नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयविनिच्छयटीका

(पठमो भागो)

गन्थारम्भकथा

(क)

आदिच्चवंसम्बरपातुभूतं;

ब्यामप्पभामण्डलदेवचापं;

धम्मम्बुनिज्झापितपापघम्मं;

वन्दामहं बुद्ध महम्बुवन्तं.

(ख)

पसन्नगम्भीरपदाळिसोतं;

नानानयानन्ततरङ्गमालं;

सीलादिखन्धामितमच्छगुम्बं;

वन्दामहं धम्म महासवन्तिं.

(ग)

सीलोरुवेलं धुतसङ्खमालं;

सन्तोसतोयं समथूमिचित्तं;

पधानकिच्चं अधिचित्तसारं;

वन्दामहं सङ्घ महासमुद्दं.

(घ)

ये तन्तिधम्मं मुनिराजपुत्ता;

यावज्जकालं परिपालयन्ता;

संवण्णनं निम्मलमानयिंसु;

ते पुब्बके चाचरिये नमामि.

(ङ)

यो धम्मसेनापतितुल्यनामो;

तथूपमो सीहळदीपदीपो;

ममं महासामिमहायतिन्दो;

पापेसि वुड्ढिं जिनसासनम्हि.

(च)

टीका कता अट्ठकथाय येन;

समन्तपासादिकनामिकाय;

अङ्गुत्तरायट्ठकथाय चेव;

सत्थन्तरस्सापि च जोतिसत्थं.

(छ)

निकायसामग्गिविधायकेन;

रञ्ञा परक्कन्तिभुजेन सम्मा;

लङ्किस्सरेनापि कतोपहारं;

वन्दे गरुं गारवभाजनं तं.

(ज)

नमस्समानोहमलत्थमेवं;

वत्थुत्तयं वन्दितवन्दनेय्यं;

यं पुञ्ञसन्दोहममन्दभूतं;

तस्सानुभावेन हतन्तरायो.

(झ)

यो बुद्धघोसाचरियासभेन;

विञ्ञुप्पसत्थेनपि सुप्पसत्थो;

सो बुद्धदत्ताचरियाभिधानो;

महाकवी थेरियवंसदीपो.

(ञ)

अकासि यं विनयविनिच्छयव्हयं;

सउत्तरं पकरणमुत्तमं हितं;

अपेक्खतं विनयनयेसु पाटवं;

पुरासि यं विवरणमस्स सीहळं.

(ट)

यस्मा न दीपन्तरिकानमत्थं;

साधेति भिक्खूनमसेसतो तं;

तस्मा हि सब्बत्थ यतीनमत्थं;

आसीसमानेन दयालयेन.

(ठ)

सुमङ्गलत्थेरवरेन यस्मा;

सक्कच्च कल्याणमनोरथेन;

नयञ्ञुनारञ्ञनिवासिकेन;

अज्झेसितो साधुगुणाकरेन.

(ड)

आकङ्खमानेन चिरप्पवत्तिं;

धम्मस्स धम्मिस्सरदेसितस्स;

चोळप्पदीपेन च बुद्धमित्त-

त्थेरेन सद्धादिगुणोदितेन.

(ढ)

तथा महाकस्सपअव्हयेन;

थेरेन सिक्खासु सगारवेन;

कुदिट्ठिमत्तेभविदारकेन;

सीहेन चोळावनिपूजितेन.

(ण)

यो धम्मकित्तीति पसत्थनामो;

तेनापि सद्धेन उपासकेन;

सीलादिनानागुणमण्डितेन;

सद्धम्मकामेनिध पण्डितेन.

(त)

सद्धेन पञ्ञाणवता वळत्ता-;

मङ्गल्यवंसेन महायसेन;

आयाचितो वाणिजभाणुनापि;

वरञ्ञुना साधुगुणोदयेन.

(थ)

तस्मा तमारोपिय पाळिभासं;

निस्साय पुब्बाचरियोपदेसं;

हित्वा निकायन्तरलद्धिदोसं;

कत्वातिवित्थारनयं समासं.

(द)

अवुत्तमत्थञ्च पकासयन्तो;

पाठक्कमञ्चापि अवोक्कमन्तो;

संवण्णयिस्सामि तदत्थसारं;

आदाय गन्थन्तरतोपि सारं.

(ध)

चिरट्ठितिं पत्थयता जनानं;

हितावहस्सामलसासनस्स;

मया समासेन विधीयमानं;

संवण्णनं साधु सुणन्तु सन्तोति.

गन्थारम्भकथावण्णना

१-५.

.सुविपुलामलसद्धापञ्ञादिगुणसमुदयावहं सकलजनहितेकहेतुजिनसासनट्ठितिमूलभूतं विनयप्पकरणमिदमारभन्तोयमाचरियो पकरणारम्भे रतनत्तयप्पणामपकरणाभिधानाभिधेय्यकरणप्पकारपयोजननिमित्तकत्तुपरिमाणादीनि दस्सेतुमाह ‘‘वन्दित्वा’’तिआदि. तत्थ रतनत्तयं नाम.

‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;

अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.२२३; खु. पा. अट्ठ. ६.३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६; महानि. अट्ठ. ५०) –

निद्दिट्ठसभावं

‘‘बुद्धो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, धम्मो लोकुत्तरो नव;

सङ्घो मग्गफलट्ठो च, इच्चेतं रतनत्तय’’न्ति. –

विभावितप्पभेदं सकलभवदुक्खविनिवारणं तिभवेनेकपटिसरणं वत्थुत्तयं.

तस्स पणामो नाम पणामकिरियानिप्फादिका चेतना. सा तिविधा कायपणामो वचीपणामो मनोपणामोति. तत्थ कायपणामो नाम रतनत्तयगुणानुस्सरणपुब्बिका अञ्जलिकम्मादिकायकिरियावसप्पवत्तिका कायविञ्ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना. वचीपणामो नाम तथेव पवत्ता नानाविधगुणविसेसविभावनसभावथोमनाकिरियावसप्पवत्तिका वचीविञ्ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना. मनोपणामो नाम उभयविञ्ञत्तियो असमुट्ठापेत्वा केवलं गुणानुस्सरणेन चित्तसन्तानस्स तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारताय गारवबहुमाननवसप्पवत्तिसाधिका चेतना.

इमस्स ताव रतनत्तयपणामस्स दस्सनं यथाधिप्पेतत्थसाधनत्थं. गुणातिसययोगेन हि पणामारहे रतनत्तये कतो पणामो पुञ्ञविसेसभावतो इच्छितत्थाभिनिप्फत्तिविबन्धकेन उपघातकेन, उपपीळकेन च अपुञ्ञकम्मेन उपनीयमानस्स उपद्दवजालस्स विनिवारणेन यथालद्धसम्पत्तिनिमित्तकस्स पुञ्ञकम्मस्स अनुबलप्पदानेन च तब्बिपाकसन्ततिया आयुसुखबलादिवड्ढनेन च चिरकालप्पवत्तिहेतुकोति यथाधिप्पेतपकरणनिप्फत्तिनिबन्धनको होति. अथापि सोतूनञ्च वन्दनीयवन्दनापुब्बकेनारम्भेन अनन्तरायेन उग्गहणधारणादिक्कमेन पकरणावबोधप्पयोजनसाधनत्थं. अपिच सोतूनमेव विञ्ञातसत्थुकानं भगवतो यथाभूतगुणविसेसानुस्सवनेन समुपजातप्पसादानं पकरणे गारवुप्पादनत्थं, अविञ्ञातसत्थुकानं पन पकरणस्स स्वाख्यातताय तप्पभवे सत्थरि गारवुप्पादनत्थञ्च सोतुजनानुग्गहमेव पधानं कत्वा आचरियेहि गन्थारम्भे थुतिप्पणामपरिदीपकानं गाथावाक्यानं निक्खेपो विधीयति. इतरथा विनापि तन्निक्खेपं कायमनोपणामेनापि यथाधिप्पेतप्पयोजनसिद्धितो किमेतेन गन्थगारवकरेनाति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पन पणामप्पयोजनं सारत्थदीपनियादीसु (सारत्थ. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना; वि. वि. टी. २.गन्थारम्भकथावण्णना) दस्सितनयेनेव ञातब्बं.

अभिधानकथनं पन वोहारसुखत्थं. अभिधेय्यस्स समुदितेन पकरणेन पटिपादेतब्बस्स कथनं पकरणस्स आरभितब्बसभावदस्सनत्थं. विदितानिन्दितसात्थकसुकरानुट्ठानाभि धेय्यमेव हि पकरणं परिक्खकजना आरभितब्बं मञ्ञन्तीति. करणप्पकारसन्दस्सनं सोतुजनसमुस्साहनत्थं. अनाकुलमसंकिण्णतादिप्पकारेन हि विरचितं पकरणं सोतारो सोतुमुस्सहन्तीति. पयोजनकथनं पन पकरणज्झायने सोतुजनसमुत्तेजनत्थं. असति हि पयोजनकथने अविञ्ञातप्पयोजना अज्झायने ब्यावटा न होन्तीति. निमित्तकथनं सरिक्खकजनानं पकरणे गारवुप्पादनत्थं. पसत्थकारणुप्पन्नेयेव हि पकरणे सरिक्खका गारवं जनेन्तीति.

कत्तुकथनं पुग्गलगरुकस्स पकरणे गारवो पुग्गलगारवेनपि होतूति. परिमाणकथनं असज्झायनादिपसुतानं सम्पहंसनत्थं. पकरणपरिमाणस्सवनेन हि ते सम्पहट्ठा ‘‘कित्तकमिदमप्पकं न चिरेनेव परिसमापेस्सामा’’ति सज्झायनादीसु वत्तन्तीति. आदि-सद्देन सक्कच्चसवननियोजनं सङ्गहितं, तं सब्बसम्पत्तिनिदानसुतमयञाणनिप्फादनत्थं. असक्कच्चं सुणमानस्स च सवनाभावतो तंहेतुकस्स सुतमयञाणस्सापि अभावोति. तथा हि विक्खित्तचित्तो पुग्गलो सब्बसम्पत्तिया वुच्चमानोपि ‘‘न मया सुतं, पुन भणितब्ब’’न्ति भणति.

तत्थ पठमगाथायं ताव ‘‘वन्दित्वा’’ति इमिना तिविधोपि पणामो अविसेसतो दस्सितो. विसेसतो पन ‘‘सेट्ठं, अप्पटिपुग्गलं, भवाभावकरं, निरङ्गण’’न्ति इमेहि चतूहि पदेहि वचीपणामो, ‘‘सिरसा’’ति इमिना कायप्पणामो, ‘‘बुद्धं, धम्मं, गणञ्चा’’ति इमेहि पन तीहि पदेहि पणामकिरियाय कम्मभूतं रतनत्तयं दस्सितन्ति दट्ठब्बं.

‘‘विनयस्सविनिच्छय’’न्ति इमिना अभिधानं दस्सितं अलुत्तसमासेन विनयविनिच्छयनामस्स दस्सनतो. तस्स अन्वत्थभावेन सद्दप्पवत्तिनिमित्तभूतं सकलेनानेन पकरणेन पटिपादेतब्बमभिधेय्यम्पि तेनेव दस्सितं. ‘‘समासेना’’ति च ‘‘अनाकुलमसंकिण्णं, मधुरत्थपदक्कम’’न्ति च एतेहि करणप्पकारो दस्सितो. ‘‘हितत्थाया’’ति च ‘‘पटुभावकरं विनयक्कमे’’ति च ‘‘अपारं ओतरन्तान’’न्तिआदिना च पयोजनं. ‘‘भिक्खूनं भिक्खुनीन’’न्ति इमिना बाहिरनिमित्तं दस्सितं. अब्भन्तरनिमित्तं पन बाहिरनिमित्तभूतभिक्खुभिक्खुनिविसया करुणा, सा आचरियस्स पकरणारम्भेनेव विञ्ञायतीति विसुं न वुत्ता. ‘‘पवक्खामी’’ति इमिना समानाधिकरणभावेन लब्भमानो ‘‘अह’’न्ति सुद्धकत्ता सामञ्ञेन दस्सितो. विसेसतो पन पकरणावसाने –

‘‘रचितो बुद्धदत्तेन, सुद्धचित्तेन धीमता;

सुचिरट्ठितिकामेन, सासनस्स महेसिनो’’ति. (उ. वि. ९६१) –

इमाय गाथाय चेव ‘‘इति तम्बपण्णियेन परमवेय्याकरणेन तिपिटकनयविधिकुसलेन परमकविवरजन हदयपदुमवनविकसनकरेन कविवरासभेन परमरतिकरवरमधुरवचनुग्गारेन उरगपुरेन बुद्धदत्तेन रचितोयं विनयविनिच्छयो’’ति (वि. वि. ३१८३) इमिना वाक्येन च दस्सितो – ‘‘मादिसापि कवी होन्ति, बुद्धदत्ते दिवङ्गते’’तिआदिना पच्छिमकेहि च पसत्थतरेहि कविवरेहि अभित्थुतगुणो भदन्तबुद्धदत्ताचरियो वेदितब्बो. हेतुकत्ता च तत्थेव वक्खमानो पकरणज्झेसने कताधीनो बुद्धसीहमहाथेरो, सो –

‘‘वुत्तस्स बुद्धसीहेन;

विनयस्स विनिच्छयो;

बुद्धसीहं समुद्दिस्स;

मम सद्धिविहारिकं;

कतोयं पन भिक्खूनं;

हितत्थाय समासतो’’ति. (वि. वि. ३१७७-३१७८) –

एवं दस्सितो.

उत्तरप्पकरणस्स हेतुकत्ता पन सङ्घपालमहाथेरो, सोपि –

‘‘खन्तिसोरच्चसोसिल्य-बुद्धिसद्धादयादयो;

पतिट्ठिता गुणा यस्मिं, रतनानीव सागरे.

‘‘विनयाचारयुत्तेन, तेन सक्कच्च सादरं;

याचितो सङ्घपालेन, थेरेन थिरचेतसा.

‘‘सुचिरट्ठितिकामेन, विनयस्स महेसिनो;

भिक्खूनं पाटवत्थाय, विनयस्सविनिच्छये;

अकासिं परमं एतं, उत्तरं नाम नामतो’’ति. (उ. वि. ९६५-९६८) –

एवं दस्सितो. न केवलमेते द्वेयेव महाथेरा हेतुकत्तारो, अथ खो महावंसादीसु –

‘‘बुद्धस्स विय गम्भीर-

घोसत्ता तं वियाकरुं;

‘बुद्धघोसो’ति यो सो हि;

बुद्धो विय महीतले’’ति. –

आदिना नयेन अभित्थुतगुणो तिपिटकपरियत्तिया अट्ठकथाकारो भदन्तबुद्धघोसाचरियो च अनुस्सुतिवसेन ‘‘हेतुकत्ता’’ति वेदितब्बो.

कथं? अयं किर भदन्तबुद्धदत्ताचरियो लङ्कादीपतो सजातिभूमिं जम्बुदीपमागच्छन्तो भदन्तबुद्धघोसाचरियं जम्बुदीपवासिकेहि पटिपत्तिपरायनेहि युत्तब्यत्तगुणोपेतेहि महाथेरवरेहि कताराधनं सीहळट्ठकथं परिवत्तेत्वा सकलजनसाधारणाय मूलभासाय तिपिटकपरियत्तिया अट्ठकथं लिखितुं लङ्कादीपं गच्छन्तं अन्तरामग्गे दिस्वा साकच्छाय समुपपरिक्खित्वा सब्बलोकातीतेन असदिसेन पण्डिच्चगुणेन रतननिधिदस्सने परमदलिद्दो विय बलवपरितोसं पत्वा अट्ठकथमस्स कातुकामतं ञत्वा ‘‘तुम्हे यथाधिप्पेतपरियन्तलिखितमट्ठकथं अम्हाकं पेसेथ, मयमस्सा पकरणं लिखामा’’ति तस्स सम्मुखा पटिजानित्वा तेन च ‘‘साधु तथा कातब्ब’’न्ति अज्झेसितो अभिधम्मट्ठकथाय अभिधम्मावतारं, विनयट्ठकथाय सउत्तरं विनयविनिच्छयपकरणञ्च अकासीति अनुस्सुय्यतेति.

‘‘समासेना’’ति इमिना च परिमाणम्पि सामञ्ञेन दस्सितं वित्थारपरिमाणे तस्स परिमाणसामञ्ञस्स विञ्ञायमानत्ता. विसेसतो पन परिच्छेदपरिमाणं गन्थपरिमाणन्ति दुविधं. तत्थ परिच्छेदपरिमाणं इमस्मिं पकरणे कथावोहारेन वुच्चति.

सेय्यथिदं? – पाराजिककथा सङ्घादिसेसकथा अनियतकथा निस्सग्गियकथा पाचित्तियकथा पाटिदेसनीयकथा सेखियकथाति भिक्खुविभङ्गकथा सत्तविधा, ततो अनियतकथं वज्जेत्वा तथेव भिक्खुनिविभङ्गकथा छब्बिधा, महाखन्धककथादिका भिक्खुनिक्खन्धककथावसाना वीसतिविधा खन्धककथा, कम्मकथा, कम्मविपत्तिकथा, पकिण्णकविनिच्छयो, कम्मट्ठानभावनाविधानन्ति विनयविनिच्छये कथापरिच्छेदो सत्ततिंस.

उत्तरप्पकरणे च वुत्तनयेन भिक्खुविभङ्गे सत्तविधा कथा, भिक्खुनिविभङ्गे छब्बिधा, तदनन्तरा विपत्तिकथा, अधिकरणपच्चयकथा, खन्धकपञ्हाकथा, समुट्ठानसीसकथा, आपत्तिसमुट्ठानकथा, एकुत्तरनयकथा, सेदमोचनकथा, विभङ्गद्वयनिदानादिकथा, सब्बङ्गलक्खणकथा, परिवारसङ्कलनकथाति छत्तिंस कथापरिच्छेदा.

निस्सन्देहे पन ‘‘अट्ठतिंस कथापरिच्छेदा’’ति वुत्तं, तं एकुत्तरनये अदस्सितेहिपि द्वादसकपन्नरसकनयेहि सह सोळसपरिच्छेदे गहेत्वा अप्पकं ऊनमधिकं गणनूपगं न होतीति कत्वा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. उभयत्थ कथापरिच्छेदपरिमाणं तेसत्ततिविधं होति. निस्सन्देहे ‘‘पञ्चसत्ततिविधा’’ति वचने परिहारो वुत्तनयोव. गन्थपरिमाणं पन विनयविनिच्छये असीतिगन्थाधिकानि चत्तारि गन्थसहस्सानि, उत्तरे पञ्ञासगन्थाधिकानि नव गन्थसतानि होन्ति. तेन वुत्तं उत्तरावसाने –

‘‘गाथा चतुसहस्सानि, सतञ्च ऊनवीसति;

परिमाणतोति विञ्ञेय्यो, विनयस्सविनिच्छयो.

पञ्ञासाधिकसङ्खानि, नव गाथासतानि हि;

गणना उत्तरस्सायं, छन्दसानुट्ठुभेन तू’’ति. (उ. वि. ९६९-९७०);

इच्चेवं विनयविनिच्छयो उत्तरो चाति द्वे पकरणानि तिंसाधिकानि पञ्चगाथासहस्सानि. एत्थ च विनयविनिच्छयो नाम उभतोविभङ्गखन्धकागतविनिच्छयसङ्गाहकपकरणं. ततो परं परिवारत्थसङ्गाहकपकरणं उत्तरो नाम. तेनेव वक्खति –

‘‘यो मया रचितो सारो, विनयस्सविनिच्छयो;

तस्स दानि करिस्सामि, सब्बानुत्तरमुत्तर’’न्ति. (उ. वि. २)