पाचित्तियकथावण्णना
८८९. एवं नातिवित्थारसङ्खेपतो निस्सग्गियविनिच्छयं दस्सेत्वा इदानि तदनन्तरं निद्दिट्ठस्स पाचित्तियकण्डस्स विनिच्छयं दस्सेतुं ‘‘सम्पजानमुसावादे’’तिआदि आरद्धं. सम्पजानमुसावादेति अत्तनो वचनस्स मुसाभावं ञत्वा, अदिट्ठं ‘‘दिट्ठ’’न्तिआदिना नयेन मुसावादे सम्पजानन्तस्स मुसाभणनेतिपि अत्थो गहेतब्बो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘जानित्वा जानन्तस्स च मुसाभणने’’ति (पाचि. अट्ठ. २). ‘‘मुसावादे’’ति हि निमित्तत्थे भुम्मं, मुसावादनिमित्तन्ति अत्थो.
दवा भणन्तस्साति योजना. अनुपपरिक्खित्वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘‘अदिट्ठं मे’’ति वदन्तस्साति अत्थो. यथाह ‘‘दवा भणति नाम सहसा भणती’’ति पदभाजनीअट्ठकथायं ‘‘सहसा भणतीति अवीमंसित्वा अनुपधारेत्वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘अदिट्ठं मे’ति भणती’’ति (पाचि. अट्ठ. ११). रवा भणन्तस्साति ‘‘चीवर’’न्ति वत्तुकामस्स ‘‘चीर’’न्ति वचनं विय मन्दत्ता मोमूहत्ता ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तस्स. यथाह ‘‘रवा भणति नाम ‘अञ्ञं भणिस्सामी’ति अञ्ञं भणती’’ति.
८९०. अञ्ञत्थाति चतुत्थपाराजिकादीसु. अत्तना अलद्धं उत्तरिमनुस्सधम्मं ‘‘लद्धं मया’’ति मुसा यस्स भणति, तेन तङ्खणमेव सुत्वा तदत्थे ञाते पाराजिकस्स, अञ्ञाते कालन्तरेन ञाते च परियायवचने च ञाते थुल्लच्चयस्स, परियायवचने अविञ्ञाते दुक्कटस्स, दुट्ठदोससिक्खापदे पाराजिकं अनापन्नस्स ‘‘आपन्नो’’ति मुसाभणने सङ्घादिसेसस्स, ओमसवादसिक्खापदे दुब्भासितस्स च वुत्तत्ता आह ‘‘मुसावादस्स कारणा पञ्च आपत्तियो’’ति. इमाय पाचित्तिया सद्धिं छ आपत्तिक्खन्धा होन्ति.
सम्पजानमुसावादकथावण्णना.
८९१-३. वुत्तेसु जातिआदीसु दससु अक्कोसवत्थूसूति योजना, पदभाजने वुत्तेसु जातिनामगोत्तकम्मसिप्पआबाधलिङ्गकिलेसआपत्तिअक्कोसानं वसेन दससु अक्कोसवत्थूसूति अत्थो. तेसु किलेसं विना सब्बेते हीनुक्कट्ठवसेन द्विप्पकारा होन्ति. यथाह पदभाजने ‘‘जाति नाम द्वे जातियो हीना च जाति उक्कट्ठा च जाती’’तिआदि.
तत्थ चण्डालादिजाति हीना, खत्तियब्राह्मणजातियो उक्कट्ठा. नामेसु अवकण्णकजवकण्णकादिनामानि दासनामत्ता हीनानि, बुद्धरक्खितादिनामानि उक्कट्ठानि. कोसियादिगोत्तं हीनं, गोतमादिगोत्तं उक्कट्ठं. कम्मेसु वड्ढकिमणिकारादिकम्मानि हीनानि, कसिवाणिज्जागोरक्खकम्मानि उक्कट्ठानि. सिप्पेसु नळकारकुम्भकारादिसिप्पं हीनं, मुद्दागणनादिसिप्पं उक्कट्ठं. आबाधेसु सब्बेपि आबाधा हीना, अपिच मधुमेहो पीळाजनकत्ताभावा उक्कट्ठो. लिङ्गेसु अतिदीघतादयो हीना, नातिदीघतादयो उक्कट्ठा. सब्बेपि किलेसा हीना. सब्बापत्तियोपि हीना, अपिच सोतापत्तिसमापत्ति उक्कट्ठा. अक्कोसेसु ‘‘ओट्ठोसि मेण्डोसि गोणोसी’’तिआदिको हीनो, ‘‘पण्डितोसि ब्यत्तोसी’’तिआदिको उक्कट्ठो.
अञ्ञत्रञ्ञापदेसेनाति परियायकथनेन विना. ओमसन्तस्साति वचनपतोदेन ओविज्झन्तस्स. सम्बुद्धेन पकासिताति ‘‘चण्डालोसि वेनोसि नेसादोसि रथकारोसि पुक्कुसोसी’ति भणति, आपत्ति वाचाय वाचाय पाचित्तियस्सा’’ति सामं सब्बधम्मावबोधतो ‘‘सम्बुद्धो’’ति पञ्ञातेन भगवता देसिता.
८९४. तेहेवाति जातिआदीहि अक्कोसवत्थूहेव. अञ्ञापदेसेन भूतेन वा…पे… आपन्नमेव वा अनुपसम्पन्नं अक्कोसन्तस्स दुक्कटं सम्बुद्धेन पकासितन्ति सम्बन्धो. इध भूताभूतपदानि तेहीति अपेक्खित्वा बहुवचनन्तानि योजेतब्बानि. एतेन ‘‘सन्ति इधेकच्चे’’तिआदिदुतियवारत्थं (पाचि. २६) दस्सेन्तेन दुक्कटसाधनत्थेन तदेककारियं ततियं येनूनवारञ्च चतुत्थं न मयन्तिआदिवारञ्च सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सन्ति इधेकच्चे’ति वारे पन परिहरित्वा वुत्तभावेन दुक्कटं. एसेव नयो ‘येनून…पे… न मय’न्ति वारेसुपी’’ति (पाचि. अट्ठ. २६).
पाळिमुत्तपदेहिपीति एत्थापि तथेव ‘‘भूतेन वा’’तिआदीनि पदानि सम्बन्धितब्बानि. ‘‘चोरोसि, गण्ठिभेदकोसी’’तिआदि पाळिमुत्तपदं नाम. सब्बत्थाति सब्बेसु चतूसु वारेसु, पाळिमुत्तपदेसु च. वुत्तञ्हि ‘‘अनुपसम्पन्ने पन चतूसुपि वारेसु दुक्कटमेव. ‘चोरोसि, गण्ठिभेदकोसी’तिआदिवचनेहि पन उपसम्पन्नेपि अनुपसम्पन्नेपि सब्बवारेसु दुक्कटमेवा’’ति (पाचि. अट्ठ. २६). ‘‘अनुपसम्पन्न’’न्ति इमिना ‘‘इमस्मिञ्च सिक्खापदे ठपेत्वा भिक्खुं भिक्खुनिआदयो सब्बे सत्ता अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिता’’ति (पाचि. अट्ठ. २६) अट्ठकथायं वुत्ता अनुपसम्पन्ना सङ्गहिता. तेनेवेत्थापि वक्खति ‘‘पविट्ठानुपसम्पन्नट्ठाने इध च भिक्खुनी’’ति.
८९५. दवकम्यताति एत्थ ‘‘पटिसङ्खा योनिसो’’तिआदीसु (म. नि. १.२२, २३, ४२२; अ. नि. ६.५८; ९.९; महानि. २०६; विभ. ५१८) विय य-कारलोपो. सब्बत्थाति सब्बेसु वुत्तपाचित्तियवत्थूसु च दुक्कटवत्थूसु चाति सब्बत्थेव. दुब्भासितमुदीरितन्ति ‘‘चण्डालोसि…पे… पुक्कुसोसी’ति भणति, आपत्ति वाचाय वाचाय दुब्भासितस्सा’’ति (पाचि. ३२) वुत्तन्ति अत्थो. परम्मुखा पन पाचित्तियवत्थूहि च दुक्कटवत्थूहि च अक्कोसने दुक्कटमेव. तथा दवकम्यताय परम्मुखा वदन्तस्सापि दुब्भासितमेवाति आचरिया वदन्ति.
८९६-७. अत्थं पुरक्खत्वा वदतो भिक्खुस्स अनापत्तीति योजना. धम्मो नाम ‘‘चण्डालोसी’’तिआदिपाळियेव. यथाह अट्ठकथायं ‘‘पाळिं वाचेन्तो धम्मपुरेक्खारो’’ति (पाचि. अट्ठ. ३५). अनुसासनी नाम ‘‘इदानिपि चण्डालोसि, मा पापधम्मं अकासि, मा तमो तमपरायनो अहोसी’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ३५) नयेन अट्ठकथायं वुत्तसरूपायेव अनुसासनीपुरेक्खताय ठत्वा वदन्तस्स चित्तस्स लहुपरिवत्तितभावतो अन्तरा कोधे उप्पन्नेपि अनापत्ति.
एत्थाति इमस्मिं ओमसवादसिक्खापदे. पटिघसम्पयुत्तचित्तेनेव आपज्जितब्बत्ता मानसिकदुक्खवेदनाव होति.
ओमसवादकथावण्णना.
८९८. दुविधाकारतो भिक्खुपेसुञ्ञे आपत्ति सियाति योजना. पिसतीति पिसुणा, वाचा, समग्गे सत्ते अवयवभूते वग्गे भिन्ने करोतीति अत्थो. पिसुणा एव पेसुञ्ञं, ताय वाचाय समन्नागतो पुग्गलो सहचरियनयेन पिसुणो, तस्स कम्मं पेसुञ्ञं, भिक्खूनं पेसुञ्ञं भिक्खुपेसुञ्ञं, तस्मिं भिक्खुपेसुञ्ञे. पदभाजने ‘‘उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति ‘इत्थन्नामो तं ‘चण्डालो…पे… पुक्कुसो’ति भणती’ति आपत्ति…पे… पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ३९) वुत्तत्ता सयं उपसम्पन्नो हुत्वा उपसम्पन्नस्स जातिआदीसु दससु अक्कोसवत्थूसु अञ्ञतरेन अञ्ञं उपसम्पन्नं परम्मुखा अक्कोसन्तस्स सुत्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा वक्खमानसरूपेसु अत्तनो पियकामताभेदाधिप्पायसङ्खातेसु द्वीसु कारणेसु अञ्ञतरकारणं पटिच्च ‘‘असुको तुय्हं एवं वदती’’ति पेसुञ्ञं हरति, तस्स पेसुञ्ञकथननिमित्तं पाचित्तियं होतीति अत्थो.
दुविधाकारतोति एत्थ आकार-सद्दो कारणपरियायो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘द्वीहाकारेहीति द्वीहि कारणेही’’ति (पाचि. अट्ठ. ३८). एत्थ कारणं नाम अधिप्पायविसेसो. तं कारणं अधिप्पायमुखेन दस्सेतुमाह ‘‘अत्तनो’’तिआदि. अत्तनो पियकामस्साति अत्तनो पियभावकामस्स पेसुञ्ञं भणन्तस्स, अत्तनो पियभावं कामयन्तस्साति अत्थो, तादिसेन अधिप्पायेनाति वुत्तं होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘एवं अहं एतस्स पियो भविस्सामी’’ति अत्तनो पियभावं पत्थयमानस्सा’’ति (पाचि. अट्ठ. ३८). परभेदत्थिनोपि वाति अक्कोसकस्स च अत्तनो पेसुञ्ञवचनं सुणन्तस्स चाति उभिन्नं भेदं इच्छन्तस्साति अत्थो, भेदाधिप्पायेनाति वुत्तं होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘परस्स परेन भेदं इच्छन्तस्सा’’ति (पाचि. अट्ठ. ३८).
८९९. परियायनयेन अक्कोसन्तस्स वचनस्स…पे… दुक्कटन्ति योजना, परियायअक्कोसवचनं सुत्वा परस्स सन्तिकं गन्त्वा वदन्तस्स भिक्खुनो दुक्कटं होतीति अत्थो. यथाह ‘‘इत्थन्नामो सन्ति इधेकच्चे चण्डाला…पे… भणति, न सो अञ्ञं भणति, तंयेव भणतीति आपत्ति वाचाय वाचाय दुक्कटस्सा’’तिआदि (पाचि. ४१). पाळिमुत्तनयेन अक्कोसन्तस्स वचनस्स…पे… दुक्कटन्ति योजना. एत्थ ‘‘चोरोसि, गण्ठिभेदकोसी’’तिआदिना दस्सितो पाळिमुत्तनयो नाम.
९००. अनुपसम्पन्नस्स अक्कोसं उपसम्पन्नं हरतोपि च तथा दुक्कटन्ति योजना. च-सद्देन उपसम्पन्नस्स अक्कोसं अनुपसम्पन्नं हरतोपि च, अनुपसम्पन्नस्स अक्कोसं अनुपसम्पन्नं हरतोपि च तथा दुक्कटन्ति विकप्पद्वयञ्च समुच्चिनोति. ‘‘इधापि भिक्खुनिं आदिं कत्वा सब्बे अनुपसम्पन्ना नामा’’ति (पाचि. अट्ठ. ३८) अट्ठकथावचनतो ‘‘भिक्खुनी’’ति उपलक्खणं.
९०१. न चेव पियकामस्साति पियभावं अकामयन्तस्स च. न भेदत्थिनोपि चाति भेदं अनिच्छन्तस्स च. पापानं गरहत्थायाति एत्थ ‘‘केवल’’न्ति सेसो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘एकं अक्कोसन्तं, एकञ्च खमन्तं दिस्वा ‘अहो निल्लज्जो, ईदिसम्पि नाम आयस्मन्तं पुन वत्तब्बं मञ्ञिस्सती’ति एवं केवलं पापगरहिताय भणन्तस्स अनापत्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ३८).
पेसुञ्ञकथावण्णना.
९०३. अञ्ञेनाति सामणेरादिना. ‘‘यञ्च पदं यञ्च अनुपदं यञ्च अन्वक्खरं यञ्च अनुब्यञ्जनं, सब्बमेतं पदसो नामा’’ति (पाचि. ४६) पदभाजने वुत्तत्ता अवयवे समुदायोपचारवसेन ‘‘पिटकत्तय’’न्ति तदेकदेसपदादि एव वुत्तोति गहेतब्बो. एत्थ पदादिसरूपं अट्ठकथाय वेदितब्बं. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो. अनुपदन्ति दुतियो पादो. अन्वक्खरन्ति एकेकमक्खरं. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जन’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ४५). इदं गाथामयदेसनं सन्धाय वुत्तं. ‘‘यं किञ्चि वा एकमक्खरं अन्वक्खरं, अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं, अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं, पठमपदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्ब’’न्तिपि (पाचि. अट्ठ. ४५) वुत्तं. इदं चुण्णियदेसनं सन्धाय वुत्तं.
धम्मन्ति बुद्धभासितादिपाळिधम्मं. पटिसम्भिदायञ्हि धम्मपञ्चके पाळिपि धम्मोति वुत्ता. धम्मपञ्चकं नाम फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो, भासितं, कुसलाकुसलं चेति एते धम्मसञ्ञिताति निद्दिट्ठं. एत्थ हि भासितन्ति पाळि वुत्ता. अट्ठकथानिस्सितोपि एत्थेव सङ्गहं गच्छति. सो च पुब्बे मगधभासाय ठितो सङ्गीतित्तयारुळ्हो गहेतब्बो.
‘‘सह भणन्तस्स पाचित्तियं सिया’’ति इमिना ‘‘एकतो पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्ती’’तिआदिना (पाचि. ४६) पदभाजनागतनयेन अनुपसम्पन्नेन सद्धिं आरभित्वा एकतो उच्चारणवसेन पदं वा अनुपदं वा अन्वक्खरं वा अनुब्यञ्जनं वा वदतो पदादिगणनावसेन पाचित्तियन्ति वुत्तं होति.
९०४. सङ्गीतिं अनारुळ्हेसु धम्मेसु राजोवादादयो सुत्तन्ता आपत्तिजनकायेवाति महापच्चरियादिसु वुत्ताति योजना. राजोवादो नाम एको सुत्तन्तो. आदि-सद्देन तिक्खिन्द्रियादिसुत्तन्ता गहिता.
९०५. भिक्खुस्मिम्पि भिक्खुनियापि च अनुपसम्पन्नसञ्ञिनो, विमतिस्स वा भिक्खुस्स तथा पदसोधम्मे दुक्कटं होतीति योजना.
९०६-७. एकतो उद्दिसापेतीति एकतो उद्देसं गण्हन्तेहि अनुपसम्पन्नेहि सद्धिं उच्चारणवसेन उद्दिसापेति. सज्झायं वा करोतीति तथा एकतो सज्झायति.
‘‘सचे एकगाथाय एको पादो न आगच्छति, सेसं आगच्छति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम. एस नयो सुत्तेपि वेदितब्बोती’’ति (पाचि. अट्ठ. ४८) अट्ठकथावचनतो पगुणगन्थन्ति एत्थ ‘‘येभुय्येना’’ति सेसो. ओपातेतीति ‘‘एवं भणाही’’ति एकतो भणति. उद्देसन्ति उद्दिसितब्बं. तेनाति अनुपसम्पन्नेन.
९०८. यस्मा इदं पदसोधम्मसिक्खापदं वाचतो च समुट्ठाति, वाचाचित्तद्वयापि च समुट्ठाति, तस्मा इदं समुट्ठानं पदसोधम्मसञ्ञितन्ति वुत्तन्ति योजना.
पदसोधम्मकथावण्णना.
९०९-१०. सब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्ने सेनासने तिस्सन्नं पन रत्तीनं यो पन भिक्खु रत्तियं ठपेत्वा भिक्खुं अञ्ञेन सचे निपज्जेय्य, तस्स पाचित्तियं सियाति योजना. ‘‘यं किञ्चि पटिच्छादनसमत्थं इध छदनञ्च परिच्छन्नञ्च वेदितब्ब’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५१) अट्ठकथायं वुत्तत्ता छदनारहं इट्ठकासिलासुधातिणपण्णादीनं येन केनचि सब्बसो छादितं सेनासनं सब्बच्छन्नं. ‘‘भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनपि परिक्खित्त’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५१) अट्ठकथायं वुत्तत्ता येन केनचि परिक्खिपित्वा पटिच्छादितसेनासनं सब्बपरिच्छन्नं. ‘‘छदनं अनाहच्च सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारादिना परिक्खित्तापि सब्बपरिच्छन्नायेवा’’ति (पाचि. अट्ठ. ५१) कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं, तं ‘‘दियड्ढा’’तिआदिना वक्खति.
एवं सब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्ने एकस्मिं सेनासने यो भिक्खु उपसम्पन्नतो अञ्ञेन एकेन वा अनेकेहि वा तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेत्वा चतुत्थरत्तिं आदिं कत्वा सब्बरत्तीसु सूरियत्थङ्गमतो पट्ठाय सकलरत्तियं पठमं वा पच्छा वा अपुब्बाचरिमं वा पिट्ठिं पसारेत्वा सचे एकसेनासने सेय्यं कप्पेति, तस्स देवसिकं पाचित्तियं होतीति इदं विधानं ‘‘अपिचेत्थ एकावासादिकम्पि चतुक्कं वेदितब्ब’’न्तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ५१) अट्ठकथायं वुत्तं.
‘‘येभुय्येन परिच्छन्ने छन्ने’’ति इमिनापि एवमेव योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो. ‘‘यस्सा पन उपरि बहुतरं ठानं छन्नं, अप्पं अच्छन्नं, समन्ततो च बहुतरं परिक्खित्तं, अप्पं अपरिक्खित्तं, अयं येभुय्येनछन्ना येभुय्येनपरिच्छन्ना नामा’’ति (पाचि. अट्ठ. ५१) अट्ठकथायं वुत्तनयेन येभुय्येन छन्नपरिच्छन्नं वेदितब्बं. अत्थो वुत्तनयोयेव. ‘‘येभुय्येन पंसुका’’ति एतस्स अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ८६) तीसु द्वे येभुय्यं नाम, इध पन पदसोधम्मे ‘‘येभुय्येन पगुणं गन्थ’’न्ति एतस्स अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ४८) ‘‘एकगाथाया’’तिआदिविवरणे विय चतूसु तयोपि भागा येभुय्यं नामाति वेदितब्बं.
९११. मेथुनस्स पहोनकं यं पन वत्थु पठमपाराजिकाय निद्दिट्ठं अन्तमसो तिरच्छानगतेनपि, तेन पठमपाराजिकवत्थुना पुग्गलेन सह निपज्जित्वा आपत्ति सहसेय्यापत्ति होतीति योजना.
९१२-३. ‘‘उभो वा निपज्जन्ती’’ति विकप्पस्स पठमगाथाद्वयेनेव अत्थतो दस्सितत्ता पुब्बापरियवसेनपि सम्भवन्तं दस्सेतुं ‘‘अनुपसम्पन्ने’’तिआदिना (पाचि. ५२-५४) नयेन दस्सितपक्खद्वयं निदस्सेतुमाह ‘‘निपन्ने’’तिआदि. ‘‘उट्ठहित्वा’’ति इदं विच्छावसेन गहेतब्बं. अनुपसम्पन्नगणनायपि वाति बहूसु अनुपसम्पन्नेसु तेसं गणनाय च. अनुपसम्पन्नेसु बहूसु तेसं गणनाय एकस्स भिक्खुनो बहू आपत्तियो होन्तीति एवं दस्सनेन उपसम्पन्नेसु बहूसु एकस्मिं अनुपसम्पन्ने सति तेसञ्च तस्स पयोगगणनाय आपज्जितब्बा बहू आपत्तियो च उभोसुपि बहूसु एकेकस्सेव उपसम्पन्नस्स अनुपसम्पन्नगणनाय बहू आपत्तियो च होन्तीतिपि दस्सितं होति.
९१४. एकेनेव द्वारेन वळञ्जितब्बतो एकूपचारे सतगब्भेपि सेनासने उपसम्पन्नो एकस्मिं गब्भे वसन्तो अत्तना सयनगब्भे द्वारं पिदहित्वा वा अपिदहित्वा वा चतुत्थरत्तियं सयति चे, उपरिमतले, अवसेसगब्भेसु च सयन्तेहि अनुपसम्पन्नेहि पुब्बे वुत्तआपत्तिनियमोयेवाति दस्सनत्थमाह ‘‘सचे पिधाया’’तिआदि. गब्भद्वारं उत्तरपदलोपेन ‘‘गब्भ’’न्ति वुत्तं. चतुत्थदिवसे अत्थङ्गते सूरिये निपज्जति, आपत्ति सियाति योजना. ‘‘अनुपसम्पन्नेन सहा’’ति पकरणतो लब्भति. आपत्ति पाचित्तियं.
९१५. दियड्ढहत्थुब्बेधेनाति वड्ढकिरतनेन दियड्ढरतनुब्बेधेन. पाकारो नाम निट्ठितो. चयनं नाम विप्पकतपाकारोतिपि वदन्ति. इमिना च आळिन्दस्स अग्गहणत्थं ‘‘दसहत्थुब्बेधापि जगति परिक्खेपसङ्ख्यं न गच्छती’’ति (पाचि. अट्ठ. ५१) अट्ठकथा पमाणन्ति वदन्ति. जगतीति आळिन्दं. आदि-सद्देन भित्तिपण्णावरणादिगहणं.
९१६. दुस्सकुटियन्ति वत्थकुटियं.
९१७. ‘‘सब्बच्छन्नपरिच्छन्नादिप्पभेदतो येभुय्यादिप्पभेदतो’’ति आदि-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. पठमेन आदि-सद्देन सब्बच्छन्नयेभुय्यपरिच्छन्नसब्बच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नसब्बपरिच्छन्नयेभुय्यच्छन्न- सब्बपरिच्छन्नउपड्ढच्छन्नसङ्खातानि चत्तारि सेनासनानि गहितानि. गाथाय सरूपेन वुत्तसब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्नेन सद्धिं पञ्च सेनासनानि दस्सितानि होन्ति. दुतियेन आदि-सद्देन येभुय्यच्छन्नयेभुय्यपरिच्छन्न येभुय्यच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्न येभुय्यपरिच्छन्नउपड्ढच्छन्नसङ्खातानि तीणि सेनासनानि गहितानि. इमे अट्ठ विकप्पा लब्भन्ति. कस्मा वुत्तं ‘‘सत्त पाचित्तियानी’’ति? महाअट्ठकथाय वुत्तत्ता. यथाह ‘‘महाअट्ठकथायं पन ‘सब्बच्छन्ने येभुय्येनपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिच्छन्ने येभुय्येनच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिच्छन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनपरिच्छन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, पाळियं वुत्तपाचित्तियेन सद्धिं सत्त पाचित्तियानी’ति वुत्त’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५३).
कस्मा पन अट्ठकथायं ‘‘अट्ठ पाचित्तियानी’’ति वत्वा ‘‘सत्ता’’ति गणनपरिच्छेदो कतोति? निस्सन्देहे ताव ‘‘सेय्या नाम सब्बच्छन्ना सब्बपरिच्छन्ना, येभुय्येनच्छन्ना येभुय्येनपरिच्छन्ना’ति (पाचि. ५२) पाळियं आगतेसु द्वीसु विकप्पेसु एकस्मिं वुत्तपाचित्तियं गहेत्वा पाळियं वुत्तेन पाचित्तियेन ‘सत्ता’ति वुत्त’’न्ति परिहारो दस्सितो. सारत्थदीपनियञ्च ‘‘सत्त पाचित्तियानी’ति पाळियं वुत्तपाचित्तियद्वयं सामञ्ञतो एकत्तेन गहेत्वा वुत्तं. विसुं पन गय्हमाने सब्बच्छन्ने सब्बपरिच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनच्छन्ने येभुय्येनपरिच्छन्ने पाचित्तियन्ति अट्ठेव पाचित्तियानि होन्ती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.५३) परिहारो वुत्तो.
सब्बयेभुय्यउपड्ढपदेसु छन्नपरिच्छन्नपदेहि योजितेसु नव विकप्पा सम्भवन्ति, तेसु नवमे उपड्ढच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नविकप्पे दुक्कटस्स दस्सितत्ता पारिसेसतो इतरेसु अट्ठसु अट्ठ पाचित्तियानेव सम्भवन्ति. अट्ठकथायं पन अप्पकं ऊनमधिकं वा गुणनूपगं न होतीति कत्वा ‘‘सत्ता‘‘ति वुत्तन्ति गहेतब्बं. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे.
९१८. ‘‘अड्ढच्छन्ने अड्ढपरिच्छन्ने’’ति योजना. ‘‘सब्बपरिच्छन्ने चूळच्छन्ने’’ति यथाक्कमेन योजना. इमिना अट्ठकथागतेसु पञ्चसु विकप्पेसु ततियविकप्पं दस्सेत्वा आदि-सद्देन सब्बच्छन्नादयो सेसविकप्पा गहिता. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सब्बच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, सब्बपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, पाळियं आगतदुक्कटेन सह पञ्च दुक्कटानीहि वुत्त’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५३). पाळियं आगतदुक्कटं नाम इमिस्सायेव गाथाय आदिम्हियेव वुत्तदुक्कटं. यथाह ‘‘उपड्ढच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पाचि. ५३).
चूळच्छन्नादीनि चेत्थ एवं वेदितब्बानि – यस्स चतूसु भागेसु एको छन्नो, सेसा अच्छन्ना, इदं चूळकच्छन्नं. यस्स तीसु भागेसु द्वे छन्ना, एको अच्छन्नो, इदं येभुय्येनच्छन्नं. यस्स द्वीसु भागेसु एको छन्नो, एको अच्छन्नो, इदं उपड्ढच्छन्नं नाम सेनासनं. चूळपरिच्छन्नादीनि इमिना नयेन वेदितब्बानि. छन्नादीहिपीति सहत्थे करणवचनं. पि-सद्दो समुच्चयत्थो. सब्बचूळपरिच्छन्नछन्नादीहि चतूहिपि सह अड्ढच्छन्नपरिच्छन्ने पञ्चधा दुक्कटं परिदीपितन्ति योजना.
९२०. सब्बच्छन्नादिकेति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘सब्बपरिच्छन्ने सब्बअच्छन्ने येभुय्येनअच्छन्ने येभुय्येनअपरिच्छन्ने’’ति (पाचि. ५४) पाळियं वुत्ता अनापत्तिवारसेसा च अट्ठकथायं वुत्ता ‘‘उपड्ढच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने, उपड्ढपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने, चूळकच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने’’ति (पाचि. अट्ठ. ५३) तयो अनापत्तिवारा च गहिता.
९२१. निपन्नेपीति एत्थ पि-सद्देन ‘‘भिक्खु निपन्ने अनुपसम्पन्नो निसीदति, उभो वा निसीदन्ती’’ति (पाचि. ५४) पाळियं वुत्तपकारन्तरे समुच्चिनोति.
सहसेय्यकथावण्णना.
९२२. अपि-सद्देन पगेव महत्तरियाति दस्सेति. सहसेय्यं पकप्पेय्याति यथावुत्तलक्खणं सब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्नादिसेनासनं पविसित्वा सूरियत्थङ्गमतो पट्ठाय पुब्बे वुत्तप्पकारेनेव पिट्ठिप्पसारणलक्खणं सेय्यं कप्पेय्य.
९२३-४. देवियाति देवित्थिया. तिरच्छानगतित्थियाति गोधादिकाय. ‘‘मेथुनवत्थुभूताया’’ति इमिना मेथुनधम्मस्स अवत्थुभूताय सहसेय्याय दोसाभावं दस्सेति. वत्थूनं गणनायाति मातुगामस्स गणनाय च तासञ्च अत्तनो च पयोगगणनाय च. अस्साति भिक्खुस्स. मातुगामेन तयो दिवसे सहसेय्याय इमिना सिक्खापदेन आपत्तिं आपज्जित्वा चतुत्थदिवसे सहसेय्याय द्वीहिपि सिक्खापदेहि आपत्तिं आपज्जतीति एत्थ दुक्कटवत्थुभूताय इत्थिया तत्थेव सहसेय्याय इमिना सिक्खापदेन दुक्कटं आपज्जित्वा चतुत्थदिवसे रत्तियं सहसेय्याय इमिना सिक्खापदेन आपज्जितब्बदुक्कटेन सह पुरिमसिक्खापदेन पाचित्तियं आपज्जतीति वेदितब्बं.
दुतियसहसेय्यकथावण्णना.
९२६. छप्पञ्चवाचाहि उद्धं इत्थिया धम्मं भणन्तस्साति सम्बन्धो. इत्थियाति ‘‘मातुगामो नाम मनुस्सित्थी, न यक्खी, न पेती, न तिरच्छानगता, विञ्ञू पटिबला होति सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितु’’न्ति पाळियं वुत्तमनुस्सित्थिया. भणन्तस्साति वक्खमानलक्खणं धम्मं छहि पदेहि उत्तरि भणन्तस्स. विञ्ञुं पुरिसविग्गहं विनाति ‘‘विञ्ञू नाम पुरिसविग्गहो पटिबलो होति सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितु’’न्ति (पाचि. ६४) पाळियं वुत्तसवनूपचारगतमनुस्सपुरिसं विना. धम्मन्ति वक्खमानप्पकारसरूपं देसनाधम्मं.
९२७. गाथामया, चुण्णियगन्थमयाति दुविधा देसना, तत्थ गाथामयदेसनाय वाचा नाम गाथापादलक्खणाति दस्सेतुमाह ‘‘गाथापादो’’तिआदि. चुण्णियदेसनायं पन वाचापरिच्छेदो विभत्यन्तवसेन वेदितब्बो. तेनाह गण्ठिपदे ‘‘एको गाथापादो’ति इदं गाथाबन्धमेव सन्धाय वुत्तं, अञ्ञत्थ पन विभत्तिअन्तपदमेव गहेतब्ब’’न्ति. पदसोधम्मं निद्दिट्ठं धम्मन्ति पिटकत्तयं. ‘‘अट्ठकथ’’न्ति इमिना सङ्गीतित्तयारुळ्हं पोराणट्ठकथं गहेतब्बं. तेनेव गण्ठिपदे वुत्तं ‘‘अट्ठकथं धम्मपदजातकादिवत्थुञ्चा’’ति. इमिनापि पोराणकं सङ्गीतिआरुळ्हमेव अट्ठकथं वुत्तन्ति वदन्ति. अट्ठकथादिपाठं ठपेत्वा दमिळादिभासन्तरेन यथारुचि कथेतुं वट्टतीति.
९२८. पदादीनं वसा छन्नं वाचानं उपरि धम्मं देसेन्तस्साति योजना. देसेन्तस्साति पदसोधम्मे वुत्तलक्खणपदादिसरूपाहि छहि वाचाहि उत्तरि धम्मं देसेन्तस्स. पदादिगणनायाति यथावुत्तलक्खणपदअनुपदअन्वक्खरअनुब्यञ्जनगणनाय.
९२९. पुरिसविग्गहन्ति मनुस्सपुरिसवेसं. एत्थ तिरच्छानगता नाम वेसनिम्मानारहा इद्धिमन्ता नागसुपण्णा.
९३१. वदतोति अधिकं धम्मं भासतो.
९३२. इत्थिरूपन्ति मनुस्सित्थिवेसं. तिरच्छानगतित्थियाति वुत्तसरूपाय तिरच्छानगतित्थिया.
९३३. सयं उट्ठाय निसीदित्वा पुन धम्मं देसेन्तस्स अनापत्ति पकासिताति सम्बन्धो. मातुगामस्स वा तथाति एत्थ ‘‘तथा’’ति इमिना वुत्तप्पकारस्स गहितत्ता उट्ठाय निसिन्नस्स मातुगामस्स पुन धम्मं देसेन्तस्स अनापत्ति पकासिताति वुत्तं होति. ‘‘उट्ठाया’’तिआदिना इरियापथपरिवत्तनदस्सनेन नानाइरियापथेपि अनापत्तिं दीपेति.
९३४. अञ्ञिस्सा पुन अञ्ञिस्साति एत्थ ‘‘आगतागताया’’ति सेसो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘अञ्ञस्स मातुगामस्साति एकिस्सा देसेत्वा पुन आगतागताय अञ्ञिस्सापि देसेतीति एवं एकासने निसिन्नो मातुगामसतसहस्सन्नम्पि देसेतीति अत्थो’’ति (पाचि. अट्ठ. ६६). अवुत्तसमुच्चयत्थेन च-सद्देन ‘‘पञ्हं पुट्ठो कथेती’’ति (पाचि. ६६) इदं समुच्चिनोति. ‘‘दीघनिकायो किमत्थियो भन्ते’’ति पञ्हं पुच्छतो मातुगामस्स सब्बं दीघनिकायं वदतोपि अनापत्ति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘पञ्हं पुच्छति, पञ्हं पुट्ठो कथेतीति मातुगामो ‘दीघनिकायो नाम भन्ते किमत्थं दीपेती’ति पुच्छति, एवं पञ्हं पुट्ठो भिक्खु सब्बं चेपि दीघनिकायं कथेति, अनापत्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ६६). एत्थ च सब्बं चेपि दीघनिकायं कथेतीति याव न निट्ठाति, ताव पुनदिवसेपि कथेति.
९३५. धम्मस्स देसनाय, विञ्ञुमनुस्सपुरिसस्स असन्निहितकरणेन च आपज्जितब्बतो क्रियाक्रियं.
धम्मदेसनाकथावण्णना.
९३६. महग्गतं रूपारूपज्झानं. पणीतं लोकुत्तरधम्मं. पधानभावं नीतन्ति पणीतं. आरोचेन्तस्साति ‘‘पठमं झानं समापज्जामी’’तिआदिना (पारा. २०१) नयेन चतुत्थपाराजिके वुत्तनयेन वदन्तस्स. परिनिब्बानकाले च पुट्ठकाले च भिक्खुभिक्खुनीनं अत्तना लद्धस्स उत्तरिमनुस्सधम्मस्स आरोचेतब्बत्ता ‘‘ठपेत्वा भिक्खुनिं भिक्खु’’न्ति वुत्तं. ‘‘अञ्ञस्सा’’ति सेसो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतीति उत्तरिमनुस्सधम्ममेव सन्धाय वुत्तं. परिनिब्बानकाले, हि अन्तरा वा अतिकड्ढियमानेन उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतुं वट्टती’’ति (पाचि. अट्ठ. ७७). भूतेति एत्थ ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मे आरोचिते’’ति वत्तब्बं, निमित्तत्थे भुम्मं, अत्तनो सन्ताने इमस्मिं अत्तभावे सिद्धउत्तरिमनुस्सधम्मस्स आरोचननिमित्तन्ति अत्थो.
९३७. नो चे जानाति सो वुत्तन्ति यस्स आरोचेति, सो सचे सुतक्खणेयेव वुत्तनयेनेव ‘‘एस पठमज्झानस्स लाभी’’तिआदिना नयेन वुत्तं नो जानाति. परियायवचनेति ‘‘यो ते विहारे वसति, सो पठमस्स झानस्स लाभी’’ति एवमादिपरियायवचने. यस्स उत्तरिमनुस्सधम्मं आरोचेति, सो सचे सुतसमनन्तरं ‘‘एस एवं वदती’’ति वुत्तं नो जानाति, तादिसस्स आरोचेन्तस्स भिक्खुनो होति आपत्ति दुक्कटन्ति सम्बन्धो. अस्स भूतस्स परियायवचने च भिक्खुनो आपत्ति दुक्कटं होतीति योजना.
९३८. तथारूपे कारणे सतीति परस्स कारणभावं ञत्वापि पटिपत्तिया अमोघभावदस्सनसमुत्तेजनसम्पहंसनादिकरसङ्खाते कारणे सति. सब्बस्सापीति उपसम्पन्नानुपसम्पन्नस्स सब्बस्स. सीलादिन्ति सीलसुतपरियत्तिगुणं. वदतोति एत्थ ‘‘भिक्खुनो’’ति पकरणतो लब्भति.
९३९. तदसम्भवाति दिट्ठिसम्पन्नस्स उम्मादादीनं असम्भवा. यथाह अट्ठकथायं ‘‘दिट्ठिसम्पन्नानं उम्मादस्स वा चित्तक्खेपस्स वा अभावाति. महापच्चरियम्पि हि विचारित’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ७७). उम्मत्तकपदस्स अवचने कारणं वदन्तेनेव खित्तचित्तादिपदानं अवचने कारणञ्च उपलक्खणतो दस्सितमेवाति दट्ठब्बं. एत्थ च मग्गफलदिट्ठिया समन्नागतानं अरियानमेव हि उम्मत्तकादिभावो नत्थि. झानलाभिनो पन तस्मिं सति झाना परिहायन्ति, तस्मा तेसं अभूतारोचनपच्चया अनापत्ति वत्तब्बा, न भूतारोचनपच्चया.
९४०. इमिस्सापत्तिया अञ्ञत्र झानमग्गादिलाभीनं अञ्ञस्स असम्भवा ‘‘कुसलाब्याकतेहेव द्विचित्त’’न्ति वुत्तं. इदञ्च उक्कट्ठपरिच्छेदेन अरियपुग्गलेयेव सन्धाय वुत्तं. पण्णत्तिं अजानन्ता पन झानलाभी पुथुज्जना नानावत्थुम्हि लोभवसेन अकुसलचित्तेनापि न आरोचेन्तीति नत्थि, तस्मा ‘‘तिचित्त’’न्ति वत्तब्बं सिया, तथापि बहुलेन कुसलाब्याकतानमेव सम्भवोति एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. द्विवेदनं सुखोपेक्खावसेन. इदञ्च सिक्खापदं पण्णत्तिअजाननवसेन अचित्तकसमुट्ठानं होति. अरिया चेत्थ पण्णत्तिं जानन्ता वीतिक्कमं न करोन्ति, पुथुज्जना पन पण्णत्तिं जानित्वापि वीतिक्कमं करोन्ति. ते च सत्थुनो आणावीतिक्कमचेतनाय बलवअकुसलभावतो झाना परिहायन्तीति दट्ठब्बं.
भूतारोचनकथावण्णना.
९४१. भिक्खुनो दुट्ठुल्लं आपत्तिं भिक्खुसम्मुतिं ठपेत्वा अनुपसम्पन्ने आरोचेन्तस्स भिक्खुनो आपत्तीति योजना. दुट्ठुल्लं आपत्तिन्ति सङ्घादिसेसो. ननु च ‘‘दुट्ठुल्ला नाम आपत्ति चत्तारि च पाराजिकानि तेरस च सङ्घादिसेसा’’ति (पाचि. ७९) पदभाजने पाराजिकसङ्घादिसेसा दस्सिता, कस्मा इध सङ्घादिसेसोव गहितोति? वुच्चते – पाराजिकं दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तं, इध पन सङ्घादिसेसोयेव भगवता अधिप्पेतोति अट्ठकथायं विचारितमेतं. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘पाराजिकानि दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तानि, सङ्घादिसेसं पन इध अधिप्पेत’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ७८). वक्खति च ‘‘इध सङ्घादिसेसाव, दुट्ठुल्लापत्तियो मता’’ति. अनुपसम्पन्नेति ‘‘भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नो’’ति (पाचि. ८०) पदभाजने निद्दिट्ठअनुपसम्पन्नस्स आरोचेन्तस्साति वुत्तं होति.
ठपेत्वा भिक्खुसम्मुतिन्ति ‘‘अत्थि भिक्खुसम्मुति आपत्तिपरियन्ता न कुलपरियन्ता’’तिआदिना (पाचि. ८०) पदभाजने दस्सितं अभिण्हापत्तिकस्स भिक्खुनो आयतिं संवरत्थं हिरोत्तप्पजननत्थं आपत्तियो वा उपासककुलानि वा उभयमेव वा परिच्छिन्दित्वा वा अपरिच्छिन्दित्वा वा आपत्तियो आरोचेतुं सङ्घेन सङ्घमज्झे तिक्खत्तुं सावेत्वा कतसम्मुतिं ठपेत्वाति वुत्तं होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘अभिण्हापत्तिकं भिक्खुं दिस्वा ‘एवमेस परेसु हिरोत्तप्पेनापि आयतिं संवरं आपज्जिस्सती’ति तस्स भिक्खुनो हितेसिताय तिक्खत्तुं अपलोकेत्वा सङ्घेन कातब्बा’’ति (पाचि. अट्ठ. ८०).
९४२. घटेत्वा वदन्तस्सेवाति एवकारो यथाठाने योजेतब्बो. एवकारेन ब्यवच्छिन्नमत्थं वक्खति ‘‘वत्थु’’न्तिआदिना. ‘‘असुचिं मोचेत्वा’’ति इमिना वत्थुमाह, ‘‘सङ्घादिसेस’’न्ति इमिना आपत्तिं. वज्जमेव वज्जता. ‘‘पाचित्तियापत्ती’’ति इमस्सायं परियायो. ‘‘अयं असुचिं मोचेत्वा सङ्घादिसेसं आपन्नो’’ति वत्थुना सद्धिं घटेत्वा आपत्तिं वदन्तस्स वज्जता पाचित्तियापत्ति होतीति योजना.
९४३. सुद्धस्साति पाराजिकमनापन्नस्स. वदन्ति वदनहेतु, वत्थुना सद्धिं सङ्घादिसेसस्स कथनतोति अत्थो.
९४४. अदुट्ठुल्लायाति सङ्घादिसेसतो अञ्ञाय आपत्तिया. दुट्ठुल्लसञ्ञिनोति सङ्घादिसेससञ्ञिनो. सेसा आपत्तियोपि वाति सङ्घादिसेसं विना सेसे छळापत्तिक्खन्धे.
९४५. तथाति दुक्कटं अतिदिसति. पञ्चधा मतं अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं अज्झाचारं आरोचेन्तस्स तथा दुक्कटन्ति योजना. अनुपसम्पन्नस्स पञ्चधा मतं दुट्ठुल्लं अज्झाचारन्ति च पाणातिपातादिपञ्चसिक्खापदवीतिक्कमा गहिता. केचि पन ‘‘सुक्कविस्सट्ठिआदयो पञ्चा’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. पाणातिपातादीनि हि दसेव सिक्खापदानि सामणेरानं पञ्ञत्तानि. तेसं पञ्ञत्तेसुयेव च सिक्खापदेसु दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लविचारणा कातब्बा, न च सुक्कविस्सट्ठिआदीनि विसुं तेसं पञ्ञत्तानि अत्थीति.
अथ भिक्खुनो दुट्ठुल्लसङ्खातानि सुक्कविस्सट्ठिआदीनि अनुपसम्पन्नस्स किं नाम होन्तीति? अज्झाचारो नाम होन्तीति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सुक्कविस्सट्ठि…पे… अज्झाचारो नामाति वुत्त’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ८२). इमिनापि चेतं सिद्धं ‘‘अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठिआदि दुट्ठुल्लं नाम न होती’’ति. ‘‘अज्झाचारो नामा’’ति हि वदन्तो अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठिआदि केवलं अज्झाचारो नाम होति, न पन दुट्ठुल्लो नाम अज्झाचारोति दीपेति. ‘‘अज्झाचारो नामा’’ति च अट्ठकथायं वुत्तत्ता, अकत्तब्बरूपत्ता च अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठिआदीनि दण्डकम्मवत्थुपक्खं भजन्ति. तानि च अञ्ञस्स अनुपसम्पन्नस्स अवण्णकामताय आरोचेन्तो भिक्खु दुक्कटं आपज्जतीति वदन्ति. इध पन अनुपसम्पन्नग्गहणेन सामणेरसामणेरिसिक्खमानानं गहणं वेदितब्बं.
अदुट्ठुल्लं अज्झाचारन्ति योजना. ‘‘अनुपसम्पन्नस्सा’’ति च अज्झाहरितब्बानि. अनुपसम्पन्नस्स यथावुत्तेहि पञ्चसिक्खापदेहि अञ्ञं विकालभोजनादिं अदुट्ठुल्लं अज्झाचारं वा. यथाह ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचार’’न्तिआदि (पाचि. ८२).
९४६. केवलं वत्थुं वा आरोचेन्तस्साति ‘‘अयं सुक्कविस्सट्ठिं आपन्नो’’तिआदिना नयेन वत्थुमत्तं आरोचेन्तस्स. केवलं आपत्तिं वा आरोचेन्तस्साति ‘‘अयं पाराजिकं आपन्नो, अयं सङ्घादिसेसं आपन्नो’’तिआदिना नयेन आपत्तिमत्तं आरोचेन्तस्स च. भिक्खुसम्मुतियाति एत्थ वत्थुना घटेत्वा आपत्तिं आरोचेन्तस्साति गहेतब्बं. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘अनापत्ती’’ति एतं परामसति.
दुट्ठुल्लारोचनकथावण्णना.
९४८. अकप्पियं पथविन्ति पदभाजने ‘‘द्वे पथवियो जाता च पथवी अजाता च पथवी’’ति (पाचि. ८६) उद्दिसित्वा –
‘‘जाता नाम पथवी सुद्धपंसु सुद्धमत्तिका अप्पपासाणा अप्पसक्खरा अप्पकथला अप्पमरुम्बा अप्पवालिका येभुय्येनपंसुका येभुय्येनमत्तिका, अदड्ढापि वुच्चति जाता पथवी. योपि पंसुपुञ्जो वा मत्तिकापुञ्जो वा अतिरेकचातुमासं ओवट्ठो, अयम्पि वुच्चति जाता पथवी’’ति (पाचि. ८६) च,
‘‘अजाता नाम पथवी सुद्धपासाणा सुद्धसक्खरा सुद्धकथला सुद्धमरुम्बा सुद्धवालिका अप्पपंसु अप्पमत्तिका येभुय्येनपासाणा येभुय्येनसक्खरा येभुय्येनकथला येभुय्येनमरुम्बा येभुय्येनवालिका, दड्ढापि वुच्चति अजाता पथवी. योपि पंसुपुञ्जो वा मत्तिकापुञ्जो वा ऊनचातुमासं ओवट्ठो, अयम्पि वुच्चति अजाता पथवी’’ति (पाचि. ८६) च –
निद्दिट्ठासु द्वीसु पथवीसु जातपथविसङ्खातं अकप्पियपथविं.
एत्थ पासाणादीनं लक्खणं अट्ठकथायं ‘‘मुट्ठिप्पमाणतो उपरि पासाणाति वेदितब्बा, मुट्ठिप्पमाणा सक्खरा. कथलाति कपालखण्डानि. मरुम्बाति कटसक्खरा. वालिकाति वालुकायेवा’’ति वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. येभुय्येनपंसुकादीनं लक्खणं ‘‘येभुय्येनपंसुकाति तीसु कोट्ठासेसु द्वे कोट्ठासा पंसु, एको पासाणादीसु अञ्ञतरो कोट्ठासो’’ति (पाचि. अट्ठ. ८६) च ‘‘अदड्ढापीति उद्धनपत्तपचनकुम्भकारावापादिवसेन तथा तथा अदड्ढा’’तिआदि अट्ठकथातो च वेदितब्बं. ‘‘अप्पपंसुअप्पमत्तिका’’ति द्वीसुपि पदेसु निद्देसरूपेन येभुय्येनपासाणादिपदपञ्चकं वुत्तं, तत्थापि अत्थो येभुय्येनपंसुपदादीसु वुत्तविपल्लासेन वेदितब्बो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘तेसंयेव हि द्विन्नं पभेददस्सनमेत’’न्ति (पाचि. ८६).
खणेय्य वाति एवरूपं अकप्पियपथविपदेसं अन्तमसो पादङ्गुट्ठेनापि सम्मुञ्जनिसलाकायपि सयं वा खणति. खणापेय्य वाति अञ्ञेन वा ‘‘इदं खणाही’’तिआदिना अकप्पियवोहारेन खणापेय्य. भेदापेय्याति तथेव भेदापेय्य. भिन्देय्य वाति पस्सावधारादीहिपि भिन्देय्य. अधिकारवसेन वा-सद्दस्स सब्बकिरियापदेहि सम्बन्धो लब्भतीति भेदापेय्य चाति एत्थ च-सद्दो इध अवुत्तस्स ‘‘दहति वा, दहापेति वा’’ति पदद्वयस्स समुच्चयकोति वेदितब्बो. अन्तमसो पत्तम्पि पचन्तो सयं वा दहति, अञ्ञेन वा दहापेतीतिआदि इमेसं पदानं अट्ठकथावसेन (पाचि. अट्ठ. ८७) वेदितब्बं. पाचित्तियं सियाति खणन्तस्स, भिन्दन्तस्स च पहारे पहारे पाचित्तियं.
९४९. आणापेन्तस्स आणत्तिगणनाय, दहन्तस्स अग्गिपातगणनाय होतीति इदं ‘‘पहारे पहारे पाचित्तिय’’न्तिआदिअट्ठकथावचनवसेन वेदितब्बं, इममेव दस्सेतुमाह ‘‘सयमेवा’’तिआदि.
९५०. आणापेन्तस्साति सकिं आणापेन्तस्स.
९५१. ‘‘खणापेय्या’’ति सामञ्ञवचनस्स अपवाददस्सनत्थं ‘‘खण पोक्खरणि’’न्तिआदिमाह. कोचि दोसो न विज्जतीति एत्थ पोक्खरणिआवाटादिसद्दानं पथविपरियायत्ताभावतो एवंवचनेन अनापत्तीति अधिप्पायो.
९५२. ‘‘इमं इधा’’तिआदीनं पदानं पच्चक्खभूताधिप्पेतभूमिवाचकत्ता तेहि योजेत्वा वुत्तस्स तस्सेव पयोगस्स आपत्तिकरभावं दस्सेतुमाह ‘‘इम’’न्तिआदि.
९५३. कन्दन्ति तालादिकन्दं. कुरुन्दन्ति कुलचोचरुक्खं. थूणन्ति थम्भं. खाणुकन्ति साखाविटपरहितं रुक्खावयवं. मूलन्ति पथविया सुप्पतिट्ठितभावकरं रुक्खावयवं. वट्टतीति अनियमेत्वा वचनेन अनापत्तिभावतो वट्टति.
९५४. इमन्ति पच्चक्खपरामासपदेन नियमेत्वा वचनतो आपत्ति होतीति आह ‘‘नियमेत्वान वत्तुं पन न वट्टती’’ति.
९५५. घटेहि उस्सिञ्चितुन्ति घटेहि गहेत्वा अवसिञ्चितुं. तनुकद्दमोति जम्बालो. बहलं कद्दमं भिक्खुना अपनेतुं न च वट्टतीति योजेतब्बं.
९५६. नदियादीनन्ति एत्थ आदि-सद्देन गङ्गाकन्दरादीनं गहणं. ‘‘तट’’न्ति इमिना सम्बन्धो. वट्ठन्ति वुट्ठीहि ओवट्ठञ्च. चातुमासन्ति विकोपनकिरियाय अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं, चातुमासब्भन्तरे विकोपेतुं वट्टतीति अत्थो.
९५७. सचे तोयस्मिं पतति तटन्ति योजना, सचे कूलं भिज्जित्वा अन्तोउदके पततीति. देवे वुट्ठेपीति पज्जुन्नदेवे वुट्ठेपि. वुट्ठ-सद्दो कत्तुसाधनो. चातुमासमतिक्कन्तेपीति योजना. तत्थ हेतुदस्सनत्थमाह ‘‘तोये देवो हि वस्सती’’ति.
९५८. सोण्डिन्ति पासाणपोक्खरणिं. तत्थ तूति उदकरहिते तस्मिं सोण्डिआवाटे.
९५९. अन्तोचातुमासं सोधेतुं भिन्दितुन्ति योजना. ‘‘सोधेतुं भिन्दितुं विकोपेतु’’न्ति किरियापदेहि ‘‘रज’’न्ति कम्मपदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तं रजोरासिं देवे वुट्ठे पच्छा उदकस्स छिन्नत्ता बहलभूमिसुक्खम्पि वुट्ठिपातदिवसतो पट्ठाय अन्तोचातुमासे कोपेतुं भिन्दितुं वट्टतीति अत्थो.
९६०. पुण्णे सोण्डिम्हि तं रजं विकोपेतुं वट्टति चातुमासतो उद्धन्ति योजना.
९६१. ‘‘फुसायन्ते’’ति एतेन ‘‘देवो’’ति इदं भुम्मवसेन विपरिणामेत्वा ‘‘देवे फुसायन्ते’’ति योजेतब्बं, पज्जुन्नदेवे वुट्ठिपातं करोन्तेति अत्थो. पिट्ठिपासाणकेति पासाणपिट्ठे. तम्पीति तथा पासाणपिट्ठे लग्गं तम्पि रजं.
९६२. अकतपब्भारो नाम यथा हेट्ठाभागो वुट्ठिफुसितेहि न तेमीयति, तथा नमित्वा ठितपब्बतप्पदेसो. इदं अनोवस्सकट्ठाने उट्ठितवम्मिकानं उपलक्खणं.
९६३. अब्भोकासे वुट्ठितो वम्मिको सचे ओवट्ठो, कं चातुमासं विकोपेतुं वट्टतीति सम्बन्धो. चातुमासन्ति विकोपनकिरियाय अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. रुक्खेति च थम्भपासाणादीनं उपलक्खणं. उपचिकादीनन्ति आदि-सद्देन काळकिपिल्लिकादीनं गहणं. सो नयोति ‘‘ओवट्ठदिवसतो उत्तरि चातुमासब्भन्तरे कोपेतुं वट्टती’’ति यथावुत्तो नयो.
९६४. मूसिकुक्किरं नाम मूसिकाहि उद्धटपंसु. मूसिकानं उक्किरो मूसिकुक्किरोति विग्गहो. गोकण्टकं नाम गुन्नं खुरानं उट्ठितमत्तिका. गण्डुप्पादमलं नाम भूलताय मलमत्तिका. सम्बन्धं पन पकतिभूमिं अकोपेन्तेन मत्थकतो गण्हितुं वट्टति.
९६५. कसीति कसितट्ठानं, तत्थ नङ्गलेन उद्धटमत्तिका कसिनङ्गलमत्तिका. ‘‘अच्छिन्ना’’तिइमिना खण्डाखण्डिकं कत्वा आयतं हुत्वा ठितमत्तिकापटलम्पि अजातपथवी सियाति आसङ्कानिवत्तनत्थमाह ‘‘भूमिसम्बन्धा’’ति. साति कसिनङ्गलमत्तिका.
९६६. सेनासनन्ति एत्थ ‘‘पुराण’’न्ति पाठसेसो गहेतब्बो. ओवट्ठं चातुमासतो उद्धं न विकोपयेति योजना.
९६७. ततोति ओवट्ठदिवसतो पट्ठाय चातुमासातिक्कन्तगेहतो. ‘‘गोपानसि’’न्ति इमिना गोपानसिमत्थके ठितउपचिकापंसुम्हि भिज्जन्तेपि अनापत्तिभावं दीपेति. ‘‘भित्ति’’न्ति इमिना तदेकदेसं भित्तिपादादिदारुमाह. इदम्पि भित्तिमत्तिकं उपचिकामत्तिकं सन्धाय वुत्तं. ‘‘थम्भ’’न्ति इदम्पि तंसम्बन्धपाकारभूमिमत्तिकाउपचिकादिपंसुं सन्धाय वुत्तं. पदरत्थरन्ति अत्थतपदरं. इदम्पि पदरानं उपरि मत्तिकाउपचिकापंसुं सन्धाय वुत्तं. ‘‘गोपानसि’’न्तिआदीहि पदेहि ‘‘गण्हिस्सामी’’ति पच्चेकं योजनीयं. ‘‘गण्हिस्सामी’’ति इमिना विकोपनाधिप्पायाभावं दीपेति.
९६८. गण्हन्तस्साति एत्थ अनादरे सामिवचनं, ‘‘सुद्धचित्तेना’’ति पाठसेसो. इट्ठकाति छदनिट्ठका. आदि-सद्देन पासाणसमुद्दफेणादीनं गहणं. पततीति सुद्धचित्तेन गण्हन्ते सचे मत्तिका छिज्जित्वा पतति, अनापत्तीति अत्थो. मत्तिकन्ति भित्तियं, छदने च चातुमासाधिकोवट्ठमत्तिकं, अनोवट्ठं चे, गण्हितुं वट्टतीति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सचे या या अतिन्ता, तं तं गण्हाति, अनापत्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ८६). यदि गण्हति, आपत्ति सियाति योजना.
९६९. अतिन्तोति वस्सोदकेन अतिन्तो, इमिना विनिच्छितब्बवत्थुं दस्सेति. तस्स अन्तोगेहे च बहि च सम्भवतो अन्तोगेहे ठितस्स ताव विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘अन्तोगेहे सचे सिया’’ति. वस्सोदकेन तिन्तातिन्तेसु द्वीसु मत्तिकापुञ्जेसु अतिन्तं ताव दस्सेतुमाह ‘‘अनोवट्ठो चा’’ति.
९७०. वस्सोदकेन तिन्ते विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘वुट्ठे पुन चा’’तिआदि. ‘‘वुट्ठे’’ति इमिना ‘‘मत्तिकापुञ्जो’’ति पदं भुम्मवसेन विपरिणामेत्वा वुट्ठे मत्तिकापुञ्जेति योजेतब्बं, ‘‘एकदिवसम्पी’’ति सेसो, गेहस्मिन्ति एत्थ ‘‘ठिते’’ति वत्तब्बं, गेहस्मिं ठिते मत्तिकापुञ्जे वस्सोदकेन एकदिवसम्पि तिन्तेति वुत्तं होति. वक्खमाननयेन अञ्ञत्थ पहरित्वा उट्ठितेन तेन अतेमित्वा उजुकं पतितेहि वस्सफुसितेहि तिन्तेति गहेतब्बं. सचे सब्बो तिन्तो होतीति योजना. ‘‘मत्तिकापुञ्जो’’ति इमिना सम्बन्धो.
९७१. ‘‘सब्बो’’ति इमिना विसेसनेन ब्यवच्छिन्नं एकदेसतिन्ते विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘यत्तक’’न्तिआदि. तु-सद्दो इममेव विसेसं जोतेति. यत्तकन्ति हेट्ठा अनोतरित्वा मत्थकतो, परियन्तकतो च यत्तकप्पमाणं. तत्थाति मत्तिकापुञ्जे. ‘‘अकप्पिय’’न्ति एतस्स ‘‘चातुमासच्चयेना’’ति अनुवत्तति. ‘‘अतिन्तं…पे… कप्पिय’’न्ति इमिना अकप्पियट्ठानं परिहरित्वा वा कप्पियकारकेहि कप्पियवचनेन हरापेत्वा वा अतिन्तं ठानं यथाकामं वळञ्जेतब्बन्ति अयमत्थो दस्सितो होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कप्पियकारकेही’’तिआदि (पाचि. अट्ठ. ८६).
९७२. वारिनाति उजुकं आकासतो पतितवस्सोदकेन. अञ्ञत्थ पहरित्वा तत्थ पतित्वा तेमिते वट्टति. सो मत्तिकापुञ्जो. ततो परन्ति एकाबद्धकालतो उत्तरिं सो मत्तिकापुञ्जो वारिना तेमितो भूमिया एकाबद्धो चे होति, ततो परं सा जाता पथवी एव, कोपेतुं न वट्टतीति योजना.
९७३. ‘‘ओवट्ठो’’ति इमिना अनोवट्ठपाकारो कप्पियोति ब्यतिरेकवसेन दस्सेति. ‘‘मत्तिकामयो’’ति विसेसनेन इट्ठकपाकारादिं ब्यवच्छिन्दति. तस्स पन कप्पियभावं वक्खति ‘‘सचे इट्ठकपाकारो’’तिआदिना. ‘‘चातुमासच्चये’’ति इमिना ततो अन्तो विकोपनीयभावं दस्सेति.
९७४. तत्थाति ओवट्ठे मत्तिकपाकारे. अघंसन्तोवाति पाकारमत्तिकं अकोपेन्तो. मत्तसो छुपित्वाति पमाणतो मुदुकं कत्वा हत्थतलं ठपेत्वा. अल्लहत्थेनाति उदकतिन्तेन हत्थतलेन. हत्थेकदेसो हत्थो नाम.
९७५. येभुय्यकथले ठानेति पुब्बे वुत्तनयेन यस्सा तीसु भागेसु द्वे भागा कथला होन्ति, तादिसे कप्पियपथविट्ठाने.
९७६. अब्भोकासेति उपलक्खणत्ता अन्तोगेहेपि थम्भं चालेत्वा जातपथविं विकोपेतुं न वट्टतीति दट्ठब्बं. द्वीसुपि ठानेसु सुद्धचित्तेन निद्दोसभावं यथावुत्तेन ‘‘थम्भं वा पदरत्थरं. गण्हिस्सामी’ति सञ्ञाय, गहेतुं पन वट्टती’’ति इमिना नयेनाह. पथविन्ति अकप्पियपथविं.
९७७. उजुमुद्धरतो न दोसोति योजना.
९७८. उच्चालेत्वाति उक्खिपित्वा चालेत्वा परिवत्तेत्वा. पवट्टतीति पवट्टेत्वा पवट्टेत्वा नेतीति अत्थो. सुद्धचित्तस्साति ‘‘भूमि भिज्जती’’ति असल्लक्खेत्वा ‘‘पासाणं पवट्टेत्वा पवट्टेत्वा हरिस्सामी’’ति सुद्धचित्तवतो.
९७९. भूमियं दारूनि फालेन्तानम्पि भूमियं साखादीनि कड्ढतो चाति योजना.
९८०. कण्टकन्ति रुक्खकण्टकं, मच्छकण्टकञ्च. सूचि नाम अयोमयदन्तमयतम्बमयकट्ठमयादिसूचीनं अञ्ञतरा. अट्ठिं वाति गोमहिंसादीनं अट्ठिं वा. हीरं वाति नाळिकेरादिहीरं वा. आकोटेतुन्ति यथा एककोटि भूमिं पविसति, तथा ताळेतुं. पवेसेतुन्ति भूमिं गमयितुं.
९८१. पस्सावं मुत्तं. मेदनिन्ति एत्थ अकप्पियपथविमाह. भिन्दिस्सामीति एत्थ ‘‘एवं चिन्तेत्वा’’ति सेसो.
९८२. करोन्तस्साति सुद्धचित्तेन पस्सावं करोन्तस्सातियोजेतब्बं. ‘‘सम्मज्जतो’’ति इदं ‘‘सम्मज्जन्तेना’’ति गहेतब्बं, ‘‘सम्मज्जनिया’’ति सेसो, अनन्तरं मेदनीपदं उपयोगवसेन ‘‘मेदनि’’न्ति गहेतब्बं, ‘‘विसम’’न्ति सेसो, ‘‘समं कातु’’न्ति इमिना योजेतब्बं, सम्मज्जन्तेन उच्चट्ठानं मद्दित्वा, आवाटट्ठानं पवेसेत्वा समं कातुं सम्मज्जनिया घंसेतुं न वट्टतीति अत्थो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘विसमं भूमिं समं करिस्सामीति सम्मज्जनिया घंसितुम्पि न वट्टती’’ति (पाचि. अट्ठ. ८६).
९८३. पादङ्गुट्ठेन वाति एत्थ समुच्चयत्थेन वा-सद्देन अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘कत्तरयट्ठिया भूमिं कोट्टेन्ती’’ति इदं सङ्गण्हाति. लिखितुम्पीति राजिं कातुम्पि भूमिं भिन्दन्तेनाति योजना. पादेहीति पादतलेहि.
९८५. भूमिन्ति अकप्पियभूमिं. दहति दहापेतीति एत्थ ‘‘यो’’ति च ‘‘तस्सा’’ति च सम्बन्धवसेन लब्भति. पत्तं दहन्तस्साति छविया थिरभावत्थं धूमं गाहापेत्वा तिणुक्कादीहि पत्तं गण्हन्तस्स.
९८६. तत्तकानेवाति ठानप्पमाणानेव. इधापि ‘‘यो’’ति च ‘‘तस्सा’’ति च सामत्थिया लब्भति.
९८७. भूमियन्ति अकप्पियभूमियं. पत्तं पचीयति एत्थाति पत्तपचनं, कपालं, तस्मिं कपाले.
९८८. सो अग्गि तानि दारूनि दहन्तो गन्त्वा चे एकंसेन भूमिं दहति, तस्मा दारूनं उपरि अग्गिं ठपेतुं न वट्टतीति योजना.
९८९. इट्ठका आवपीयन्ति पच्चन्ति एत्थाति इट्ठकावापो, सो एव इट्ठकावापको, इट्ठकापचनट्ठानं. आदि-सद्देन कुम्भकारावापादिं सङ्गण्हाति.
९९०. उपादीयतीति उपादानं, इन्धनं, न उपादानं अनुपादानं, इन्धनतो अञ्ञं, ततो अनुपादानतोति अत्थो. खाणुकेति मतखाणुके च सुक्खरुक्खे च भूमिगतं अदत्वा ‘‘निब्बापेस्सामी’’ति अग्गिदानं वट्टति. पच्छा उस्साहे कतेपि न निब्बायति, न दोसोति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सचे पन भूमिं अप्पत्तमेवा’’तिआदि (पाचि. अट्ठ. ८७).
९९१. तिणुक्कन्ति तिणेन बद्धउक्कं. तिणुक्कन्ति उपलक्खणं. नाळिकेरपण्णादीहि बद्धापि सङ्गय्हन्ति.
९९२. तस्स अग्गिस्स पतितट्ठाने इन्धनं दत्वा पुन तं अग्गिं कातुं वट्टतीति महापच्चरियं रुतं कथितन्ति योजना.
९९३. ‘‘तस्स अपथविय’’न्ति पदच्छेदो. विमतिस्सुभयत्थापीति पथविअपथविद्वयेपि वेमतिकस्स. तत्थ जाता पथवी, इतरा अपथवी.
९९४. इमन्ति आवाटं, मत्तिकं, पंसुं वा.
पथवीखणनकथावण्णना.
मुसावादवग्गो पठमो.
९९५. भवन्तस्साति जायन्तस्स, वड्ढमानस्स च. भूतस्साति जातस्स, वड्ढितस्स चाति अत्थो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘भवन्ति अहुवुञ्चाति भूता, जायन्ति वड्ढन्ति, जाता वड्ढिता चा’’ति (पाचि. अट्ठ. ९०). एत्थ च ‘‘भवन्ती’’ति इमिना विरुळ्हमूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणगच्छे दस्सेति. ‘‘अहुवु’’न्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्ते रुक्खगच्छादिके दस्सेति. ‘‘भवन्ती’’ति इमस्स विवरणं ‘‘जयन्ति वड्ढन्ती’’ति, ‘‘अहुवु’’न्ति इमस्स ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. एवं भूत-सद्दो पच्चुप्पन्नातीतविसयोति दस्सेति. ‘‘भवन्तस्स भूतस्सा’’ति इमिना पदद्वयेन ‘‘भूतगामस्सा’’ति पदस्स तुल्याधिकरणतादस्सनेन गाम-सद्दस्स दिट्ठिगतवनन्तादिसद्दानं दिट्ठिवनादिसद्दत्थे विय भूतसद्दत्थे वुत्तिपक्खमाह. यथाह अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ९०) ‘‘भूता एव वा गामो भूतगामो, पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचन’’न्ति. भूतानं देवतानं गामो निवासोति वा भूतगामो. भूमियं पतिट्ठहित्वा हि हरितभावमापन्ना तिणरुक्खगच्छादयो देवताहि परिगय्हन्तीति. जायन्तस्स वड्ढन्तस्स वा सम्पत्तवुद्धिमरियादस्स वा रुक्खादिनोति अत्थो.
पातब्यतानिमित्तन्ति एत्थ पातब्यभावो पातब्यता, ‘‘छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो’’ति अट्ठकथावचनतो पातब्यता-सद्दस्स परिभुञ्जितब्बताति अत्थो वेदितब्बो, सा निमित्तं हेतु यस्स पाचित्तियस्स तं पातब्यतानिमित्तं. रुक्खादीनं छेदनफालनादिवसेन विकोपनीयतासङ्खातपातब्यतानिमित्तं परिभुञ्जितब्बताहेतु पाचित्तियं उदीरितं वुत्तन्ति अत्थो.
९९६-७. सोति भूतगामो. तिलबीजादिकोति तिलबीजमेत्थ सुखुमपण्णसेवालादिको. आदि-सद्देन च तादिसा इतरा सेवालजाति गहिता. ‘‘उपरि खुद्दानुखुद्दकपण्णङ्कुरो, हेट्ठा खुद्दानुखुद्दकमूलङ्कुरो सेवालो तिलबीजं नामा’’ति गण्ठिपदे वुत्तन्ति. विकोपेन्तस्स तं सब्बन्ति भूमियं पतिट्ठाय उदके जायमानकसेवालादिं भूमिया उप्पाटनच्छेदनवसेन जले एव पतिट्ठितं सुखुमपण्णनीलिकादिं उदकतो उद्धरणच्छेदनवसेन तं सब्बं सेवालं विकोपेन्तस्साति अत्थो.
९९८. हत्थेन वियूहित्वाति जलतो अमोचेत्वा हत्थेन दूरतो अपनेत्वा. ‘‘होती’’तिआदि तस्स हेतुसन्दस्सनत्थं. सकलं अनवसेसं सब्बं जलं तस्स यस्मा ठानं होति, तस्माति अत्थो.
९९९. चेच्चाति जानन्तो. तं सेवालजातिकं जला उद्धरितुं उदकेन विना भिक्खुस्स न वट्टतीति योजना. ठानसङ्कमनञ्हि तन्ति हेतुदस्सनं. तं तथाकरणं यस्मा ठानसङ्कमनं ठानतो चावनं, तस्मा तं न वट्टतीति योजना.
१०००. यथावुत्तस्स ब्यतिरेकं दस्सेतुमाह ‘‘उदकेना’’तिआदि. तत्थ उदकेनाति सहत्थे करणवचनं. तं सेवालजातिकं. वारिसूति एत्थ वासं वारयन्तीति वारी, तेसु.
१००१. जले वल्लितिणादीनीति जलमत्थके वल्लिञ्च जायमानकरवल्लितिणादीनि च. उद्धरन्तस्साति भूमियं पतिट्ठितं भूमितो, उदके पतिट्ठितं उदकतो च उद्धरन्तस्स. तत्थ अन्तपक्खं दस्सेतुमाह ‘‘तोयतो’’ति. विकोपेन्तस्साति खण्डनादिवसेन कोपेन्तस्स. तत्थाति तस्मिं उदके, एव-कारो लुत्तनिद्दिट्ठो ‘‘तत्थेवा’’ति (पाचि. अट्ठ. ९२) अट्ठकथावचनतो.
१००२. एत्थाति उदके एव. विकोपेन्तस्साति कप्पियं अकारापेत्वा छेदनादिं करोन्तस्स. तानीति तथा परेहि उप्पाटितत्ता भूतगामभावतो मुत्तानि वल्लितिणादीनि. बीजगामेनाति मूलबीजगामादिवसेन.
१००३. एवं उदकट्ठे सङ्खेपतो विनिच्छयं दस्सेत्वा इदानि इतरत्रापि विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘थलट्ठे’’तिआदि. हरितखाणुकोति एत्थ ‘‘यो’’ति सेसो. ‘‘तस्सा’’ति इमिना सम्बन्धो, ककुधकरञ्जादीनं छिन्नावसिट्ठखाणुकोति वुत्तं होति. ‘‘भूतगामेन सङ्गहो’’ति इमिना तंविकोपने पाचित्तियभावं दीपेति. एवमुपरिपि.
१००४. नाळिकेरादिकानं खाणूति एत्थापि ‘‘उपरिहरितो’’ति सामत्थिया लब्भति. ‘‘बीजगामेन सङ्गहो’’ति इमिना दुक्कटवत्थुतमाह. एवमुपरिपि. किञ्चापि हि तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं अवड्ढनको भूतगामस्स कारणं न होति, तथापि भूतगामसङ्खातनिब्बत्तपण्णमूलबीजतो सम्भूतत्ता भूतगामतो उप्पन्नो नाम होतीति बीजगामेन सङ्गहं गच्छति.
१००५. तथापकासितोति ‘‘बीजगामो’’ति वुत्तो.
१००६. फलिता कदली याव नीलपण्णा, ताव सा च भूतगामोति पकासिताति योजना. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कदली पन फलिता याव नीलपण्णा, ताव भूतगामेनेव सङ्गहिता’’ति (पाचि. अट्ठ. ९२). नळन्ति खुद्दकवेळु. वेळूति महावेळु. तिणादीनन्ति आदि-सद्देन सस्सादयो गहिता.
१००७. यो अयं पन वेळु अग्गतो पट्ठाय यदा सुस्सति, तदा सो बीजगामेन सङ्गहितो नाम होतीति योजना. बीजगामेनाति फळुबीजगामेन. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कतरबीजगामेन? फळुबीजगामेना’’ति.
१००८. इन्दसालो सल्लकी. आदि-सद्देन सोभञ्जनादीनं सङ्गहो. तु-सद्देन अट्ठकथायं ‘‘किञ्चापि रासिकतदण्डकेहि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ९२) वुत्तविसेसं जोतेति. छिन्दित्वा ठपितदण्डकेसु रतनमत्तासुपि साखासु उट्ठितासु भूतगामं अहुत्वा बीजगाममेव होति अविरुळ्हमूलकत्ताति अयं विनिच्छयो विनयञ्ञुना ञातो कुक्कुच्चकानमुपकाराय होतीति आह ‘‘विञ्ञेय्यो विनयञ्ञुना’’ति. इममेवत्थं ‘‘मूलमत्तेपि वा’’तिआदिना वक्खति.
१००९. मण्डपादीनमत्थायाति मण्डपवतिपाकारादीनमत्थाय. सचे ते निक्खणन्तीति यदि ते इन्दसालादिदण्डके भूमियं निखणन्ति. निग्गते मूलपण्णस्मिन्ति तथा निखातदण्डतो मूले च पण्णे च जाते. भूतगामेन सङ्गहोति एत्थ ‘‘तेस’’न्ति सामत्थिया लब्भति, ‘‘विञ्ञेय्यो’’ति अधिकारो.
१०१०. निग्गतेपीति ततियेन पि-सद्देन अतिखुद्दकतं सूचेति.
१०११. सकन्दा तालट्ठीति सकन्दतालबीजं. पत्तवट्टीति सूचिसण्ठाना अङ्कुरपत्तवट्टि. न च बीजगामोति वुच्चतीति योजना. ‘‘भूतगामो’’ति इदं यथावुत्तस्स ब्यतिरेकवसेन दस्सेति.
१०१२. नाळिकेरतचन्ति नाळिकेरफलछल्लिं. दन्तसूचीवाति दन्तमयसूचि इव. सोपीति नाळिकेरोपि. रुक्खतचसद्दानं फलेसु वत्तमानकालेसुपि तंलिङ्गता न विरुज्झतीति ‘‘सो’’ति आहाति विञ्ञायति.
१०१३. मिगसिङ्गसमानायाति हरितविसाणसदिसाय. पत्तवट्टियाति अङ्कुरपत्तवट्टिया. सतियाति विज्जमानाय. भूतगामोति वुच्चतीति अमूलकभूतगामोति वुच्चति. इदं नाळिकेरस्स आवेणिकं कत्वा वुत्तं.
चतुभाणवारवण्णना निट्ठिता.
१०१५-६. अम्बट्ठीति अम्बबीजं. जम्बुट्ठीति जम्बुबीजं. आदि-सद्देन मधुकपनसादिबीजानं गहणं. वन्दाकाति रुक्खादनी. अञ्ञं वाति भण्डकदलिमनोरहं वा. अस्साति वन्दाकादिनो. अमूलवल्लीति एवंनामिका वल्लि.
१०१७. सो सेवालोति योजना.
१०१८. घंसित्वाति येन केनचि घंसित्वा. तं सेवालं. तस्माति तस्मा पाकारा.