पाराजिककथा

पठमपाराजिककथावण्णना

६. एवं पञ्चहि गाथाहि रतनत्तयपणामादिं दस्सेत्वा इदानि यथापटिञ्ञातविनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘तिविधे’’तिआदि. तत्थ ‘‘तिविधे’’तिआदिना पठमपाराजिकसिक्खापदविनिच्छयं दस्सेति. तिविधेति वच्चपस्सावमुखमग्गानं वसेन तिप्पकारे मग्गेति इमिना सम्बन्धो. तिलमत्तम्पीति तिलबीजमत्तम्पि अङ्गजातन्ति सम्बन्धो. मग्गेति वच्चपस्सावानं निक्खमनद्वारताय, अन्नपानपित्तसेम्हादीनं पवेसननिक्खमनद्वारताय च मग्गवोहारगते सरीरप्पदेसे, अल्लोकासेति सम्बन्धो. ‘‘मग्गेसु तिलमत्तम्पि, तीसु सेवनचेतनो’’ति वत्तब्बेपि ‘‘तिविधे’’ति पकारवाचिविधसद्दोपादानेन सजातिसङ्गहवसेन तीहि रासीहि सङ्गहेत्वा पभेदवसेन तिंसविधो मग्गो दस्सितो होति.

सेय्यथिदं? पाराजिकवत्थुभूतमुखादिमग्गानं निस्सयभूते सत्ते दस्सेतुं ‘‘तिस्सो इत्थियो मनुस्सित्थी अमनुस्सित्थी तिरच्छानगतित्थी’’तिआदिना (पारा. ५६) नयेन पाळियं दस्सितमनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतित्थीनं पच्चेकं तिण्णं मग्गानं वसेन नव मग्गा, तथेव दस्सितानं तिण्णं उभतोब्यञ्जनकानं वसेन नव मग्गा, तिण्णं पन पण्डकानं मुखमग्गवच्चमग्गानं वसेन पच्चेकं द्वे द्वे मग्गाति छ मग्गा, तथा तिण्णं पन पुरिसानन्ति एवं तिंसविधो होति.

सेवनचेतनोति सेवने मेथुनपयोगे चेतना अस्साति विग्गहो, मेथुनरागूपसंहिताय चेतनाय समन्नागतोति अत्थो. अल्लोकासेति तिंसमग्गानमञ्ञतरे मग्गे पकतिवातेन असंफुट्ठे अल्लपदेसे, इमिना बाहिरं पाराजिकक्खेत्तं न होतीति दीपेति. विसेसनस्स विसेसापेक्खत्ता दुतियगाथाय ‘‘ससिक्खो सो’’ति पदद्वयं आहरित्वा ‘‘सेवनचेतनो ससिक्खो सो भिक्खू’’ति योजेतब्बं.

अङ्गे सरीरे जातन्ति अङ्गजातं, पुरिसनिमित्तं. सतिपि अवसेससरीरावयवानं तथाभावे रुळ्हिवसेन तदेव तथा वुत्तं. पवेसेन्तोति द्वयंद्वयसमापत्तिसङ्खातकायिककिरियं निप्फादेन्तो. पराजितोति दुल्लभाय खणसम्पत्तिया लद्धब्बतो दुल्लभा लोकियलोकुत्तरगुणसम्पत्तिसुखतो परिहापेत्वा किलेससपत्तेहि पराजयमापादितोति अत्थो.

अयमेत्थ योजना – ससिक्खो सेवनचेतनो तिविधे मग्गे अल्लोकासे अङ्गजातं तिलमत्तम्पि पवेसेन्तो सो भिक्खु पराजितो होतीति. एत्तावता –

‘‘यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, अन्तमसो तिरच्छानगतायपि, पाराजिको होति असंवासो’’ति (पारा. ४४) –

भगवता पञ्ञत्तसिक्खापदं सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.

७. एवं इमिस्सा गाथाय अत्तूपक्कममूलकं पाराजिकं दस्सेत्वा इदानि ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन (पारा. ५८) अङ्गजाते अभिनिसीदेन्ती’’तिआदिनयप्पवत्तं परोपक्कममूलकं पाराजिकञ्च दस्सेतुमाह ‘‘पवेसन’’न्तिआदि. तत्थ पवेसनन्ति भिक्खुपच्चत्थिकेहि सुत्तपमत्तादिमनुस्सित्थिआदीनमञ्ञतरं आनेत्वा यथावुत्तमग्गानमञ्ञतरं मग्गं यथा पविसति, तथा भिक्खुनो अङ्गजाते अभिनिसीदापने सम्भवन्तं मग्गप्पवेसनमाह. पवेसनं सादियन्तो ससिक्खो सोति योजना. एत्थ ‘‘पवेसनं सादियति अधिवासेति, तस्मिं खणे सेवनचित्तं उपट्ठापेती’’ति (पारा. अट्ठ. १.५८) अट्ठकथावचनतो अग्गतो याव मूलं पवेसेन्तेसु अस्सादचित्तं उपट्ठापेन्तो तङ्खणेयेव सासनतो चुतोति अत्थो. पविट्ठन्तिआदीसु पदेसुपि एवमेव योजना.

पविट्ठन्ति पविट्ठक्खणो. ‘‘पविट्ठ’’न्तिआदिना ताय ताय किरियाय उपलक्खितो खणो गहेतब्बो. तेनेवेत्थ अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं कतं. ठितन्ति एत्थ ‘‘सुक्कविस्सट्ठिसमये’’ति अट्ठकथावचनस्स सब्बथा ब्यापाररहितं कालं सन्धाय वुत्तत्ता सुक्कविस्सट्ठिसमयोपि गहेतब्बो. तेनेव गण्ठिपदे वुत्तनयेन पविट्ठस्स च याव उद्धरणारम्भो, ताव सम्भवन्तो ठितकालोपि गहेतब्बो. उद्धरणन्ति नीहरणकालो.

वाति विकप्पे, अपीति समुच्चये, सो वा-सद्देन विकप्पितानं पक्खानं तुल्यबलतं जोतेति. इति इमेहि द्वीहिपि ‘‘सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियती’’तिआदिना (पारा. ५८) पाळियं आगतनयेन लब्भमानं पवेसनादिएकक्खणम्पि सादियनपच्चया आपज्जमानं पाराजिकं दस्सेति. ससिक्खोति सिक्खाय सह वत्ततीति ससिक्खो, अपच्चक्खातसिक्खोति अत्थो. सादियन्तोति सेवनचित्तं उपट्ठापेन्तो. सो भिक्खु. ठपेत्वा किरियन्ति अत्तूपक्कमनं विना. चुतोति ‘‘भिक्खुपच्चत्थिकेहि कतमिदं, न मया’’ति लेसेन न मुच्चति, सादियनचित्ते सति सासनतो चुतोयेव होतीति अधिप्पायो.

एत्थ च ससिक्खोति इदं ‘‘सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति (पारा. ४४) सिक्खापदपाठस्स अत्थदस्सनवसेन निद्दिट्ठं. तस्स पदभाजने (पारा. ४५), तदट्ठकथाय च विभत्तं सिक्खापच्चक्खानं सङ्खेपतो एवं वेदितब्बं – चित्तखेत्तकालपयोगपुग्गलविजाननवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन. उपसम्पन्नभावतो चवितुकामताचित्तेनेव हि सिक्खापच्चक्खानं होति, न दवा वा रवा वा वदन्तस्स. एवं चित्तवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

तथा ‘‘बुद्धं पच्चक्खामि, धम्मं पच्चक्खामि, सङ्घं पच्चक्खामि, सिक्खं, विनयं, पातिमोक्खं, उद्देसं, उपज्झायं, आचरियं, सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं, समानुपज्झायकं, समानाचरियकं, सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति एवं वुत्तानं बुद्धादीनं चतुद्दसन्नं, ‘‘गिहीति मं धारेहि, उपासको, आरामिको, सामणेरो, तित्थियो, तित्थियसावको, अस्समणो, असक्यपुत्तियोति मं धारेही’’ति एवं वुत्तानं गिहिआदीनं अट्ठन्नञ्चाति इमेसं बावीसतिया खेत्तपदानं यस्स कस्सचि सवेवचनस्स वसेन तेसु यं किञ्चि वत्तुकामस्स यं किञ्चि वदतो सिक्खापच्चक्खानं होति, न रुक्खादीनं अञ्ञतरस्स नामं गहेत्वा सिक्खं पच्चक्खन्तस्स. एवं खेत्तवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

तत्थ यदेतं ‘‘पच्चक्खामी’’ति च ‘‘मं धारेही’’ति चाति वुत्तं वत्तमानकालवचनं, यानि च ‘‘अलं मे बुद्धेन, किं नु मे बुद्धेन, न ममत्थो बुद्धेन, सुमुत्ताहं बुद्धेना’’तिआदिना नयेन आख्यातवसेन कालं अनामसित्वा पुरिमेहि चुद्दसहि पदेहि सद्धिं योजेत्वा वुत्तानि ‘‘अलं मे’’तिआदीनि चत्तारि पदानि, तेसंयेव सवेवचनानं वसेन पच्चक्खानं होति, न ‘‘पच्चक्खासि’’न्ति वा ‘‘पच्चक्खिस्स’’न्ति वा ‘‘मं धारेसी’’ति वा ‘‘मं धारेस्सती’’ति वा ‘‘यं नूनाहं पच्चक्खेय्य’’न्ति वातिआदीनि अतीतानागतपरिकप्पवचनानि भणन्तस्स. एवं वत्तमानकालवसेन चेव अनामट्ठकालवसेन च पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

पयोगो पन दुविधो कायिको च वाचसिको च. तत्थ ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदिना नयेन याय कायचि भासाय वचीभेदं कत्वा वाचसिकपयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न अक्खरलिखनं वा हत्थमुद्दादिदस्सनं वा कायपयोगं करोन्तस्स. एवं वाचसिकपयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

पुग्गलो पन दुविधो यो च पच्चक्खाति, यस्स च पच्चक्खाति. तत्थ यो पच्चक्खाति, सो सचे उम्मत्तकखित्तचित्तवेदनट्टानं अञ्ञतरो न होति. यस्स पन पच्चक्खाति, सो सचे मनुस्सजातिको होति, न च उम्मत्तकादीनं अञ्ञतरो, सम्मुखीभूतो च सिक्खापच्चक्खानं होति. न हि असम्मुखीभूतस्स दूतेन वा पण्णेन वा आरोचनं रुहति. एवं यथावुत्तस्स पुग्गलस्स वसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

विजाननम्पि नियमितानियमितवसेन दुविधं. तत्थ यस्स, येसं वा नियमेत्वा ‘‘इमस्स, इमेसं वा आरोचेमी’’ति वदति. सचे ते यथा पकतिया लोके मनुस्सा वचनं सुत्वा आवज्जनसमये जानन्ति, एवं तस्स वचनानन्तरमेव तस्स ‘‘अयं उक्कण्ठितो’’ति वा ‘‘गिहिभावं पत्थयती’’ति वा येन केनचि आकारेन सिक्खापच्चक्खानभावं जानन्ति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. अथ अपरभागे ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति चिन्तेत्वा जानन्ति, अञ्ञे वा जानन्ति, अपच्चक्खाताव होति सिक्खा. अनियमेत्वा आरोचेन्तस्स पन सचे वुत्तनयेन यो कोचि मनुस्सजातिको वचनत्थं जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. एवं विजाननवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन. यो पन अन्तमसो दवायपि पच्चक्खाति, तेन अपच्चक्खाताव होति सिक्खा.

इति इमेसं वुत्तप्पकारानं चित्तादीनं वसेन अपच्चक्खातसिक्खो ‘‘ससिक्खो’’ति वुत्तो.

८-१०. ‘‘इदानि सन्थतेन सन्थतस्स घट्टने उपादिन्नकघट्टनाभावतो दोसो नत्थी’’ति पापभिक्खूनं लेसकप्पनं पटिक्खिपितुं ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन, पस्सावमग्गेन, मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति सन्थताय असन्थतस्सा’’तिआदिना (पारा. ६१) नयेन पाळियं वुत्तसन्थतवारानमत्थं सङ्गण्हन्तो आह ‘‘सन्थतेना’’तिआदि. तत्थ सन्थतेनाति चम्मचोळतिपुपट्टादीहि पटिच्छादितेन. ‘‘पवेसेन्तो’’ति इमिना सन्थतवारस्स परोपक्कमं निस्साय दस्सनमुपलक्खणन्ति अत्तूपक्कमेपि योजेतब्बतं दस्सेति, तस्स वक्खमानेन ‘‘पराजितो’’ति इमिना सम्बन्धो. ‘‘तथेवा’’ति इमिना पवेसेन्तोतिआदिप्पकारं परामसति.

एवं पवेसेन्तो कदा पराजितो होतीति आह ‘‘उपादिन्नेना’’तिआदि. एत्थ उपादिन्नेनाति तण्हादिट्ठीहि उपेतेन कम्मुना अत्तनो फलभावेनेव आदिन्नं गहितन्ति उपादिन्नं, एतेन अत्तनो अङ्गजातस्स, वत्थुपुग्गलानं मग्गस्स च घट्टनट्ठानगतं कायप्पसादं दस्सेति. इमिनाव अङ्गजातगतं अनट्ठकायप्पसादं चम्मखिलं, पिळकादि च गहेतब्बं. ‘‘उपादिन्नकं नाम कायिन्द्रिय’’न्ति गण्ठिपदे वुत्तं. तब्बिपरियायेन ‘‘अनुपादिन्नक’’न्ति तप्पटिच्छादकं चोळादि वुत्तं. उपादिन्नेन उपादिन्ने, अनुपादिन्ने वा पाराजिकक्खेत्ते घट्टिते, अनुपादिन्नकेन वा उपादिन्ने अनुपादिन्ने वा पाराजिकक्खेत्ते घट्टितेति योजना. एत्थ च करणवचनन्तानि पदानि ‘‘अङ्गजातेना’’ति इमस्स विसेसनानि.

एत्तावता सन्थतचतुक्कवसेन अत्तूपक्कमे सति पाराजिकक्खेत्ते पाराजिकं दस्सेत्वा इदानि परूपक्कमेपि दस्सेतुमाह ‘‘सचे’’तिआदि. एत्थाति एतेसु चतूसु विकप्पेसु. पाराजिकक्खेत्ते पविट्ठे तूति एत्थ तु-सद्देन पवेसनट्ठितुद्धारक्खणत्तयं समुच्चिनोति. यंतं-सद्दानं निच्चसम्बन्धत्ता हि ‘‘सो’’ति तं-सद्दोपादाने ‘‘यो’’ति यं-सद्दोपि अज्झाहरितब्बो, सामत्थियेन सम्पिण्डनत्थो अपिसद्दो च. अयमेत्थ अत्थयोजना – भिक्खुपच्चत्थिकेहि आनेत्वा भिक्खुनो अङ्गजाते अभिनिसीदापितमनुस्सित्थिआदीनं तीसु मग्गेसु अञ्ञतरमग्गसङ्खातं पाराजिकक्खेत्तं पविट्ठे वा तु-सद्देन सम्पिण्डितपवेसनट्ठितुद्धारानमञ्ञतरक्खणे वा सचे यो सादियति, सप्पमुखादिप्पवेसनकाले विय अनुत्तसित्वा कामरागपिपासाभिभूतो यदि सादियति, सोपि भिक्खु पराजितो होतीति योजना. ‘‘सचे सादियती’’ति इमिना सासङ्कवचनेन न सादियति, अनापत्तीति सूचितं होति.

‘‘पाराजिकक्खेत्ते’’ति इमिना ब्यवच्छिन्ने अञ्ञस्मिं ठाने वीतिक्कमन्तस्स इमस्मिंयेव विकप्पे सम्भवन्तियो इतरापत्तियो दस्सेतुमाह ‘‘खेत्ते’’तिआदि. ‘‘एत्था’’ति आनेत्वा सम्बन्धनीयं. ‘‘खेत्ते’’ति सामञ्ञनिद्देसेपि हेट्ठा ‘‘पाराजिकक्खेत्ते’’ति विसेसितत्ता, उपरिथुल्लच्चयादीनञ्च विधीयमानत्ता अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणाय सामत्थिया थुल्लच्चयदुक्कटानं खेत्तेति अयमत्थो लब्भति. ‘‘कण्णच्छिद्दक्खिनासासू’’तिआदिना नयेन वक्खमानेसु जीवमानकसरीरगतथुल्लच्चयदुक्कटक्खेत्तेसूति वुत्तं होति.

इमेसु द्वीसु खेत्तेसु ‘‘सन्थतादिना सन्थतादिं पवेसेन्तस्स उपादिन्नादीहि उपादिन्नादीनं घट्टने अधिवासेन्तस्स अनापत्ती’’ति वत्तुमसक्कुणेय्यताय पाराजिकक्खेत्ते वुत्तसब्बविकप्पे एत्थ योजेन्तेहि एवं योजेतब्बं – थुल्लच्चयक्खेत्ते सन्थते वा असन्थते वा सन्थतेन वा असन्थतेन वा अङ्गजातेन सेवन्तस्स उपादिन्ने वा अनुपादिन्ने वा उपादिन्नेन, तथा अनुपादिन्नेन वा घट्टिते थुल्लच्चयं तस्स विनिद्दिसेति. एवं दुक्कटक्खेत्ते सन्थते वा…पे… घट्टिते दुक्कटञ्च तस्स विनिद्दिसेति योजेतब्बं.

इह सब्बत्थ तीसुपि खेत्तेसु उपादिन्न-सद्देन अनट्ठकायप्पसादं अङ्गजातञ्च तत्थजातचम्मखिलपिळका च गय्हन्ति, दुक्कटक्खेत्ते पन अङ्गुलिआदिइतरावयवापि. तीसुपि खेत्तेसु अनुपादिन्न-सद्देन अङ्गजातादिपटिच्छादितवत्थादयो च गय्हन्ति, दुक्कटक्खेत्ते पन निमित्ते नट्ठकायप्पसादचम्मखिलपिळकरोमादीनि. इमानि च अनुपादिन्नानि. अङ्गजातेतरोपादिन्नावयवे च तीसुपि खेत्तेसु पवेसेन्तस्स दुक्कटमेव.

११. एत्तावता जीवमानसरीरे सन्थतासन्थतवसेन पच्चेकं तिविधेसुपि पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटक्खेत्तेसु सन्थतासन्थतवसेनेव दुविधेन निमित्तेन सेवन्तस्स परोपक्कमे सति सादियन्तस्स लब्भमानपाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटापत्तियो यथासम्भवं दस्सेत्वा इदानि ‘‘मतसरीरे पन तथा तथा सेवन्तानं दोसो नत्थी’’ति पापभिक्खूनं लेसोकासपटिबाहनत्थं पाळियं दस्सितेसु यथावुत्तेसु तीसु खेत्तेसु लब्भमाना तिस्सो आपत्तियो दस्सेतुमाह ‘‘मते’’तिआदि.

तत्थ ‘‘मते’’ति एतस्स ‘‘मनुस्सित्थिआदीनं सरीरे’’ति अज्झाहरित्वा अत्थयोजना कातब्बा. इमिना ‘‘अक्खायिते’’तिआदिना दस्सितानं निमित्तानं निस्सयं दस्सितं होति. ‘‘निमित्तमत्तं सेसेत्वा’’तिआदिना नयेन वक्खमानगाथायं विय सकलसरीरे खादितेपि निमित्तस्स विज्जमानाविज्जमानभावोयेव आपत्तियाभावाभावस्स पमाणन्ति ‘‘अक्खायिते’’ति एतेन ‘‘मते’’ति एतं अविसेसेत्वा ‘‘निमित्ते’’ति अज्झाहरित्वा तं तेन विसेसितब्बं. अथ वा ‘‘निमित्तमत्त’’न्तिआदिना वक्खमानगाथाय ‘‘निमित्ते’’ति पदं आनेत्वा योजेतब्बं.

अक्खायितेति सब्बथा अक्खायिते पाराजिकवत्थुभूते निमित्ते. येभुय्यक्खायितेपि चाति किञ्चि किञ्चि खादित्वा बहुकावसिट्ठे निमित्ते. ‘‘यस्स चतूसु भागेसु तिभागमत्तं खादितं, तं निमित्तं येभुय्यक्खायितं नामा’’ति वदन्ति. मेथुनन्ति रागपरियुट्ठानेन सदिसभावापत्तिया मिथुनानं इदं मेथुनं, मतित्थिआदीनं रागपरियुट्ठानेन सदिसत्ताभावेपि तत्थ वीतिक्कमो रुळ्हिया ‘‘मेथुन’’न्ति वुच्चति.

पाराजिकोतिपराजितो, पराजयमापन्नोति अत्थो. अयञ्हि पाराजिक-सद्दो सिक्खापदापत्तिपुग्गलेसु वत्तति. तत्थ ‘‘अट्ठानमेतं आनन्द अनवकासो, यं तथागतो वज्जीनं वा वज्जिपुत्तकानं वा कारणा सावकानं पाराजिकं सिक्खापदं पञ्ञत्तं समूहनेय्या’’ति (पारा. ४३) एवं सिक्खापदे वत्तमानो वेदितब्बो. ‘‘आपत्ति त्वं भिक्खु आपन्नो पाराजिक’’न्ति (पारा. ६७) आपत्तिया. ‘‘न मयं पाराजिका, यो अवहटो, सो पाराजिको’’ति (पारा. १५५) एवं पुग्गले. ‘‘पाराजिकेन धम्मेन अनुद्धंसेय्या’’तिआदीसु (पारा. ३८४) पन धम्मे वत्ततीति वदन्ति. यस्मा पन तत्थ धम्मोति कत्थचि आपत्ति, कत्थचि सिक्खापदमेव अधिप्पेतं, तस्मा सो विसुं न वत्तब्बो.

तत्थ सिक्खापदं यो तं अतिक्कमति तं पराजेति, तस्मा ‘‘पाराजिक’’न्ति वुच्चति. आपत्ति पन यो नं अज्झापज्जति तं पराजेति, तस्मा ‘‘पाराजिका’’ति वुच्चति. पुग्गलो यस्मा पराजितो पराजयमापन्नो, तस्मा ‘‘पाराजिको’’ति वुच्चति. सिक्खापदापत्तीसु पाराजिक-सद्दो पराजेतीति ‘‘पाराजिको’’ति कत्तुसाधनो, पुग्गले पन पराजीयतीति कम्मसाधनोति वेदितब्बो. ‘‘नरो’’ति इमिना पुब्बे वुत्तभिक्खुयेव अधिप्पेतो. सामञ्ञजोतना विसेसे अवतिट्ठतीति.

१२. येभुय्यक्खायितेति चतूसु कोट्ठासेसु एककोट्ठासावसेसं कत्वा खादिते. उपड्ढक्खायितेति समभागावसेसं खादिते. थूलो अच्चयो थुल्लच्चयो, सोयेव आपज्जीयतीति आपत्तीति थुल्लच्चयापत्ति. पाचित्तियादयो सन्धायेत्थ थुल्लच्चयवोहारो, न पाराजिकसङ्घादिसेसेति दट्ठब्बं. सेसेति अवसेसे उपकच्छकादीसु. वुत्तञ्हि अट्ठकथायं ‘‘अवसेससरीरे उपकच्छकादीसु दुक्कट’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.५९-६०). दुट्ठु कतन्ति दुक्कटं, दुक्कट-सद्दो नियतनपुंसकत्ता इत्थिलिङ्गस्सापि आपत्ति-सद्दस्स सलिङ्गेन विसेसनं होति.

१३. निमित्तमत्तं सेसेत्वा खायितेपीति एत्थ तिण्णमञ्ञतरं निमित्तं सेसेत्वा सकलसरीरे खादितेपि. पि-सद्दो ब्यतिरेके, पगेव इतरेति दीपेति. तस्मिं निमित्ते अक्खायिते वा येभुय्यक्खायिते वाति द्विधा वुत्तेसु तीसु निमित्तेसु अञ्ञतरस्मिं निमित्ते मेथुनं सेवतोपि पराजयो पाराजिकापत्ति होतीति अधिप्पायो. सेवतोपीति एत्थ पि-सद्दो अपेक्खायं. तस्मा न केवलं हेट्ठा वुत्तानमेवाति अपेक्खति. सन्थतादयो विकप्पा यथावुत्तनयेन एत्थापि योजेतब्बा.

१४. ‘‘उद्धुमातादिसम्पत्ते’’ति एत्थ ‘‘यदा पन सरीरं उद्धुमातकं होति कुथितं नीलमक्खिकासमाकिण्णं किमिकुलसमाकुलं नवहि वणमुखेहि पग्घरितपुब्बकुणपभावेन उपगन्तुम्पि असक्कुणेय्यं, तदा पाराजिकवत्थुञ्च थुल्लच्चयवत्थुञ्च जहति, तादिसे सरीरे यत्थ कत्थचि उपक्कमतो दुक्कटमेवा’’ति (पारा. अट्ठ. १.५९-६०) अट्ठकथावचनतो सब्बत्थापि चाति अक्खायितादिसब्बविकप्पोपगतानि पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटक्खेत्तानि गहितानीति दट्ठब्बं. तत्थापि वीतिक्कमो अनापत्ति न होतीति दस्सेतुमाह ‘‘दुक्कट’’न्ति. ‘‘खायितक्खायित’’न्तिआदीसु खायितक्खायितञ्च नामेतं सब्बं मतसरीरकेयेव वेदितब्बं, न जीवमानेति योजेतब्बं.

१५. जीवमाने कथन्ति आह ‘‘छिन्दित्वा पना’’तिआदि. तत्थ वणसङ्खेपतोति वणसङ्गहतो. तस्मिन्ति यत्थ ठितं निमित्तं उप्पाटितं, तस्मिं पदेसे. एत्थ दुतियो पन-सद्दो इध अदस्सितं अट्ठकथायं आगतनयेन विञ्ञायमानं अत्थविसेसं जोतेति. अट्ठकथायहि ‘‘यदिपि निमित्तं सब्बसो खायितं, छविचम्मम्पि नत्थि, निमित्तसण्ठानं पञ्ञायति, पवेसनं जायति, पाराजिकमेवा’’ति एवं अजीवमाने वुत्तविनिच्छयानुसारेन जीवमानेपि छविचम्ममत्तं चे सब्बसो उप्पाटितं, निमित्तसण्ठानं पञ्ञायति, पवेसनक्खमं होति, तत्थ सेवन्तस्स पाराजिकमेवाति विञ्ञायमानमत्थं जोतेतीति वुत्तं होति.

१६. ततो निमित्ततोति सम्बन्धो. पतितायाति पतितायं, अयमेव वा पाठो. निमित्ततोति निमित्तप्पदेसतो पतितायं मंसपेसियन्ति सम्बन्धो. छिन्दित्वा वा तच्छेत्वा वा पतितायं तस्सं निमित्तमंसपेसियन्ति अत्थो. मेथुनरागेन उपक्कमन्तस्स दुक्कटं विनिद्दिसेति योजना.

१७. ‘‘नखपिट्ठिप्पमाणेपी’’तिआदिगाथाय ‘‘छिन्दित्वा’’तिआदिका अट्ठकथा आनेत्वा सम्बन्धितब्बा. सतीति एत्थ ‘‘अवसिट्ठे’’ति पाठसेसो. जीवमानेति एत्थ ‘‘सरीरे’’ति पाठसेसो. जीवमानसरीरे पन छिन्दित्वा तच्छेत्वा निमित्ते उप्पाटिते नखपिट्ठिप्पमाणेपि मंसे, न्हारुम्हि वा अवसिट्ठे सति मेथुनं पटिसेवन्तो पराजितोति योजना.

१८. ‘‘कण्णच्छिद्दक्खी’’ति गाथाय ‘‘जीवमाने’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं, ‘‘सरीरे’’ति पाठसेसो. ‘‘अस्सगोमहिसादीन’’न्तिआदिना अस्सादीनं वक्खमानत्ता पारिसेसतो ‘‘मनुस्सान’’न्ति लब्भति. मनुस्सानं जीवमानसरीरे कण्ण…पे… वणेसु वाति योजना. वत्थिकोसेति मुत्तपथब्भन्तरे. वणेसु वाति सत्थकादीहि कतवणेसु. अङ्गजातन्ति तिलमत्तम्पि अङ्गजातेकदेसं. रागाति मेथुनरागेन.

१९. अवसेससरीरस्मिन्ति कण्णच्छिद्दादियथावुत्तसरीरावयववज्जितसरीरप्पदेसे. तेनाह ‘‘उपकच्छूरुकादिसू’’ति उपकच्छं नाम बाहुमूलन्तरं. ऊरुकादिसूति ऊरुवेमज्झादीसु. आदि-सद्देन वुत्तावसेसं सरीरप्पदेसं सङ्गण्हाति. ‘‘अङ्गजात’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. ‘‘पवेसेत्वा’’ति सामत्थिया लब्भति, अङ्गजातं तिलबीजमत्तं पवेसेत्वाति वुत्तं होति. वसा मेथुनरागस्स सेवमानस्साति मेथुनरागेन वीतिक्कमन्तस्साति अत्थो. ‘‘सन्थतेना’’तिआदिना वुत्तप्पकारो एत्थापि योजेतब्बो.

२०. अस्सगोमहिसादीनन्ति आदि-सद्देन गोकण्णगवजादयो सङ्गहिता. अस्सादयो पाकटायेव. ‘‘मतान’’न्ति वक्खमानत्ता ‘‘जीवमानान’’न्ति सामत्थिया लब्भति. सेवन्ति ‘‘वसा मेथुनरागस्सा’’ति अनुवत्तमानत्ता मेथुनरागवसेन तिलबीजमत्तम्पि अङ्गजातप्पदेसं पवेसेन्तो थुल्लच्चयं फुसेति योजना. एत्थ च ‘‘ओट्ठगद्रभदन्तीनं, अस्सगोमहिसादिन’’न्ति पाठेन भवितब्बं. एवञ्हि सति अट्ठकथावसाने निद्दिट्ठेन पकारत्थवाचिना आदि-सद्देन थुल्लच्चयवीतिक्कमारहनासावत्थिकोसवन्तो अवुत्ता सब्बेपि सत्ता गय्हन्ति. ‘‘अस्सगोमहिसादीन’’न्ति पठमपादावसाने निद्दिट्ठेन आदि-सद्देन ओट्ठगद्रभदन्तीनम्पि सङ्गहो होतीति तेसं पुनवचनं निरत्थकं सियाति.

२१. तथा सेवमानस्स दुक्कटन्ति सम्बन्धो. सब्बतिरच्छानन्ति तिरियं अञ्चन्ति वड्ढन्तीति तिरच्छा, सब्बे च ते तिरच्छाचाति सब्बतिरच्छा, तेसं सब्बतिरच्छानं. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘वसा मेथुनरागस्सा’’तिआदीनं परामट्ठत्ता सब्बतिरच्छानानं अक्खिआदीसु तिलबीजमत्तम्पि अङ्गजातप्पदेसं मेथुनरागेन पवेसेन्तस्स दुक्कटन्ति वुत्तं होति. एत्थापि सन्थतादिविकप्पे निद्दोसभावो न सक्का वत्तुन्ति तम्पि योजेतब्बं.

२२. एवं तिरच्छानानं जीवमानकसरीरे लब्भमाना आपत्तियो दस्सेत्वा तेसंयेव मतसरीरेपि सम्भवनकआपत्तियो दस्सेतुमाह ‘‘तेस’’न्तिआदि. ‘‘तेस’’न्ति इमिना मनुस्सतिरच्छानगतानं गहणन्ति वदन्ति. मनुस्सानं मतामतसरीरे पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटक्खेत्तेसु तिस्सन्नं आपत्तीनं दस्सितत्ता, पुन गहणे पयोजनाभावा ते वज्जेत्वा अनुवत्तमानसब्बतिरच्छानन्ति इमिना योजेतब्बं, तेसं सब्बतिरच्छानगतानन्ति अत्थो. अल्लसरीरेसूति उद्धुमातकादिभावमसम्पत्तेसु अल्लमतसरीरेसु तिविधे खेत्तस्मिं असन्थते, सन्थते वा सति मेथुनरागस्स वसा सेवतो तिविधापि आपत्ति सियाति अनुवत्तमानपदेहि सह योजना.

तिविधे खेत्तस्मिन्ति मतमनुस्ससरीरे वुत्तनयेन अक्खायितयेभुय्यक्खायितभेदे मग्गत्तयसङ्खाते पाराजिकक्खेत्ते च येभुय्यक्खायितउपड्ढक्खायितभेदे तस्मिंयेव मग्गत्तयसङ्खाते च, अक्खायितयेभुय्यक्खायितभेदे कण्णच्छिद्दक्खिनासावत्थिकोसवणसङ्खाते च थुल्लच्चयक्खेत्ते उपड्ढक्खायितयेभुय्यक्खायितभेदे तस्मिंयेव कण्णच्छिद्दक्खिनासावत्थिकोसवणसङ्खाते च, अक्खायितयेभुय्यक्खायितउपड्ढक्खायित येभुय्यक्खायितभेदे अवसेससरीरसङ्खाते दुक्कटक्खेत्ते चाति तिविधेपि खेत्ते. सतीति विज्जमाने. सन्थते वा असन्थते वा मेथुनरागस्स वसा सेवतो यथारहं पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटसङ्खाता तिविधा आपत्ति भवेय्याति अत्थो.

एतेसमेव च उद्धुमातादिभावं सम्पत्ते सरीरे सन्थतादिवुत्तविकप्पयुत्तेसु तीसु मग्गेसु यत्थ कत्थचि मेथुनरागेन सेवतो आपज्जितब्बदुक्कटञ्च उद्धुमातादिसम्पत्ते सब्बत्थापि च दुक्कटन्ति मनुस्ससरीरे वुत्तनयेन विञ्ञातुं सक्काति इमस्मिं तिरच्छानगतसरीरे विसेसमत्तं दस्सेतुं ‘‘तेसं अल्लसरीरेसू’’तिआदीनं वुत्तत्ता दुक्कटं पुब्बे वुत्तनयेन वेदितब्बं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कुथितकुणपे पन पुब्बे वुत्तनयेनेव सब्बत्थ दुक्कट’’न्ति.

२३. बहि छुपन्तस्साति योजना. निमित्तं मुत्तकरणं. ‘‘इत्थिया’’ति सामञ्ञेन वुत्तेपि चतुत्थगाथाय ‘‘तिरच्छानगतित्थिया’’ति वक्खमानत्ता पारिसेसतो इमिना मनुस्सामनुस्सित्थीनमेव गहणं, इमिना अमनुस्सित्थियापि गहणस्स. इमिस्सानन्तरगाथाय इतो ‘‘इत्थिया’’ति अनुवत्तिते तत्रापि अमनुस्सित्थियापि गहणं सियाति तम्पि वज्जेत्वा कायसंसग्गसङ्घादिसेसस्स वत्थुभूतं मनुस्सित्थिमेव दस्सेतुं तत्थ वुत्तं ‘‘इत्थिया’’तिअधिकवचनमेव ञापकन्ति वेदितब्बं.

महाअट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.५९-६०) ‘‘इत्थिनिमित्तं मेथुनरागेन मुखेन छुपति, थुल्लच्चय’’न्ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता च धम्मक्खन्धके ‘‘न च भिक्खवे रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्बं, यो छुपेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. २५२) सामञ्ञवचनतो च उद्धुमातादिभावमसम्पत्ताय अल्लमतमनुस्सित्थिया च अक्खायिते वा येभुय्यक्खायिते वा निमित्ते सति पाराजिकवत्थुभावतो तत्थापि बहि छुपन्तस्स थुल्लच्चयन्ति अयमत्थोपि मतामतविसेसं अकत्वा ‘‘इत्थिया’’ति इमिनाव सामञ्ञवचनेन गहेतब्बो.

२४. निमित्तेनाति अत्तनो अङ्गजातेन. मुखेनाति पकतिमुखेन. निमित्तं इत्थियाति जीवमानकमनुस्सित्थिया अङ्गजातं. यस्मा पन कायसंसग्गसिक्खापदविनीतवत्थूसु मतित्थिवत्थुम्हि मतित्थिया सरीरे कायसंसग्गरागेन यो छुपति, तस्स ‘‘अनापत्ति भिक्खु सङ्घादिसेसस्स, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. २८१) वुत्तत्ता मतमनुस्सित्थी न गहेतब्बा. तथेव यक्खिवत्थुम्हि कायसंसग्गरागेन यक्खिनिया सरीरं येन फुट्ठं, तस्स ‘‘अनापत्ति भिक्खु सङ्घादिसेसस्स, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तत्ता, इधेव उपरि दुतियसङ्घादिसेसे ‘‘पण्डके यक्खिपेतीसु, तस्स थुल्लच्चयं सिया’’ति (वि. वि. ३४१) वक्खमानत्ता च अमनुस्सित्थीपि न गहेतब्बा. तेन वुत्तं ‘‘जीवमानकमनुस्सित्थिया अङ्गजात’’न्ति. अन्तो पवेसेतुकामताय सति कायसंसग्गरागासम्भवतो ‘‘कायसंसग्गरागेना’’ति इमिना च बहि छुपितुकामता विञ्ञायतीति ‘‘बही’’ति अनुवत्तनं विनापि तदत्थो लब्भति. गरुकन्ति सङ्घादिसेसो.

२५. तथेव बहि छुपन्तस्साति योजना, अन्तो अप्पवेसेत्वा बहियेव छुपन्तस्साति वुत्तं होति. उभयरागेनाति कायसंसग्गरागेन, मेथुनरागेन वा. पुरिसस्सापीति जीवमानकपुरिसस्सपि. पि-सद्दो न केवलं वुत्तनयेन इत्थिया निमित्तं फुसन्तस्सेव आपत्ति, अथ खो पुरिसस्सापीति दीपेति. ‘‘निमित्त’’न्ति मुत्तकरणमेव वुच्चति. ‘‘जीवमानकपुरिसस्सा’’ति अयं विसेसो कुतो लब्भतीति चे? ‘‘कायसंसग्गरागेन वा मेथुनरागेन वा जीवमानकपुरिसस्स वत्थिकोसं अप्पवेसेन्तो निमित्तेन निमित्तं छुपति, दुक्कट’’न्ति इतो अट्ठकथावचनतो (पारा. अट्ठ. १.५९-६०) लब्भति.

२६. अचिरवतितरन्तानं गुन्नं पिट्ठिं अभिरुहन्ता छब्बग्गिया भिक्खू मेथुनरागेन अङ्गजातेन अङ्गजातं छुपिंसूति इमस्मिं वत्थुम्हि ‘‘न च भिक्खवे रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्बं, यो छुपेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. २५२) आगतनयं दस्सेतुमाह ‘‘निमित्तेना’’तिआदि. एत्थापि ‘‘तथा’’ति इमस्सानुवत्तनतो ‘‘बही’’ति लब्भति. अत्तनो निमित्तेन तिरच्छानगतित्थिया निमित्तं मेथुनरागतो बहि छुपन्तस्स थुल्लच्चयं होतीति योजना.

२७. ‘‘मेथुनरागतो’’ति इमिना ब्यवच्छिन्नमत्थं दस्सेतुमाह ‘‘कायसंसग्गरागेना’’तिआदि. एत्थापि ‘‘कायसंसग्गरागेना’’तिवचनसामत्थिया बहि छुपनं वेदितब्बं. निमित्तस्साति पस्सावमग्गस्स. छुपनेति फुसने.

२८. तमावट्टकतेति एत्थ ‘‘तं आवट्टकते’’ति पदच्छेदो. आवट्टकतेति विवटे. ‘‘मुखे’’ति सम्बन्धिसद्दत्ता, अञ्ञस्स सम्बन्धिनो च अनिद्दिट्ठत्ता सुतानुलोमिकानं सुतसम्बन्धस्सेव बलवत्ता च पुरिमानन्तरगाथाय ‘‘तिरच्छानगतित्थिया मुखे’’ति किञ्चापि सुतस्सेव सम्बन्धो विञ्ञायति, तथापि इमाय गाथाय विनीतवत्थुम्हि (पारा. ७३) ‘‘अञ्ञतरो भिक्खु सिवथिकं गन्त्वा छिन्नसीसं पस्सित्वा वट्टकते मुखे अच्छुपन्तं अङ्गजातं पवेसेसी’’ति दस्सितछिन्नसीसवत्थुस्स सङ्गहितत्ता मनुस्समुखमेव गहेतब्बं सिया. तिरच्छानगतानं, पन अमनुस्सानञ्च मुखे तथा पवेसो निद्दोसोति वत्तुमसक्कुणेय्यत्ता तत्थापि इदमेव उपलक्खणन्ति पाराजिकप्पहोनकानं सब्बेसं मुखेति दट्ठब्बं. तं अङ्गजातं. तत्थ आवट्टकते पाराजिकप्पहोनकानं मुखे आकासगतं कत्वा कत्थचि अफुसापेत्वा नीहरन्तस्स उक्खिपन्तस्स दुक्कटन्ति योजना. अथ वा तिरच्छानानं आवट्टकते मुखेति योजेत्वा तदञ्ञसङ्गहो उपलक्खणवसेन कातब्बो.

२९. तथाति ‘‘आकासगतं कत्वा’’ति यथावुत्तप्पकारं परामसति. चतूहि पस्सेहीति सहत्थे करणवचनं. ‘‘पस्सेही’’ति सम्बन्धिसद्दत्ता ‘‘निमित्तस्सा’’ति सामत्थिया लब्भति. ‘‘इत्थिया’’ति सामञ्ञसद्दत्ता ‘‘सब्बस्सा’’ति पाठसेसो. जातिवाचकत्ता एकवचनं. ‘‘चतूहि पस्सेहि, हेट्ठिमत्तल’’न्ति च इमेसं सम्बन्धिपदस्स अनिद्देसेपि मेथुनपाराजिकाधिकारत्ता च सन्थतचतुक्कस्स अट्ठकथावसाने इमाय गाथाय सङ्गहितस्स इमस्स विनिच्छयस्स परियोसाने ‘‘यथा च इत्थिनिमित्ते वुत्तं, एवं सब्बत्थ लक्खणं वेदितब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.६१-६२) निमित्तविनिच्छयस्सातिदेसस्स कतत्ता च सामत्थियेन ‘‘निमित्तस्सा’’ति लब्भति. इदमेव ‘‘पवेसेत्वा’’ति एतस्स आधारवसेन गहेतब्बं. ‘‘अङ्गजात’’न्ति अनुवत्तति.

एवं वाक्यं पूरेत्वा ‘‘यथा आवट्टकते मुखे अङ्गजातं पवेसेत्वा तमाकासगतं कत्वा नीहरन्तस्स दुक्कटं, तथा सब्बस्सा इत्थिया निमित्ते पस्सावमग्गसङ्खाते अङ्गजातं पवेसेत्वा तस्स चतूहि पस्सेहि सह हेट्ठिमत्तलं चत्तारो पस्से, हेट्ठिमत्तलञ्च अच्छुपन्तं आकासगतं कत्वा नीहरन्तस्स दुक्कट’’न्ति योजेत्वा अत्थो वत्तब्बो.

३०. उप्पाटितोट्ठमंसेसूति उप्पाटितं ओट्ठमंसं येसन्ति विग्गहो. तेसु दन्तेसु. बहिनिक्खन्तकेसु वाति पकतिया ओट्ठमंसतो बहि निक्खमित्वा ठितेसु वा दन्तेसु. वायमन्तस्साति अङ्गजातेन छुपन्तस्स.

३१. अट्ठिसङ्घट्टनं कत्वाति निमित्तमंससन्निस्सयानि अट्ठीनि सङ्घट्टेत्वा. मग्गेति अट्ठिसङ्घातमये मग्गे. दुविधरागतोति मेथुनरागेन वा कायसंसग्गरागेन वा. वायमन्तस्साति अङ्गजातं पवेसेत्वा चारेन्तस्स.

३२. आलिङ्गन्तस्साति परिस्सजन्तस्स. हत्थगाहादीसु हत्थो नाम कप्परतो पट्ठाय याव अग्गनखा. हत्थस्स, तप्पटिबन्धस्स च गहणं हत्थग्गाहो. अवसेससरीरस्स, तप्पटिबन्धस्स च परामसनं परामासो. निस्सन्देहे पन ‘‘मातुगामस्स सरीरस्स वा तप्पटिबन्धस्स वा हत्थेन गहणं हत्थग्गाहो’’ति वुत्तं, तं अट्ठकथाय न समेति. तस्मा यथावुत्तनयस्सेव अट्ठकथासु आगतत्ता सोयेव सारतो पच्चेतब्बो. परामसेपि ‘‘हत्थेन सरीरस्स, तप्पटिबन्धस्स च परामसन’’न्ति यं तत्थ वुत्तं, तम्पि न युज्जति. अवसेससरीरावयवेनापि परामसतो दुक्कटमेव होतीति. चुम्बनादीसूति आदि-सद्देन वेणिग्गाहादिं सङ्गण्हाति. ‘‘अयं नयो’’ति एतेन ‘‘इत्थिया मेथुनरागेन हत्थग्गाहादीसु दुक्कट’’न्ति इममत्थं अतिदिसति.

३३. मनुस्सामनुस्सेहि अञ्ञेसु तिरच्छानगतेसु हेट्ठिमपरिच्छेदेन मेथुनधम्मपाराजिकवत्थुभूते सत्ते दस्सेतुमाह ‘‘अपदे’’तिआदि. ‘‘अपदे, द्विपदे, चतुप्पदे’’ति इमेहि विसेसनेहि विसेसितब्बं ‘‘सत्तनिकाये’’ति इदं वत्तब्बं. अपदे सत्तनिकाये. अहयोति थलचरेसु उक्कट्ठपरिच्छेदतो हत्थिगिलनके अजगरे उपादाय हेट्ठिमपरिच्छेदेन नागा च. मच्छाति जलजेसु उपरिमकोटिया पञ्चसतयोजनिकानि तिमिरपिङ्गलादिमच्छे उपादाय हेट्ठिमन्ततो पाठीनपावुसादयो मच्छा च. द्विपदे सत्तनिकाये. कपोताति उपरिमकोटिया गरुळे उपादाय हेट्ठिमन्ततो कपोताकपोतपक्खी च. पारावताति केचि. चतुप्पदे सत्तनिकाये. गोधाति उपरिमकोटिया हत्थिं उपादाय हेट्ठिमन्ततो गोधा चाति इमे सत्ता. हेट्ठाति हेट्ठिमपरिच्छेदतो. पाराजिकस्सवत्थूति मेथुनधम्मपाराजिकस्स वत्थूनीति पाठसेसो.

३४. सेवेतुकामता मेथुनसेवाय तण्हा, ताय मेथुनरागसङ्खाताय सम्पयुत्तं चित्तं सेवेतुकामताचित्तं. मग्गेति वच्चमग्गादीनं अञ्ञतरे मग्गे. मग्गस्स अत्तनो मुत्तकरणस्स पवेसनं. पब्बज्जाय, पातिमोक्खसंवरसीलस्स वा अन्ते विनासे भवोति अन्तिमो, पाराजिकापन्नो पुग्गलो, तस्स वत्थु अन्तिमभावस्स कारणत्ता पाराजिकापत्ति अन्तिमवत्थूति वुच्चति, तदेव पठमं चतुन्नं पाराजिकानं आदिम्हि देसितत्ता पठमन्तिमवत्थु, तस्स पठमन्तिमवत्थुनो, पठमपाराजिकस्साति वुत्तं होति.

३५. सामन्ता आपत्तिसमीपे भवं सामन्तं, पाराजिकापत्तिया समीपे पुब्बभागे भवन्ति अत्थो. सेसानं पन तिण्णम्पीति अवसेसानं अदिन्नादानादीनं तिण्णं पाराजिकधम्मानं. थुल्लच्चयं सामन्तमिति उदीरितन्ति सम्बन्धो. कथमुदीरितं? ‘‘फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ९४) दुतिये, ‘‘मनुस्सं उद्दिस्स ओपातं खणति, पतित्वा दुक्खवेदनं उप्पादेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति, ततिये, ‘‘पटिविजानन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स, अप्पटिविजानन्तस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. २१५) चतुत्थे समुदीरितं.

एत्थ च चतुत्थपाराजिकस्स थुल्लच्चयापत्तिया सामन्तापत्तिभावो यस्स उत्तरिमनुस्सधम्मं समुल्लपति, सो याव न पटिविजानाति, ताव समुल्लपनपच्चया थुल्लच्चयापत्तिसम्भावे, समुल्लपिते तस्मिं समुल्लपितमत्थे पटिविजानन्ते पाराजिकापत्तिसम्भावे च युज्जति. सो च ‘‘अप्पटिविजानन्तस्स वुत्ते थुल्लच्चय’’न्ति इमिनाव सङ्गहितोति दट्ठब्बं.

३६. अजानन्तस्स वातूपत्थद्धं अङ्गजातं दिस्वा अत्तनो रुचिया वीतिक्कमं कत्वा मातुगामेसु गच्छन्तेसु अजानमानस्स, महावने दिवा निद्दुपगतभिक्खुनो विय परेहि किरियमानं अजानन्तस्साति वुत्तं होति. तथेवाति इमिना ‘‘अनापत्तीति ञातब्ब’’न्ति इदमाकड्ढति. अस्सादियन्तस्साति भिक्खुपच्चत्थिकेसु अभिभवित्वा वीतिक्कमं करोन्तेसु च कारापेन्तेसु च, सप्पमुखं पविट्ठकाले विय उत्तसित्वा अनधिवासेन्तस्स च, महावने दिवाविहारोपगतभिक्खुनो विय परोपक्कमं ञत्वापि काये आदित्तअग्गिना विय उत्तसित्वा अनधिवासेन्तस्साति अत्थो. ‘‘अजानन्तस्सा’’ति एत्थ अपि-सद्दो योजेतब्बो. बुद्धसासने खीरसागरसलिलनिम्मले सब्बपठमं पातुभूतत्ता आदि च तं वीतिक्कमसङ्खातं कम्मञ्चाति आदिकम्मं, तं एतस्स अत्थीति आदिकम्मी, एत्थ सुदिन्नो भिक्खु, तस्स आदिकम्मिनोति गहेतब्बो. उपरिपि इमेसं पदानं आगतागतट्ठाने इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. इध च उपरि सब्बसिक्खापदेसु च निदानादिवसेन सत्तरसविधो साधारणविनिच्छयो पकिण्णके सङ्खेपतो, उत्तरे वित्थारतो च आवि भविस्सति. तस्मा एत्थ न दस्सितोति वेदितब्बं.

३७-३८. विनयेति विनयपिटके. अनयूपरमेति नेति पापेति सीलसम्पदं समाधिसम्पदं पञ्ञासम्पदञ्चाति नयो, कायवचीद्वारेहि अवीतिक्कमसङ्खातो संवरो, तप्पटिपक्खो असंवरो अनयो नाम, तस्स उपरमो निवत्ति एत्थाति अनयूपरमो, विनयो, तत्थ अनयूपरमे विनये.

ततो एव परमे उक्कट्ठे. अनयस्स वा उपरमे निवत्तने परमे उक्कट्ठेति गहेतब्बं. परा उत्तमा मा सासनसिरी एत्थाति परमो, विनयोति एवम्पि गहेतब्बं. ‘‘विनयो नाम सासनस्स आयू’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.पठमसङ्गीतिकथा; पारा. अट्ठ. १.पठमसङ्गीतिकथा; खु. पा. अट्ठ. ५.महासङ्गीतिकथा; थेरगा. अट्ठ. १.२५१) वचनतो उत्तमसासनसम्पत्तियुत्तेति अत्थो.

सुजनस्साति सोभणो जनो सुजनो, सिक्खाकामो अधिसीलसिक्खाय सोभमानो पियसीलो कुलपुत्तो, तस्स नयने नयनूपमे विनयेति सम्बन्धो. अनयूपरमत्ता, परमत्ता च सुजनस्स कुलपुत्तस्स नयने नयनूपमे. सुखानयनेति लोकियलोकुत्तरभेदं सुखं आनेतीति सुखानयनं, तस्मिं. इदञ्च ‘‘नयने’’ति एतस्स विसेसनं.

एतं विसेसनं किमत्थन्ति चे? उपमाभावेन गहितपकतिनयनतो इध सम्भवन्तं विसेसं दस्सेतुन्ति वेदितब्बं. कतरो सो विसेसोति चे? पकतिनयनं रागदोसादिकिलेसूपनिस्सयो हुत्वा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदुक्खस्स च पच्चयो होति. इदं पन विनयनयनं इमस्स कुलपुत्तस्स एवं अहुत्वा एकंसेन मोक्खावहनसुखस्सेव पच्चयो होतीति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं. यथा विनयमविराधेत्वा पटिपज्जनेन सिज्झनकसीलसंवरमूलकअविप्पटिसारादिअनुपादिसेसपरिनिब्बानावसा- नफलसम्पत्तिवसेन उप्पज्जनकलोकियलोकुत्तरसुखावहने विनयेति वुत्तं होति.

पधानरतोति एत्थ ‘‘अपी’’ति पाठसेसो. पधाने विनयाभियोगे रतोपि, विनये अज्झायनसवनचिन्तनादिवसेन वायमन्तोपीति अत्थो. अथ वा ‘‘विरागो सेट्ठो धम्मान’’न्ति (ध. प. २७३; नेत्ति. १७०; कथा. ८७२) वचनतो पधानं निब्बानं, तस्मिं रतोति अत्थो. सारमतेति ‘‘सार’’न्ति अधिमते. अथ वा सारं अफेग्गुमतं महाविहारवासीनं आचरियमतं एत्थाति ‘‘सारमतो’’ति विनयविनिच्छयो वुत्तो, तस्मिं. इधाति इमस्मिं विनयविनिच्छये. रतोति अच्चन्ताभिरतो. ‘‘न रतो’’ति एत्थ न-कारं ‘‘रमते’’ति ओसानपदेन योजेत्वा यो पन न रमतेति सम्बन्धो.

थेरनवमज्झिमभिक्खुभिक्खुनीनं अन्तरे यो पन पुग्गलो निच्चपरिवत्तनसवनानुस्सरणचिन्तनवसेन न रमते न कीळति, सो पुग्गलो विनये पधानरतोपि विनयपिटके अज्झयनसवनादिवसेन युत्तपयुत्तोपि पटु होति किं, न होतेवाति दस्सेति. विनयपिटके पाटवमाकङ्खन्तेहि पठमं तावेत्थ सक्कच्चं अभियोगो कातब्बोति अधिप्पायो.

इममेवत्थं आनिसंसपारंपरियपयोजनेन सह दस्सेतुमाह ‘‘इम’’न्तिआदि. इमन्ति वुच्चमानं विनयविनिच्छयं, ‘‘अवेदी’’ति इमिना सम्बन्धो. ‘‘यो’’ति पाठसेसो. यो कुलपुत्तो सतिसम्पजञ्ञसद्धासम्पन्नो इमं विनयविनिच्छयं सम्मा अवेदि अञ्ञासि. किं भूतन्ति आह ‘‘हितविभावन’’न्ति. लोकियलोकुत्तरसम्पत्तिया मूलसाधनत्ता सीलमिध हितं नाम, तं विभावेति पकासेतीति हितविभावनोति विग्गहो. ‘‘सीले पतिट्ठाय…पे… विजटये जट’’न्ति (सं. नि. १.२३, १९२; मि. प. २.१.९) वुत्तत्ता सब्बकिलेसजटाविजटनलोकुत्तरञाणस्स पदट्ठानसोपचारसाभिञ्ञारूपारूपअट्ठसमाधीनं पदट्ठानताय सब्बलोकियलोकुत्तरगुणसम्पदानं मूलभूतेसु चतुपारिसुद्धिसीलेसु पधानं पातिमोक्खसंवरसीलं, तप्पकासकत्ता अयं विनयविनिच्छयो ‘‘हितविभावनो’’ति वुत्तो.

भावनन्ति भावीयति पुनप्पुनं चेतसि निवेसीयतीति भावनो, भावनीयोति वुत्तं होति. हितविभावकत्तायेव हितत्थीहि पुनप्पुनं चित्ते वासेतब्बोति वुत्तं होति, तं एवंविधं विनयविनिच्छयं. सुरसम्भवन्ति रसीयति अस्सादीयतीति रसो, सद्दरसो अत्थरसो करुणादिरसो विमुत्तिरसो च, सोभणो रसो एतस्साति सुरसो, विनयविनिच्छयो, तं सुरसं. भवं भवन्तं, सन्तन्ति वुत्तं होति, सुरसं समानं, सुरसं भूतन्ति अत्थो. किं वुत्तं होति? ‘‘सिलेसो पसादो समता मधुरता सुखुमालता अत्थब्यत्ति उदारता ओजो कन्ति समाधी’’ति एवं वुत्तेहि कविजनेहि अस्सादेतब्बसिलेसादिदसविधसद्दजीवितगुणसङ्खातसद्दरससम्पत्तीहि च सभावाख्यानं उपमा रूपकं दीपकं आवुत्तीति एवमादिक्कमनिद्दिट्ठपञ्चतिंसअत्थालङ्कारेसु अनुरूपसभावाख्यानादिप्पधानअत्थालङ्कारसङ्खातअत्थरससम्पत्तीहि च यथासम्भवं पकासितब्बकरुणारसअब्भुतरससन्तरसादीहि च युत्तत्ता सुरसं इमं विनयविनिच्छयन्ति वुत्तं होति.

अथ वा इमिना पकरणेन पधानतो विधीयमानपातिमोक्खसंवरसीलस्स एकन्तेन समाधिसंवत्तनिकत्ता समाधिस्स च पञ्ञाय पदट्ठानत्ता पञ्ञाय च निब्बानपापनतो मूलकारणं हुत्वा कमेन निब्बानामतफलरससम्पदायकं इमं विनयविनिच्छयं परमस्सादनीयरूपेन धितिविमुत्तिरसेन सुरसभूतन्ति वुत्तं होतीति च वेदितब्बं. सम्भवन्ति एत्थ सं वुच्चति सुखं कायिकं चेतसिकञ्च, तं भवति एतस्माति सम्भवो, विनयविनिच्छयो, तं, कायचित्तसुखानं मूलकारणभूतं, वुत्तनयेन सुरसत्ता च यथावुत्तरससम्पदसारमहुस्सवेन सम्भूतमानसिकसुखस्स, तंसमुट्ठानरूपनिस्सयकायिकसुखस्स च पभवभूतन्ति अत्थो. एत्तावता इमस्स विनयविनिच्छयस्स सम्मा विञ्ञातब्बताय कारणं दस्सितं होति.

एवं नानागुणरतनाकरं इमं विनयविनिच्छयं सम्पजानन्तो सो कुलपुत्तो किं होतीति चे? पालिना उपालिना समो भवति. पालिनाति सासनं पालेतीति ‘‘पालो’’ति विनयो वुच्चति, वुत्तञ्हि ‘‘विनयो नाम सासनस्स आयू’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.पठमसङ्गीतिकथा; पारा. अट्ठ. १.पठमसङ्गीतिकथा; खु. पा. अट्ठ. ५.महासङ्गीतिकथा; थेरगा. अट्ठ. १.२५१) सो अस्स अत्थीति पाली, परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिविधसासनस्स जीवितभूतविनयपञ्ञत्तिसङ्खातसासनधरत्ता ‘‘पाली’’ति लद्धनामेन उपालिना, ‘‘एतदग्गं भिक्खवे मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ. नि. १.२१९, २२८) चतुपरिसमज्झे निसिन्नेन सद्धम्मवरचक्कवत्तिना सम्मासम्बुद्धेन मुखपदुमं विकासेत्वा पकासितएतदग्गट्ठानेन विसेसतो सायनरक्खनकभावेन पटिलद्धपालीतिनामधेय्येन उपालिमहाथेरेन समो होतीति वुत्तं होति.

कस्मिं विसये समो भवतीति चे? सासने. सासनेति यथावुत्ते तिविधे सासने, तत्रापि थावरजङ्गमसकलवत्थुवित्थाराधरमण्डलसदिसे पटिपत्तिपटिवेधद्वयधारे परियत्तिसासने, तत्थापि विनयकथाधिकारत्ता लब्भमाने विनयपिटकसङ्खातपरियत्तिसासनेकदेसे समो भवतीति अत्थो.

किंभूते सासने? मारबलिसासने. मारस्स बलि मारबलि, मारगोचरो, तस्स सासनं हिंसकं मारबलिसासनं, तस्मिं. खन्धादीसु पञ्चसु मारेसु पधानभूतकामरागादिपभवकिलेसमारस्स गोचरभावेन बलिसङ्खातइत्थिसरीरादिनिस्सयफोट्ठब्बादिविसयस्स परिच्चजापनत्थं ‘‘यो पन भिक्खु…पे… असंवासो’’तिआदिना (पारा. ४४) नयेन वुत्तत्ता तस्स मारबलिस्स हिंसकं होतीति मारबलिसासननामधेय्यविनयपञ्ञत्तिसङ्खातसासनेति अत्थो.

अथ वा ‘‘बळिसेनपि जालेन, हत्थेन कुमिनेन वा’’ति उदकट्ठकथाय वक्खमानत्ता बळिस-सद्देन मच्छमारणकण्टकमाह, तं मारस्स बळिसं असति खिपति वज्जेतीति मारबळिसासनं, तस्मिं, ‘‘समन्तपासो मारस्सा’’ति वुत्तत्ता संसारसागरे परिवत्तमानकसंकिलेसदासपुथुज्जनसङ्खातमच्छे गण्हितुं मारमहाकेवट्टेन पक्खित्तबळिससङ्खातइत्थिरूपसद्दादिपञ्चकामगुणा- मिसावुतकामरागादिकिलेसमहाबळिसं तदङ्गप्पहानवीतिक्कमप्पहानादिवसेन पजहन्ते विनयपञ्ञत्तिसङ्खाते सासनेति अधिप्पायो.

एत्थ च सारमते इध इमस्मिं विनयविनिच्छये यो पन न रमते, सो पुग्गलो अनयूपरमे ततो एव परमे उत्तमे सुजनस्स सुखानयने नयने नयनुपमे विनये रतो अभिरतो पधानरतोपि विनये अज्झायनादीसु योगमापज्जन्तोपि पटु होति पटुतरो होति किं, न होतेव. तस्मा विनये पाटवत्थिना एत्थेव सक्कच्चाभियोगो कातब्बोति सङ्खेपतो साधिप्पाया अत्थयोजना वेदितब्बा. अथ वा पधाने चतुब्बिधे सम्मप्पधाने वीरिये रतो अभिरतो यो पन नरो सारमते इध इमस्मिं विनयविनिच्छये यतो रमते, अतो तस्मा सो अनयूपरमे सुजनस्स सुखानयने विनये पटु होति कुसलो होतीति योजनाति नो खन्ति.

हितविभावनं हितप्पकासकं भावनं भावनीयं आसेवितब्बं सुरसम्भवं सुरसं समानं सुरसं भूतं सम्भवं सुखहेतुकं इमं विनयविनिच्छयं यो अवेदि अञ्ञासि, सो पुग्गलो मारबळिसासने मारविसयप्पहानकरे, अथ वा मारबळिसस्स मारस्स वत्थुकामामिसावुतकिलेसकामबळिसस्स असने वज्जमाने सासने तिविधेपि जिनसासने, तत्थापि पटिपत्तिपटिवेधानं पतिट्ठानभूते परियत्तिसासने, तत्रापि सकलसासनस्स जीवितसमाने विनयपञ्ञत्तिसङ्खातपरियत्तिसासनेकदेसे पालिना विनयपरियत्तियं एतदग्गे ठपनेन सासनपालने तंमूलभावतो पालसङ्खातविनयपरियत्तिया पसत्थतरेन उपालिना उपालिमहाथेरेन समो भवतीति योजना.

इति विनयत्थसारसन्दीपनिया

विनयविनिच्छयवण्णनाय

पठमपाराजिककथावण्णना निट्ठिता.

दुतियपाराजिककथावण्णना

३९. इदानि दुतियं पाराजिकविनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘आदियन्तो’’तिआदि. तत्थ ‘‘थेय्यचित्तेना’’ति पाठसेसो. सो च पच्चत्तेकवचनन्तेहि सब्बपदेहि योजेतब्बो, थेय्यचित्तेन आदियन्तो पराजितोति सम्बन्धो. परसन्तकं आरामादिं अभियुञ्जित्वा सामिकं पराजेत्वा थेय्यचित्तेन गण्हन्तो तदत्थाय कते पुब्बपयोगे दुक्कटं, सामिकस्स विमतुप्पादने थुल्लच्चयञ्च आपज्जित्वा तस्स च अत्तनो च धुरनिक्खेपेन पातिमोक्खसंवरसीलसम्पत्तिया अदायादो हुत्वा पराजितो होतीति वुत्तं होति.

‘‘तथा’’ति च ‘‘अपी’’ति च ‘‘पराजितो’’ति च ‘‘थेय्यचित्तेना’’ति इमिना सह एकतो कत्वा ‘‘हरन्तो’’तिआदीहि चतूहिपि पदेहि योजेतब्बं. थेय्यचित्तेन हरन्तोपि तथा पराजितोति योजना सीसादीहि परसन्तकं भण्डं हरन्तो थेय्यचित्तेन भण्डस्स आमसने दुक्कटञ्च फन्दापने थुल्लच्चयञ्च आपज्जित्वा सीसतो खन्धोहरणादिपयोगं करोन्तोपि तथा पराजितो होतीति अत्थो.

थेय्यचित्तेन अवहरन्तोपि तथा पराजितोति योजना. अयं पनेत्थ अत्थो – अञ्ञेहि सङ्गोपनादिं सन्धाय अत्तनि उपनिक्खित्तभण्डं ‘‘देहि मे भण्ड’’न्ति चोदियमानो ‘‘न मया गहित’’न्तिआदिना मुसा वत्वा थेय्यचित्तेन गण्हन्तोपि तस्स विमतुप्पादने थुल्लच्चयमापज्जित्वा तथेव धुरनिक्खेपेन पराजितो होतीति. ‘‘नाहं अग्गहेसि’’न्तिआदिना अवजानित्वा पटिक्खिपित्वा हरन्तो ‘‘अवहरन्तो’’ति वुत्तो.

थेय्यचित्तेन इरियापथं विकोपेन्तोपि तथा पराजितोति योजना. यं पन अञ्ञेसं भण्डहरणकमनुस्सादीनमञ्ञतरं ‘‘तेन भण्डेन सह गण्हामी’’ति भण्डं हरन्तं थेय्यचित्तेन निवारेत्वा अत्तना इच्छितदिसाभिमुखं कत्वा तस्स पकतिइरियापथं विकोपेन्तोपि पठमपादुद्धारेन थुल्लच्चयमापज्जित्वा दुतियपदवारातिक्कमेन तथेव पराजितो होतीति अत्थो.

थेय्यचित्तेन ठाना चावेन्तोपि तथा पराजितोति योजना. थलादीसु ठितं भण्डं थेय्यचित्तेन अवहरितुकामताय ठितट्ठानतो अपनेन्तोपि दुतियपरियेसनादीसु आमसनावसानेसु सब्बेसुपि पयोगेसु दुक्कटानि च फन्दापने थुल्लच्चयञ्च आपज्जित्वा उपरि वक्खमानप्पकारेसु विय ठितट्ठानतो केसग्गमत्तम्पि अपनेन्तो तथेव पराजितो होतीति अत्थो.

एवमेताय गाथाय ‘‘आदियेय्य हरेय्य अवहरेय्य इरियापथं विकोपेय्य ठानाचावेय्य सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति (पारा. ९२) पदभाजनागतेसु छसु पदेसु आदो पञ्च पदानि सङ्गहेत्वा छट्ठं पदं कस्मा न सङ्गहितन्ति चे? अयं गाथा न तंपदभाजनं दस्सेतुं वुत्ता, अथ खो तेसं पदानं विनिच्छयं सन्धाय अट्ठकथासु (पारा. अट्ठ. १.९२) वुत्तपञ्चवीसतिअवहारे दस्सेतुं तदवयवभूतपञ्चपञ्चकानि दस्सेतुकामेन वुत्ता, तस्मा एत्थ छट्ठं पदं न वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथ वा वक्खमाने ततियपञ्चके निस्सग्गियावहारपदेन, पञ्चमपञ्चके परिकप्पावहारपदेन च सङ्गय्हमानत्ता एत्थ नानेकभण्डपञ्चकद्वयं असङ्करतो दस्सेतुं छट्ठं पदं न गहितन्ति वेदितब्बं.

४०. इमस्मिं अदिन्नादानपाराजिके वत्थुम्हि ओतिण्णे कत्तब्बविनिच्छयस्स पञ्चवीसतिअवहारानं अङ्गानि होन्ति, ते च नानाभण्डपञ्चकं एकभण्डपञ्चकं साहत्थिकपञ्चकं पुब्बपयोगपञ्चकं थेय्यावहारपञ्चकन्ति निद्दिट्ठा पञ्चपञ्चकभेदा, तत्थ इमाय गाथाय नानेकभण्डपञ्चकद्वयप्पभेदे दस अवहारे सङ्गहेत्वा अवसेसपञ्चकत्तयं दस्सेतुं ‘‘तत्था’’ति आरद्धं. तत्थ तत्थाति तिस्सं गाथायं. नानेकभण्डानन्ति नाना, एको च भण्डो येसन्ति विग्गहो. सविञ्ञाणकअविञ्ञाणकभण्डवसेन नानाभण्डपञ्चकञ्च सविञ्ञाणकभण्डवसेनेव एकभण्डपञ्चकञ्च वेदितब्बं. पञ्च परिमाणा येसन्ते पञ्चका, तेसं. अवहाराति अवहरणानि, चोरकम्मानीति वुत्तं होति. एतेति अनन्तरगाथाय ‘‘आदियन्तो’’तिआदिना निद्दिट्ठा आदियन्तादयो. पटिपत्तिसन्ताने विसेसं विनिच्छयं भावेति उप्पादेतीति विभावी, विनयधरो, तेन विभाविना. विञ्ञातब्बाति परेसं आरामादिसविञ्ञाणकवत्थूनि वा दासमयूरादिं केवलं सविञ्ञाणकवत्थुमत्तं वा अवहरितुं कता यथावुत्तसरूपा आदियनादयो ठानाचावनपरियोसाना पञ्च अवहारा यथावुत्तनानाभण्डएकभण्डविसया हुत्वा पवत्तन्तीति नानाभण्डपञ्चकं एकभण्डपञ्चकन्ति दस अवहारा भवन्तीति विनयधरेन ओतिण्णस्स वत्थुनो विनिच्छयोपकारकत्ता तथतो ञातब्बाति अत्थो.

४१. एवं पञ्चवीसति अवहारे दस्सेतुं वत्तब्बेसु पञ्चसु पञ्चकेसु नानेकभण्डपञ्चकानि द्वे दस्सेत्वा इदानि अवसेसपञ्चकत्तयं दस्सेतुमाह ‘‘साहत्था’’तिआदि. तत्थ साहत्थोति सको हत्थो, तेन निब्बत्तो, तस्स वा सम्बन्धीति साहत्थो, अवहारो, चोरेन सहत्था कतो अवहारोति अत्थो. आणत्तिको चेवाति आणत्तिया निब्बत्तो आणत्तिको, अवहारो, चोरस्स ‘‘इमं नाम भण्डं गण्हा’’ति यस्स कस्सचि आणापनेन सिद्धो अवहारो च. निस्सग्गोति निस्सज्जनं निस्सग्गो, अवहारो, सुङ्कघातट्ठाने, परिकप्पितोकासे वा ठत्वा भण्डस्स बहि पातनन्ति वुत्तं होति.

अत्थसाधकोति पाराजिकापत्तिसङ्खातं अत्थं साधेतीति अत्थसाधको, सो अवहारो च यथाणत्तिकं अविराधेत्वा एकंसेन अवहरन्तस्स ‘‘असुकस्स भण्डं अवहरा’’ति अविसेसेन वा अवहरितब्बवत्थुविसेसो गहणकालो गहणदेसो गहणाकारो चाति एवमादिविसेसानमञ्ञतरेन विसेसेत्वा वा आणापनञ्च एकंसेन पादग्घनकतेलपिवनकं उपाहनादिकिञ्चिवत्थुं तेलभाजनादीसु पातनादिप्पयोगो चाति एवमादिप्पयोगो च किरियासिद्धिया पुरेतरमेव पाराजिकसङ्खातस्स अत्थस्स साधनतो अत्थसाधको अवहारो चाति वुत्तं होति.

धुरनिक्खेपनञ्चाति धुरस्स निक्खेपनं धुरनिक्खेपनं, तञ्च अवहारो, परसन्तकानं आरामादीनं अभियोगविसये च उपनिक्खित्तस्स भण्डादिनो विसये च चोरस्स सामिनो विस्सज्जने च सामिनो च, यदा कदाचि यथाकथञ्चि गण्हिस्सामीति गहणे निरुस्साहभावसङ्खातो धुरनिक्खेपावहारो चाति वुत्तं होति. इति इदं धुरनिक्खेपनञ्च यथावुत्तप्पकारं साहत्थादिचतुक्कञ्च पञ्चन्नं अवहारानं समूहो पञ्चकं, साहत्थादिपञ्चकं ‘‘साहत्थपञ्चक’’न्ति वुच्चति. आदि-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति वेदितब्बं.

४२. पुब्बसहपयोगा चाति एत्थ ‘‘पुब्बपयोगो सहपयोगो’’ति पयोग-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. ‘‘आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो’’ति अट्ठकथावचनतो (पारा. अट्ठ. १.९२) यथाणत्तिकमविराधेत्वा गण्हतो ‘‘असुकस्स इत्थन्नामं भण्डं अवहरा’’ति आणापनं पुब्बपयोगो नाम अवहारो. कायेन, वाचाय वा पयुज्जनं आणापनं पयोगो, आणत्तस्स भण्डग्गहणतो पुब्बत्ता पुब्बो च सो पयोगो चाति पुब्बपयोगो अवहारोति दट्ठब्बं. ‘‘ठानाचावनवसेन सहपयोगो वेदितब्बो’’ति अट्ठकथावचनस्स उपलक्खणपदत्ता ठानाचावनञ्च परायत्तभूमिगहणे खीलसङ्कमनादिकञ्च सहपयोगो अवहारोति वेदितब्बो.

संविदाहरणन्ति बहूहि एकतो हुत्वा ‘‘इदं नाम भण्डं अवहरिस्सामा’’ति संविदहित्वा सब्बेहि, एकतो वा सब्बेसं अनुमतिया एकेन वा गन्त्वा परसन्तकस्स थेय्यचित्तेन हरणसङ्खातो संविदावहारो च. समं एकी हुत्वा विसुं एकेनापि थेय्यचित्तेन पादे वा पादारहे वा गहिते कतमन्तनानं सब्बेसम्पि पाराजिकं होतीति दट्ठब्बं. संविदहित्वा मन्तेत्वा अवहरणं संविदाहरणं. निरुत्तिनयेन सद्दसिद्धि वेदितब्बा. ‘‘संविदाहरण’’न्ति ‘‘संविदावहारो’’ति इमस्स वेवचनं. ‘‘सम्बहुला संविदहित्वा एको भण्डं अवहरति, आपत्ति सब्बेसं पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ११८) वचनतो एवं सहकतमन्तनेसु एकेनापि थेय्यचित्तेन पादे वा पादारहे वा गहिते कतमन्तनानं सब्बेसं पाराजिकं होतीति दट्ठब्बं.

सङ्केतकम्मन्ति पुब्बण्हादिकालपरिच्छेदेन सञ्जाननं सङ्केतो, तेन कतं कम्मं अवहरणं सङ्केतकम्मं नाम. तं पन पुरेभत्तादीसु कञ्चि कालं परिच्छिन्दित्वा ‘‘इमस्मिं काले इत्थन्नामं भण्डं अवहरा’’ति वुत्ते तस्मिंयेव काले तंयेव यथावुत्तं भण्डं अवहरति चे, सङ्केतकारकस्स सङ्केतक्खणेयेव पाराजिकन्ति सङ्खेपतो वेदितब्बं.

नेमित्तन्ति परभण्डावहारस्स हेतुत्ता अक्खिनिखणनादि निमित्तं नाम, तेन निब्बत्तं नेमित्तं, अवहरणसङ्खातकम्मं अवहारो. ‘‘मया अक्खिम्हि निखणिते वा भमुम्हि उक्खित्ते वा इत्थन्नामं भण्डं अवहरा’’ति आणत्तेन तं निमित्तं दिस्वा वुत्तमेव भण्डं वुत्तनियाममविराधेत्वा गहितं चे, निमित्तकारकस्स निमित्तकरणक्खणेयेव पाराजिकं होति. वुत्तनियामं विराधेत्वा गहितं चे, निमित्तकारको मुच्चति, अवहारकस्सेव पाराजिकं. पुब्बपयोगो आदि यस्स तं पुब्बपयोगादि, पुब्बपयोगादि च तं पञ्चकञ्चाति विग्गहो.

४३. थेय्यञ्च पसय्हञ्च परिकप्पो च पटिच्छन्नो च कुसो च थेय्यपसय्हपरिकप्पपटिच्छन्नकुसा, ते आदी उपपदभूता येसं अवहारानं ते थेय्य…पे… कुसादिका, अवहारा, इमिना थेय्यावहारो च…पे… कुसावहारो चाति वुत्तं होति. तत्थ थेय्यावहारोति थेनो वुच्चति चोरो, तस्स भावो थेय्यं, एत्थ न-कारलोपो निरुत्तिनयेन दट्ठब्बो, तेन अवहरणं थेय्यावहारो, सन्धिच्छेदादिवसेन अदिस्समानेन गहणञ्च कूटमानकूटकहापणादीहि वञ्चेत्वा गहणञ्च थेय्यावहारो.

पसय्ह अभिभवित्वा अवहरणं पसय्हावहारो, गामविलोपका विय सामिके अभिभवित्वा गहणञ्च राजभटादयो विय अभिभवित्वा निबद्धकरग्गहणे अधिकग्गहणञ्च पसय्हावहारो.

वत्थसुत्तादिकं परिच्छिज्ज कप्पेत्वा अवहरणं परिकप्पावहारो, सो च भण्डोकासपरिकप्पवसेन दुविधो होति. तत्थ निक्खित्तभण्डं अन्धकारप्पदेसं पविसित्वा सुत्तादिभण्डानि तत्थ निक्खित्तानि, ते पेळादयो गण्हन्तस्स ‘‘वत्थानि चे गण्हिस्सामि, सुत्तानि चे न गण्हिस्सामी’’तिआदिना नयेन परिकप्पेत्वा उक्खिपनं भण्डपरिकप्पपुब्बकत्ता भण्डपरिकप्पावहारो नाम. आरामपरिवेणादीनि पविसित्वा लोभनीयं भण्डं दिस्वा गब्भपासादतलपमुखमाळकपाकारद्वारकोट्ठकादिं यं किञ्चि ठानं परिकप्पेत्वा ‘‘एत्थन्तरे दिट्ठो चे, ओलोकेतुं गहितं विय दस्सामि, नो चे, हरिस्सामी’’ति परिकप्पेत्वा आदाय गन्त्वा परिकप्पितट्ठानातिक्कमो ओकासपरिकप्पपुब्बकत्ता ओकासपरिकप्पावहारो नामाति सङ्खेपतो वेदितब्बो.

तिणपण्णादीहि पटिच्छन्नस्स भण्डस्स अवहरणं पटिच्छन्नावहारो, उय्यानादीसु कीळमानेहि वा सङ्घपरिविसन्तेहि वा मनुस्सेहि ओमुञ्चित्वा ठपितं अलङ्कारादिकं यं किञ्चि भण्डं दिस्वा ‘‘ओणमित्वा गण्हन्ते आसङ्कन्ती’’ति ठत्वा तिणपण्णपंसुवालुकादीहि पटिच्छादेत्वा सामिकेसु परियेसित्वा अदिस्वा सालयेसु गतेसु पच्छा थेय्यचित्तेन गहणञ्च तदेव भण्डं कद्दमादीसु थेय्यचित्तेन अङ्गुट्ठादीहि पीळेत्वा ओसीदापेत्वा हेट्ठाभागेन फुट्ठट्ठानं उपरिभागेन अतिक्कमनञ्च पटिच्छन्नावहारोति वुत्तं होति.

कुसेन अवहारो कुसावहारो, थेय्यचित्तेन कुसं सङ्कामेत्वा परकोट्ठासस्स अग्घेन महन्तस्स वा समसमस्स वा गहणन्ति अत्थो. यो पन भिक्खु कुसपातनेन सङ्घस्स चीवरेसु भाजियमानेसु अत्तनो कोट्ठासेन समं वा अधिकं वा ऊनकं वा अग्घेन पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा अग्घनकं अञ्ञस्स कोट्ठासं अवहरितुकामो अत्तनो कोट्ठासे पतितं कुसं परकोट्ठासे पातेतुकामो उद्धरति, तङ्खणे च परस्स कोट्ठासे पातितक्खणे च न पाराजिकं अनापज्जित्वा परकोट्ठासतो परनामलिखितं कुसं उक्खिपेन्तो ततो केसग्गमत्तम्पि अपनामेति, पाराजिको होति. यदि पठमं परकोट्ठासतो कुसं उद्धरति, उद्धटक्खणे च अत्तनो कोट्ठासे पातितक्खणे च सकनामलिखितं कुसं उद्धरणक्खणे च पाराजिकं अनापज्जित्वा परकोट्ठासे पातनक्खणे हत्थतो केसग्गमत्तम्पि मुत्ते पाराजिको होति.

यदि द्वेपि कुसे पटिच्छादेत्वा सब्बेसु भिक्खूसु सकसककोट्ठासं आदाय गतेसु यस्मिं कुसं पटिच्छादेसि, तस्स सामिकेन आगन्त्वा ‘‘मय्हं कुसो कस्मा न दिस्सती’’ति वुत्ते चोरो ‘‘मय्हम्पि कुसो न दिस्सती’’ति वत्वा अत्तनो कोट्ठासं तस्स सन्तकं विय दस्सेत्वा तस्मिं विवदित्वा वा अविवदित्वा वा गहेत्वा गते इतरं कोट्ठासं उद्धरति चे, उद्धटक्खणेयेव पाराजिको होति. यदि परो ‘‘मय्हं कोट्ठासं तुय्हं न देमि, त्वं तुय्हं कोट्ठासं विचिनित्वा गण्हाही’’ति वदति, एवं वुत्ते सो अत्तनो अस्सामिकभावं जानन्तोपि परस्स कोट्ठासं उद्धरति, उद्धटक्खणे पाराजिको होति. यदि परो विवादभीरुकत्ता ‘‘किं विवादेना’’ति चिन्तेत्वा ‘‘मय्हं वा पत्तं होतु तुय्हं वा, वरकोट्ठासं त्वं गण्हाही’’ति वदेय्य, दिन्नकं नाम गहितं होतीति पाराजिकं न होतीति. यदि ‘‘तव रुच्चनकं गण्हाही’’ति वुत्तो विवादभयेन अत्तनो पत्तं वरभागं ठपेत्वा लामकभागं गहेत्वा गतो, चोरो पच्छा गण्हन्तो विचितावसेसं नाम अग्गहेसीति पाराजिको न होति. एवं कुसावहारविनिच्छयो वेदितब्बो. अयमेत्थ पञ्चवीसतिया अवहारेसु सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

४४. एत्तावता अदिन्नादानपाराजिकस्स विनिच्छयावयवरूपेन उग्गहेतब्बे पञ्चवीसति अवहारे दस्सेत्वा इदानि अदिन्नादानविनिच्छये सम्पत्ते सहसा आपत्तिं अनारोपेत्वा पठमं ओलोकेतब्बानि पञ्च ठानानि दस्सेतुं ‘‘वत्थुकालग्घदेसे चा’’तिआदि आरद्धं.

तत्थ वत्थु नाम अवहटभण्डं. किं वुत्तं होति? अवहारकेन ‘‘मया इत्थन्नामं भण्डं अवहट’’न्ति वुत्तेपि तस्स भण्डस्स सस्सामिकअस्सामिकभावं उपपरिक्खित्वा सस्सामिकं चे, अवहारकाले तेसं सालयभावं वा निरालयभावं वा नियमेत्वा सालयकाले चे गहितं, भण्डं अग्घापेत्वा मासकं वा ऊनमासकं वा होति, दुक्कटेन, अतिरेकमासकं वा ऊनपञ्चमासकं वा होति, थुल्लच्चयेन, पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा होति, पाराजिकेन कातब्बो. सामिकानं निरालयकाले चे गहितं, नत्थि पाराजिकं. भण्डसामिके पन भण्डं आहरापेन्ते तं वा भण्डं तदग्घनकं वा दातब्बन्ति.

कालो नाम अवहारकालो. भण्डं नामेतं कदाचि महग्घं होति, कदाचि समग्घं. तस्मा अवहटभण्डस्स अग्घं परिच्छिन्दन्तेहि अवहटकालानुरूपं कत्वा परिच्छिन्दनत्थं कालविनिच्छयो कातब्बोति वुत्तं होति.

अग्घो नाम अवहटभण्डस्स अग्घो. एत्थ च सब्बदा भण्डानं अग्घो समानरूपो न होति, नवभण्डं महग्घं होति, पुराणं चे समग्घं. तस्मा अवहारकाले भण्डस्स नवभावं वा पुराणभावं वा नियमेत्वा अग्घो परिच्छिन्दितब्बोति अधिप्पायो.

देसो चाति भण्डावहारदेसो. एत्थ च सब्बस्सापि भण्डस्स उट्ठानदेसे समग्घं हुत्वा अञ्ञत्थ महग्घत्ता अवहटभण्डे अग्घं परिच्छिन्दित्वा तदनुरूपा आपत्तियो नियमन्तेहि अग्घं परिच्छिन्दनत्थाय अवहारदेसं नियमेत्वा तस्मिं देसे अग्घवसेन तदनुरूपा आपत्तियो कारेतब्बाति अधिप्पायो.

परिभोगो नाम अवहटभण्डे अवहारतो पुब्बे परेहि कतपरिभोगो. एत्थ च यस्स कस्सचि भण्डस्स परिभोगेन अग्घो परिहायतीति भण्डसामिकं पुच्छित्वा तस्मिं भण्डे नवेपि एकवारम्पि येन केनचि पकारेन परिभुत्ते परिहापेत्वा अग्घो परिच्छिन्दितब्बोति वुत्तं होति.

एवमादिना नयेन एतानि पञ्च ठानानि उपपरिक्खित्वाव विनिच्छयो कातब्बोति दस्सेतुमाह ‘‘पञ्चपि ञत्वा एतानि कत्तब्बो पण्डितेन विनिच्छयो’’ति.

४५. एत्तावता अदिन्नादानविनिच्छयावयवभूते पञ्चवीसति अवहारे च पञ्चट्ठानावलोकनञ्च दस्सेत्वा इदानि अनागते पापभिक्खूनं लेसोकासपिदहनत्थं परसन्तकं यं किञ्चि वत्थुं यत्थ कत्थचि ठितं येन केनचि पकारेन गण्हतो मोक्खाभावं दस्सेतुकामेन तथागतेन या पनेता –

भूमट्ठञ्च थलट्ठञ्च;

आकासट्ठ मथापरं;

वेहासट्ठो दकट्ठञ्च;

नावा यानट्ठमेव च.

भारा राम विहारट्ठं;

खेत्त वत्थुट्ठमेव च;

गामा रञ्ञट्ठ मुदकं;

दन्तपोनो वनप्पति.

हरणको पनिधि चेव;

सुङ्कघातकं पाणका;

अपदं द्विपदञ्चेव;

चतुप्पदं बहुप्पदं.

ओचरकोणिरक्खो च;

संविदाहरणम्पि च;

सङ्केतकम्मं निमित्त-

मिति तिं सेत्थ मातिका. –

निक्खित्ता, तासं यथाक्कमं पदभाजने, तदट्ठकथाय च आगतनयेन विनिच्छयं दस्सेतुकामो पठमं ताव भूमट्ठे विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘दुतियं वापी’’तिआदि.

तत्थ दुतियं थेय्यचित्तेन परियेसतो दुक्कटन्ति सम्बन्धो. एवं सब्बपदेसु. उपरि सञ्जाताहि रुक्खलताहि, इट्ठकपासाणादीहि च सञ्छन्नं महानिधिं उद्धरितुकामेन ‘‘मया एकेनेव न सक्का’’ति अत्तनो अञ्ञं सहायं परियेसितुं थेय्यचित्तेन सयितट्ठाना उट्ठानादीसु सब्बपयोगेसु दुक्कटं होतीति अत्थो. कुदालं भूमिखणनत्थाय पिटकं वापि पंसुउद्धरणत्थाय यं किञ्चि भाजनं. इमेसु द्वीसु कुदालस्स चे दण्डो नत्थि, दण्डत्थाय रुक्खतो दण्डं छिन्दतो च कुदालो चे न होति, कुदालकरणत्थाय अयोबीजं उद्धरणत्थाय अकप्पियपथविं खणन्तस्सपि पच्छिकरणत्थाय पण्णानि छिन्दतोपि पिटकवायनत्थाय वल्लिं छिन्दतोपि उभयत्थापि परियेसने मुसा भणतोपि दुक्कटञ्चेव पाचित्तियञ्च, इतरपयोगेसु दुक्कटमेवाति वेदितब्बं.

गच्छतोति दुतियादिं परियेसित्वा लद्धा वा अलद्धा वा निधिट्ठानं गच्छन्तस्स पदे पदे दुक्कटन्ति अत्थो. एत्थ च ‘‘थेय्यचित्तो दुतियं वा परियेसती’’तिआदि पाळियं (पारा. ९४) ‘‘थेय्यचित्तो’’ति वुत्तत्ता, इध ‘‘थेय्यचित्तेना’’ति वचनतो ‘‘इमं निधिं लभित्वा बुद्धपूजं वा करिस्सामि, सङ्घभत्तं वा करिस्सामी’’ति एवमादिना नयेन कुसलचित्तप्पवत्तिया सति अनापत्तीति दट्ठब्बं. पुब्बयोगतोति अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगभावतो, दुतियपरियेसनादीसु पुब्बपयोगेसु दुक्कटन्ति अत्थो.

दुक्कटञ्च अट्ठविधं होति पुब्बपयोगदुक्कटं सहपयोगदुक्कटं अनामासदुक्कटं दुरुपचिण्णदुक्कटं विनयदुक्कटं ञातदुक्कटं ञत्तिदुक्कटं पटिस्सवदुक्कटन्ति. तत्थ ‘‘थेय्यचित्तो दुतियं वा कुदालं वा पिटकं वा परियेसति गच्छति वा, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं पुब्बपयोगदुक्कटं नाम. इध पाचित्तियट्ठाने पाचित्तियं, इतरेसु पुब्बपयोगेसु दुक्कटं. ‘‘तत्थजातकं कट्ठं वा लतं वा छिन्दति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं सहपयोगदुक्कटं. इध अदिन्नादानसहितपयोगत्ता पाचित्तियवत्थुम्हि, इतरत्र च दुक्कटमेवाति अयमेत्थ विसेसो. मुत्तामणिआदीसु दससु रतनेसु, सालिआदीसु सत्तसु धञ्ञेसु, सब्बेसु च आवुधभण्डादीसु आमसनपच्चया दुक्कटं अनामासदुक्कटं. कदलिनाळिकेरपनसादिरुक्खट्ठमेव फलं आमसन्तस्स वुत्तं दुक्कटं दुरुपचिण्णदुक्कटं. उपचरणं उपचिण्णं, परामसनन्ति अत्थो. दुट्ठु उपचिण्णं दुरुपचिण्णं, दुरुपचिण्णे दुक्कटं दुरुपचिण्णदुक्कटं. भिक्खाचारकाले पत्ते रजस्मिं पतिते पत्तं अप्पटिग्गहेत्वा वा अधोवित्वा वा भिक्खापटिग्गहणेन दुक्कटं विनयदुक्कटं, विनये पञ्ञत्तं दुक्कटं विनयदुक्कटं. किञ्चापि अवसेसदुक्कटानिपि विनये पञ्ञत्तानेव, तथापि रुळ्हिया मयूरादिसद्देहि मोरादयो विय इदमेव तथा वुच्चति. ‘‘सुत्वा न वदन्ति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं ञातदुक्कटं नाम. एकादससु समनुभासनासु ‘‘ञत्तिया दुक्कट’’न्ति वुत्तं ञत्तिदुक्कटं. ‘‘तस्स भिक्खवे भिक्खुनो पुरिमिका च न पञ्ञायति, पटिस्सवे च आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०७) वुत्तं पटिस्सवदुक्कटं नाम. इमेसु अट्ठसु दुक्कटेसु इध आपज्जितब्बं दुक्कटं पुब्बपयोगदुक्कटं नाम. तेनाह ‘‘पुब्बयोगतो’’ति. गाथाबन्धसुखत्थं उपसग्गं अनादियित्वा ‘‘पुब्बपयोगतो’’ति वत्तब्बे ‘‘पुब्बयोगतो’’ति वुत्तन्ति गहेतब्बं.

एत्थ च किञ्चापि इमेसु दुक्कटेसु असङ्गहितानि उभतोविभङ्गागतानि दिवासेय्यादिदुक्कटानि चेव खन्धकागतानि च बहूनि दुक्कटानि सन्ति, तानि पनेत्थ विनयदुक्कटेयेव सङ्गहितब्बानि. ‘‘विनये पञ्ञत्तं दुक्कटं विनयदुक्कट’’न्ति हि सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. २.९४) वुत्तन्ति. अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.९४) पन रजोकिण्णदुक्कटस्सेव ‘‘विनयदुक्कट’’न्ति गहणं उपलक्खणमत्तं. इतरथा अट्ठ दुक्कटानीति गणनापरिच्छेदोयेव निरत्थको सियाति पुब्बपयोगे दुक्कटादीनम्पि विनयदुक्कटेयेव सङ्गहेतब्बभावेपि कतिपयानि दस्सेत्वा इतरेसमेकतो दस्सनत्थं तेसं विसुं गहणं सुत्तङ्गसङ्गहितत्तेपि गेय्यगाथादीनं अट्ठन्नं विसुं दस्सनं वियाति वेदितब्बं.

४६. तत्थजातकं कट्ठं वाति तस्मिं चिरनिहितनिधूपरि जातं अल्लं सुक्खं कट्ठं वा. लतं वाति तादिसं वल्लिं वा. इदं उपलक्खणं तिणादीनं खुद्दकगच्छानञ्च गहेतब्बत्ता. उभयत्थापीति अल्ले च सुक्खे चाति वुत्तं होति. अल्लरुक्खादीनि छिन्दतो पाचित्तियं अहुत्वा दुक्कटमत्तस्स भवने कारणं दस्सेति ‘‘सहपयोगतो’’ति. अवहारेन सहितपयोगत्ता पाचित्तियट्ठानेपि दुक्कटमेवाति वुत्तं होति. ‘‘सहपयोगतो उभयत्थापि दुक्कट’’न्ति वदन्तो पठमगाथाय दस्सितपुब्बपयोगतो इमाय दस्सितसहपयोगस्स विसेसं दस्सेति.

४७. पथविन्ति कप्पियं वा अकप्पियं वा पथविं. अकप्पियपथविं खणतो सहपयोगत्ता दुक्कटमेव. ब्यूहतोति पंसुं एकतो रासिं करोन्तस्स. ‘‘वियूहति एकपस्से रासिं करोती’’ति अट्ठकथावचनतो ऊह-इच्चेतस्स धातुनो वितक्के उप्पन्नत्तेपि धातूनमनेकत्थत्ता वि-उपसग्गवसेन इध रासिकरणे वत्ततीति गहेतब्बं. रासिभूतं पंसुं कुदालेन वा हत्थेन वा पच्छिया वा उद्धरन्तस्स च अपनेन्तस्स च पयोगगणनाय दुक्कटं पंसुमेव वाति एत्थ अवुत्तसमुच्चयत्थेन वा-सद्देन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. आमसन्तस्साति निधिकुम्भिं हत्थेन परामसन्तस्स. वाति समुच्चये. दुक्कटन्ति दुट्ठु कतं किरियं सत्थारा वुत्तं विराधेत्वा खलित्वा कतत्ताति दुक्कटं. वुत्तञ्चेतं परिवारे (परि. ३३९) –

‘‘दुक्कटन्ति हि यं वुत्तं, तं सुणोहि यथातथं;

अपरद्धं विरद्धञ्च, खलितं यञ्च दुक्कट’’न्ति.

दुट्ठु वा विरूपं कतं किरियाति दुक्कटं. वुत्तम्पि चेतं परिवारे (परि. ३३९) –

‘‘यं मनुस्सो करे पापं, आवि वा यदि वा रहो;

‘दुक्कट’न्ति पवेदेन्ति, तेनेतं इति वुच्चती’’ति.

एवं ‘‘तत्थजातक’’न्तिआदिगाथाद्वयागतं छेदनदुक्कटं खणनदुक्कटं ब्यूहनदुक्कटं उद्धरणदुक्कटं आमसनदुक्कटन्ति पञ्चसु सहपयोगदुक्कटेसु पुरिमपुरिमपयोगेहि आपन्ना दुक्कटापत्तियो पच्छिमं पच्छिमं दुक्कटं पत्वा पटिपस्सम्भन्ति, तंतंपयोगावसाने लज्जिधम्मं ओक्कमित्वा ओरमति चे, तंतंदुक्कटमत्तं देसेत्वा परिसुद्धो होति. धुरनिक्खेपमकत्वा फन्दापेन्तस्स थुल्लच्चयं पत्वा आमसनदुक्कटं पटिपस्सम्भतीति महाअट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.९४) वुत्तं. यथापाळिया गय्हमाने पुरिमपुरिमापत्तीनं पटिपस्सद्धि ‘‘ञत्तिया दुक्कटं, द्वीहि कम्मवाचाहि थुल्लच्चया पटिपस्सम्भन्ती’’ति पाळियं (पारा. ४१४, ४२१, ४२८, ४३९) आगतत्ता अनुस्सावनाय एव लब्भतीति दट्ठब्बं. इमस्स पन सुत्तस्स अनुलोमवसेन महाअट्ठकथायं वुत्ता इमस्मिं अदिन्नादानसिक्खापदेपि आपत्तिपटिपस्सद्धि पमाणन्ति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.

४८. ‘‘फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. ठाना चावेति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ९४) वुत्तं ठानाचावने पाराजिकञ्च तस्स सामन्तापत्तिभूतं थुल्लच्चयञ्च ठानभेदविञ्ञापनमुखेन वत्तब्बन्ति इदानि तं दस्सेतुमाह ‘‘मुखेपास’’न्तिआदि. तत्थ मुखे कुम्भिमुखवट्टियं. पासं पवेसेत्वाति बन्धनं पासं पक्खिपित्वा. खाणुकेति अयोखाणुम्हि, खदिरखाणुके वा. बद्धकुम्भिया ठानभेदो बन्धनानं वसा ञेय्योति सम्बन्धो.

४९. इदानि ठानभेदं दस्सेति ‘‘द्वे’’तिआदिना. ‘‘एकस्मिं खाणुके’’ति इमिना द्वीसु दिसासु वा तीसु चतूसु वा दिसासु खाणुके खणित्वा बद्धखाणुगणनाय सम्भवन्तो ठानभेदो उपलक्खितो होति. वलयं…पे… कताय वा द्वे ठानानीति योजना. वाति समुच्चये उपलक्खितो होति.

५०. एवं ठानभेदं दस्सेत्वा इदानि ठानवसेन आपज्जितब्बा आपत्तियो दस्सेतुमाह ‘‘उद्धरन्तस्सा’’तिआदि. सङ्खलिन्ति दामं. थुल्लच्चयन्ति एकस्स सन्तिके देसेतब्बासु आपत्तीसु थूलत्ता, अच्चयत्ता च थुल्लच्चयं नाम. वुत्तञ्हेतं परिवारे –

‘‘थुल्लच्चयन्ति यं वुत्तं;

तं सुणोहि यथातथं;

एकस्स मूले यो देसेति;

यो च तं पटिगण्हति;

अच्चयो तेन समो नत्थि;

तेनेतं इति वुच्चती’’ति. (परि. ३३९);

एत्थ च थूलच्चयन्ति वत्तब्बे ‘‘सम्पराये च (सं. नि. १.४९) सुग्गति, तं होति कटुकप्फल’’न्तिआदीसु (ध. प. ६६) विय लकारस्स द्वित्तं, संयोगे ऊकारस्स रस्सो च वेदितब्बो. ततो सङ्खलिकभेदतो परं. ठाना चावेतीति ठितट्ठानतो केसग्गमत्तम्पि अपनेति. एत्थ च नावट्ठकथायं ‘‘उद्धं वा अधो वा तिरियं वा अन्तमसो केसग्गमत्तम्पि सङ्कामेति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ९९) वुत्तनयेन ‘‘तिरिय’’न्ति वुत्ता चतस्सो दिसा, उद्धमधो चाति छट्ठानानि. तासु एकं दिसं अपनीयमानाय कुम्भिया तंदिसाभिमुखं इतरदिसायं ठितपस्से ओरिमदिसाय ठितपस्सेन फुट्ठोकासस्स केसग्गमत्तम्पि अनतिक्कन्ते फन्दापनवसेन थुल्लच्चयं होति, अतिक्कन्ते ठाना चावितत्ता पाराजिकं होतीति वेदितब्बो. इममेव सन्धायाह ‘‘ठाना चावेति चे चुतो’’ति. एसेव नयो फन्दनरहिताय निधिकुम्भिया ठानाचावनेपि.

५१. एवं पठमं बन्धनं छिन्दित्वा पच्छा कुम्भिग्गहणे नयं दस्सेत्वा इदानि पठमं कुम्भिं अपनेत्वा पच्छा बन्धनापनयने नयं दस्सेतुमाह ‘‘पठम’’न्तिआदि. सो नयोति ‘‘पठमुद्धारे थुल्लच्चयं, दुतियुद्धारे पाराजिक’’न्ति तमेवत्थमतिदिसति.

५२. वलयन्ति कुम्भिया बद्धसङ्खलिकाय मूले पवेसितं वलयं. मूले घंसन्तो इतो चितो च सारेतीति योजना. घंसन्तोति फुसापेन्तो. इतो चितो च सारेतीति ओरतो च पारतो च सञ्चालेति. रक्खतीति एत्थ ‘‘सीलं भिक्खु’’न्ति पाठसेसो, पाराजिकं नापज्जतीति वुत्तं होति. तत्थाति तस्मिं मूले. खेगतं करोन्तोवाति सब्बपस्सतो मूलं अफुसापेत्वा आकासगतं करोन्तोव. पराजितोति ठानाचावनस्स कतत्ता पराजयमापन्नो होति.

५३. कुम्भिमत्थके जातन्ति योजना. चिरकालं निहितत्ता मूलेहि कुम्भिं विनन्धित्वा ठितन्ति अत्थो. समीपे जातं रुक्खं छिन्दतोति योजना. एत्थ च ‘‘तत्थजातकं कट्ठं वा’’तिआदिकाय गाथाय निधिमत्थके भूमियं ठितरुक्खलतादिं छिन्दन्तस्स आपत्ति वुत्ता, इमाय पन गाथाय भूमिं निखणित्वा ओतिण्णकाले निधिं विनन्धित्वा ठितमूलं अल्लरुक्खं, खाणुकं वा गहेत्वा आहाति पुनरुत्तिदोसाभावो वेदितब्बो. ‘‘अतत्थज’’न्ति इमिना सहपयोगाभावमाह. इमिनाव पुरिमगाथाय वुत्तं कट्ठलतादीनि निधिसम्बन्धानि चे, यथावुत्तदुक्कटस्स वत्थूनि, समीपानि चे, पाचित्तियस्सेव वत्थूनीति दीपेति.

५४. इदानि एवं परियेसित्वा दिट्ठनिधिभाजनं ठितट्ठानतो अचालेत्वा अन्तोठितं भण्डमत्तं गण्हतो विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘अन्तोकुम्भिगत’’न्तिआदि. तत्थ फन्दापेतीति अन्तोचाटिया पक्खित्ते अत्तनो भाजने पक्खिपितुं रासिकरणादिवसेन फन्दापेति. अपब्यूहति वाति हेट्ठा ठितं गण्हितुं उपरि ठितानि अपनेन्तो वियूहति वा. अथ वा अपब्यूहन्तोति (पारा. अट्ठ. १.९४) अट्ठकथावचनस्स द्विधा करोन्तोति गण्ठिपदे अत्थो वुत्तोति अत्तनो भाजने पक्खिपितुं इतो चितो च रासिं करोन्तोति अत्थो वेदितब्बो. तत्थेवाति अन्तोकुम्भियमेव.