सङ्घादिसेसकथावण्णना
३२५. एवं नानानयपटिमण्डितस्स पाराजिककण्डस्स विनिच्छयं दस्सेत्वा इदानि तदनन्तरमुद्दिट्ठस्स तेरसकण्डस्स विनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘मोचेतुकामता’’तिआदि. मोचेतुं कामेतीति मोचेतुकामो, तस्स भावो मोचेतुकामता, ताय सम्पयुत्तं चित्तं मोचेतुकामताचित्तं. एत्थ ‘‘मोचेतुकामता’’ति इमिना एकादससु रागेसु ‘‘मोचनस्सादो’’ति वुत्तं इमस्स सङ्घादिसेसस्स मूलकारणं सुक्कमोचनविसयं रागमाह.
एकादस रागा नाम ‘‘मोचनस्सादो, मुच्चनस्सादो, मुत्तस्सादो, मेथुनस्सादो, फस्सस्सादो, कण्डुवनस्सादो, दस्सनस्सादो, निसज्जस्सादो, वाचस्सादो, गेहस्सितपेमं, वनभङ्गिय’’न्ति एवमागता. इध मोचनं नाम सम्भवधातुमोचनं, तदत्थाय तब्बिसयरागसम्पयुत्तवेदना मोचनस्सादो नाम. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘मोचेतुं अस्सादो मोचनस्सादो’’ति. मुच्चमाने अस्सादो मुच्चनस्सादो, सम्भवधातुम्हि मुच्चमाने तंरागसम्पयुत्ता वेदना मुच्चनस्सादो नाम. एतेनेव नयेन मुत्तस्सादादिवाचस्सादावसानेसु पदेसु अत्थक्कमो वेदितब्बो. इमेहि नवहि पदेहि अस्सादसीसेन कुन्तयट्ठिञायेन तंसहचरितो रागो दस्सितो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘नवहि पदेहि सम्पयुत्तअस्सादसीसेन रागो वुत्तो’’ति.
गेहस्सितपेमन्ति एत्थ गेहट्ठा मातुआदयो आधेय्यआधारवोहारेन ‘‘गेहा’’ति वुच्चन्ति. ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’तिआदीसु विय तन्निस्सितो सिनेहपरियायो रागो ‘‘गेहस्सितपेम’’न्ति वुत्तो. इमिना पदेन रागस्स सभावो सन्दस्सितो. वनतो भञ्जित्वा आभतं यं किञ्चि फलपुप्फादि वनभङ्गियं नाम. इध पन रागवसेन पटिबद्धचित्तं मातुगामेहि विरहदुक्खापनयनत्थं (पारा. अट्ठ. २.२४०) तेसं ठाने ठपेत्वा दस्सनफुसनवसेन विन्दितुं रागीहि गहेतब्बतो तेहि पिळन्धितमालसहितं तम्बूलन्ति एवमादि ‘‘वनभङ्गिय’’न्ति अधिप्पेतं. इमिना पत्थितविसयगोचरो रागो तदायत्तवत्थुवसेन सन्दस्सितो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘एकेन पदेन सरूपेनेव रागो, एकेन पदेन वत्थुना वुत्तो. वनभङ्गो हि रागस्स वत्थु, न रागोयेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.२४०).
‘‘मोचेतुकामता’’ति इदमेव अवत्वा ‘‘चित्त’’न्ति वचनेन वीतिक्कमसाधिकाय कायविञ्ञत्तिया समुट्ठापकं रागसम्पयुत्तं चित्तविसेसं दस्सेति. तेन चित्तेन समुट्ठापियमानं विञ्ञत्तिसङ्खातं वीतिक्कमं ‘‘वायामो’’ति इमिना दस्सेति. वायामो नाम तंचित्तसम्पयुत्तवीरियं. एत्थ पन ‘‘सेम्हो गुळो’’तिआदीसु विय फले हेतूपचारञायेन वीतिक्कमस्स विसेसहेतुभूतवीरियवाचकेन च पदेन वीतिक्कमोव वुत्तोति दट्ठब्बं. अज्झत्तबाहिरवत्थुघट्टनं, आकासे कटिकम्पनन्ति सुक्कमोचनत्थो वायामोति अत्थो. सुक्कस्स मोचनं सुक्कमोचनं.
एत्थ च सुक्कस्साति ‘‘सुक्कन्ति दस सुक्कानि नीलं पीतकं लोहितकं ओदातं तक्कवण्णं दकवण्णं तेलवण्णं खीरवण्णं दधिवण्णं सप्पिवण्ण’’न्ति (पारा. २३७) पदभाजने वुत्तानि सत्तानं पित्तादिआसयभेदेन, पथविधातुआदीनं चतुन्नं वा रससोणितमंसमेदअट्ठिअट्ठिमिञ्जानं छन्नं देहधातूनं वा भेदेन अनेकधा भिन्ने दसविधे सुक्के अञ्ञतरस्स सुक्कस्साति अत्थो. मोचनं विस्सट्ठीति परियायं, पकतिया ठितसकट्ठानतो मोचनन्ति अत्थो. यथाह पदभाजने ‘‘विस्सट्ठीति ठानतो चावना वुच्चती’’ति (पारा. २३७). इह ‘‘ठानं नाम वत्थिसीससङ्खातं मुत्तकरणमूल’’न्ति केचि. ‘‘कटी’’ति अपरे. ‘‘सकलकायो’’ति अञ्ञे. इमेसं तिण्णं वचनेसु ‘‘ततियस्स भासितं सुभासित’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.२३७) अट्ठकथायं ततियवादस्स कतपासंसत्ता केसलोमनखदन्तानं मंसविनिमुत्तट्ठानञ्च मुत्तकरीसखेळसिङ्घाणिकाथद्धसुक्खचम्मञ्च वज्जेत्वा अवसेसं सकलसरीरं कायप्पसादभावजीवितिन्द्रियअबद्धपित्तानं विय सम्भवधातुया च ठानन्ति वेदितब्बं.
‘‘सुक्कमोचन’’न्ति इमिनाकिं वुत्तं होतीति? ‘‘आरोग्यत्थाय, सुखत्थाय, भेसज्जत्थाय, दानत्थाय, पुञ्ञत्थाय, यञ्ञत्थाय, सग्गत्थाय, बीजत्थाय, वीमंसत्थाय, दवत्थाय मोचेती’’ति (पारा. २३७) वुत्तदसविधअधिप्पायन्तोगधअञ्ञतरअधिप्पायो हुत्वा ‘‘रागूपत्थम्भे, वच्चूपत्थम्भे, पस्सावूपत्थम्भे, वातूपत्थम्भे, उच्चालिङ्गपाणकदट्ठूपत्थम्भे मोचेती’’ति (पारा. २३७) वुत्तपञ्चविधकालानमञ्ञतरकाले ‘‘अज्झत्तरूपे, बहिद्धारूपे, अज्झत्तबहिद्धारूपे, आकासे कटिं कम्पेन्तो मोचेती’’ति (पारा. २३७) वुत्तचतुरुपायानमञ्ञतरेन उपायेन यथावुत्तरागपिसाचवसेन विवसो हुत्वा यथावुत्तनीलादिदसविधसम्भवधातूनमञ्ञतरं यथावुत्तट्ठानतो खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि सचे मोचेतीति सङ्खेपतो गहेतब्बं. एत्थ च उच्चालिङ्गपाणका नाम लोमसपाणा, येसं लोमे अल्लिने अङ्गजातं कम्मनियं होति.
अञ्ञत्र सुपिनन्तेनाति सुपिनो एव सुपिनन्तो, निस्सक्कवचनप्पसङ्गे करणवचनतो सुपिनन्ताति अत्थो. सुपिना नाम ‘‘वातादिधातुक्खोभवसेन वा पुब्बानुभूतइत्थिरूपादिविसयवसेन वा इट्ठानिट्ठदेवतानुभावेन वा पुञ्ञेन पटिलभितब्बअत्थस्स, अपुञ्ञेन पत्तब्बानत्थस्स च पुब्बनिमित्तवसेन वा होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२३७) वुत्तेसु चतूसु कारणेसु एकेन कारणेन कपिनिद्दाय सुपिने दिस्समानारम्मणतो यं सुक्कमोचनं होति, तं अविसयं सुक्कमोचनं विनाति वुत्तं होति.
सङ्घादिसेसोव सङ्घादिसेसता. सङ्घादिसेसं आपज्जित्वा ततो वुट्ठातुकामस्स कुलपुत्तस्स आदिम्हि परिवासदानत्थं, मज्झे च मूलायपटिकस्सनेन विना वा सह वा मानत्तदानत्थं, अवसाने अब्भानत्थञ्च सङ्घो एसितब्बोति ‘‘सङ्घो आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितब्बो अस्साति सङ्घादिसेसो’’ति (पारा. अट्ठ. २.२३७; कङ्खा. अट्ठ. सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना) वुत्तत्ता सङ्घादिसेसा नाम, सुक्कविस्सट्ठिसङ्घादिसेसापत्ति होतीति अत्थो. यथाह पदभाजने ‘‘सङ्घोव तस्सा आपत्तिया परिवासं देति, मूलाय पटिकस्सति, मानत्तं देति, अब्भेति, न सम्बहुला, न एकपुग्गलो, तेन वुच्चति ‘सङ्घादिसेसो’ति. तस्सेव आपत्तिनिकायस्स नामं नामकम्मं अधिवचनं, तेनपि वुच्चति ‘सङ्घादिसेसो’’ति (पारा. २३७). एत्थ च परिवासादिकथा सङ्घादिसेसावसाने आगतट्ठानेयेव आवि भविस्सति.
३२६. एत्तावता मूलसिक्खापदागतं अत्तूपक्कममूलकं आपत्तिं दस्सेत्वा इदानि इमिस्सा सङ्घादिसेसापत्तिया परूपक्कमेनपि आपज्जनं दस्सेतुमाह ‘‘परेना’’तिआदि. उपक्कमापेत्वाति अङ्गजातस्स गहणं वा घट्टनं वा कारेत्वा.
३२७. सञ्चिच्चाति ‘‘उपक्कमामि मोचेस्सामी’’ति चेतेत्वा पकप्पेत्वा. उपक्कमन्तस्साति अज्झत्तरूपादीसु तीसु यत्थ कत्थचि घट्टेन्तस्स. समुद्दिट्ठन्ति ‘‘चेतेति उपक्कमति न मुच्चति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. २६२) पदभाजने भगवता वुत्तन्ति अधिप्पायो.
३२८. इमिस्सं गाथायं ‘‘अत्तनो अङ्गजातं उपक्कमन्तस्सा’’ति इमिना अज्झत्तरूपे वा बहिद्धारूपे वा अज्झत्तबहिद्धारूपे वा अत्तनो अङ्गजातं घट्टेन्तस्साति इमस्स अत्थस्स वुत्तत्ता अङ्गजातघट्टनेन विनाभावतो इमिना असङ्गय्हमानस्सापि आकासे कटिकम्पनेन सुक्कमोचने सङ्घादिसेसस्स पठमगाथायं ‘‘वायामो’’ति सामञ्ञवचनेन सङ्गहितत्ता तं ठपेत्वा ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो मोचनाधिप्पायस्स आकासे कटिं कम्पेन्तस्स असुचि मुच्चि…पे… असुचि न मुच्चि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… अनापत्ति भिक्खु सङ्घादिसेसस्स, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति आकासेकटिकम्पनवत्थुम्हि वुत्तत्ता अमुत्ते थुल्लच्चयं सङ्गहेतुमाह ‘‘सञ्चिच्चा’’तिआदि.
तत्थ सञ्चिच्चाति ‘‘उपक्कमामि मोचेस्सामी’’ति जानित्वा सञ्जानित्वाति अत्थो. ‘‘उपक्कमन्तस्सा’’ति सामञ्ञतो तं विसेसेतुं ‘‘आकासे कम्पनेनपी’’ति आह, कटिकम्पनेनाति गहेतब्बं. कथमिदं लब्भतीति चे? इमाय कथाय सङ्गहेतब्बवत्थुम्हि ‘‘आकासे कटिं कम्पेन्तस्सा’’ति (पारा. २६६) पाठे ‘‘कटिं कम्पेन्तस्सा’’ति वचनसहचरस्स ‘‘आकासे’’ति वचनस्स सन्निधानबलेन लब्भति अत्थप्पकरणसद्दन्तरसन्निधाना सद्दानं विसेसत्थदीपनतो.
३२९. वत्थिन्ति मुत्तवत्थिं, मुत्तकरणस्स वत्थिन्ति अत्थो. कीळाय पूरेत्वाति गामदारको विय कीळितुकामताय मुत्तवत्थिं दळ्हं गहेत्वा पूरेत्वाति अत्थो. यथाह वत्थिवत्थुम्हि अट्ठकथायं ‘‘ते भिक्खू वत्थिं दळ्हं गहेत्वा पूरेत्वा पूरेत्वा विस्सज्जेन्ता गामदारकाविय पस्सावमकंसू’’ति (पारा. अट्ठ. २.२६४). ‘‘न वट्टती’’ति सामञ्ञेन कस्मा वुत्तन्ति? तस्मिं वत्थुस्मिं वुत्तनयेन मोचनाधिप्पायेन दळ्हं गहेत्वा पूरेत्वा पूरेत्वा विस्सज्जेन्तस्स सुक्के मुत्ते मोचनाधिप्पायो चेतेति, उपक्कमति, मुच्चतीति अङ्गानं सम्पन्नत्ता सङ्घादिसेसस्स, अमुत्ते थुल्लच्चयस्स सम्भवतो उभयसङ्गहत्थमाह.
३३०. उपनिज्झायनवत्थुम्हि ‘‘न च भिक्खवे सारत्तेन मातुगामस्स अङ्गजातं उपनिज्झायितब्बं, यो उपनिज्झायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. २६६) पाळियं ‘‘मातुगामस्सा’’ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता ‘‘तिस्सन्न’’न्ति वदति. तिस्सन्नं पन इत्थीनन्ति मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतवसेन तिस्सन्नं इत्थीनं. ‘‘अङ्गजात’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तत्ता ‘‘निमित्त’’न्ति मुत्तकरणमेव वुच्चति, पटसतेनापि पटिच्छादितं वा अप्पटिच्छादितं वा योनिमग्गन्ति अत्थो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘सचेपि पटसतं निवत्था होति, पुरतो वा पच्छतो वा ठत्वा ‘इमस्मिं नाम ओकासे निमित्त’न्ति उपनिज्झायन्तस्स दुक्कटमेव. अनिवत्थानं गामदारिकानं निमित्तं उपनिज्झायन्तस्स पन किमेव वत्तब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.२६६). पुरतो वाति एत्थ ‘‘ठत्वा’’ति पाठसेसो.
३३१. एकेन…पे… पस्सतो एकं दुक्कटन्ति सम्बन्धो. ‘‘एकेन पयोगेन एकं दुक्कट’’न्ति वचनतो अनेकेहि पयोगेहि अनेकानि दुक्कटानीति ब्यतिरेकतो लब्भति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘इतो चितो च विलोकेत्वा पुनप्पुनं उपनिज्झायन्तस्स पयोगे पयोगे दुक्कट’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.२६६). इमिस्सा अट्ठकथाय ‘‘इतो चितो चा’’ति वुत्तत्ता उम्मीलननिमीलनन्ति एत्थ ‘‘विविधा तं अनोलोकेत्वा तमेव ओलोकेन्तस्सा’’ति लब्भति.
३३२. अमोचनाधिप्पायस्स मुत्तस्मिं अनापत्ति पकासिताति योजना. मोचनाधिप्पायं विना भेसज्जकरणत्थं सुद्धचित्तेन अङ्गजाते भेसज्जलेपं करोन्तस्स वा सुद्धचित्तेनेव उच्चारपस्सावादिं करोन्तस्स वा मुत्तेपि अनापत्तीति इदं ‘‘अनापत्ति सुपिनन्तेन नमोचनाधिप्पायस्सा’’तिआदिना (पारा. २६३) नयेन अनापत्तिवारे वुत्तमेवाति अत्थो.
इमस्मिं पाठे ‘‘अनुपक्कमन्तस्सा’’ति अवुत्तेपि इमस्स पाठस्स पुरतो ‘‘चेतेति न उपक्कमति मुच्चति, अनापत्ती’’ति (पारा. २६२) च ‘‘न चेतेति न उपक्कमति मुच्चति, अनापत्ती’’ति (पारा. २६२) च वचनतो तं सङ्गहेतुमाह ‘‘अनुपक्कमतोपि च मुत्तस्मिं अनापत्ति पकासिता’’ति. मोचनस्सादरागेन पीळितो हुत्वा ‘‘अहो वत मे मुच्चेय्या’’ति चिन्तेत्वा वा एवरूपमोचनस्सादरागपीळापुब्बङ्गमचित्ते असतिपि केवलं कामवितक्कमत्तेन उपहतो हुत्वा तादिसअज्झत्तिकबाहिरवत्थूसु घट्टनवसेन वा आकासे कटिकम्पनवसेन वा उपक्कमं अकरोन्तस्स तादिसचिन्ताबलेन वा कामवितक्कबलेन वा सुक्के मुत्तेपि अनापत्तीति इदं यथावुत्तपाठवसेन पकासितन्ति अत्थो.
सुपिनन्तेन मुत्तस्मिं, अनापत्ति पकासिताति एत्थ अन्तसद्दत्थाभावतो सुपिनेति अत्थो. सुपिने मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स वा मातुगामेहि कायसंसग्गं आपज्जन्तस्स वा सुक्के मुत्तेपि अविसयत्ता अनापत्ति पाळियं ‘‘अनापत्ति भिक्खु सुपिनन्तेना’’ति (पारा. २६३) इमिना पकासिताति अत्थो.
एत्थ ठत्वा अट्ठकथायं ‘‘सुपिने पन उप्पन्नाय अस्सादचेतनाय सचस्स विसयो होति, निच्चलेन भवितब्बं. न हत्थेन निमित्तं कीळापेतब्बं. कासावपच्चत्थरणरक्खनत्थं पन हत्थपुटेन गहेत्वा जग्गनत्थाय उदकट्ठानं गन्तुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२६२) वुत्तत्ता अण्डपालिका किकीसकुणा विय, वालपालिका चमरी विय, एकनेत्तपालको पुरिसो विय च कायजीवितेपि अपेक्खं पहाय सीलं रक्खितुकामेन सिक्खाकामेन निब्बानगामिनिपटिपत्तिं पूरेतुकामेन कुलपुत्तेन ‘‘अञ्ञत्र सुपिनन्ता’’ति (पारा. २३७) वदतो तथागतस्स अधिप्पायानुकूलं अट्ठकथातो ञत्वा अप्पमत्तेन पटिपज्जितब्बन्ति अयमत्रानुसासनी.
सुक्कविस्सट्ठिकथावण्णना.
३३३. मनुस्सित्थिन्ति मनुस्सजातिकं इत्थिं, ‘‘मातुगामो नाम मनुस्सित्थी, न यक्खी, न पेती, न तिरच्छानगता, अन्तमसो तदहुजातापि दारिका, पगेव महत्तरी’’ति (पारा. २७१) पदभाजने वुत्तत्ता तदहुजातकुमारिकाभावेनपि ठितं जीवमानकमनुस्समातुगामन्ति वुत्तं होति. ‘‘मनुस्सित्थि’’न्ति सामञ्ञवचनेन जीवमानकमनुस्सित्थिन्ति अयं विसेसो कुतो लब्भतीति? विनीतवत्थुम्हि (पारा. २८१ आदयो) मतित्थिया कायं फुसन्तस्स थुल्लच्चयवचनतो पारिसेसतो लब्भति. आमसन्तोति ‘‘हत्थग्गाहं वा वेणिग्गाहं वा अञ्ञतरस्स वा अञ्ञतरस्स वा अङ्गस्स परामसन’’न्ति (पारा. २७०) वुत्तत्ता हत्थादिअङ्गपच्चङ्गफुसनादिनानप्पकारानं अञ्ञतरेन पकारेन आमसन्तोति अत्थो. अत्तनो कायेन इत्थिया कायस्स संसग्गे मिस्सीभावे रागो कायसंसग्गरागो. सङ्घादिसेसो एतस्स अत्थीति सङ्घादिसेसिको, कायसंसग्गसङ्घादिसेसो आपन्नो होतीति वुत्तं होति.
३३४. कायसंसग्गरागेन इत्थिया अन्तमसो लोमम्पि अत्तनो सरीरे लोमेन फुसन्तस्स भिक्खुनो सङ्घादिसेसापत्ति होतीति योजना. एत्थ (पारा. अट्ठ. २.२७४) ‘‘लोमगणनाय सङ्घादिसेसा होन्ती’’ति कुरुन्दट्ठकथामतस्स अट्ठितत्ता, ‘‘कोट्ठासगणनाय न होति, इत्थिगणनाय होती’’ति महाअट्ठकथामतस्स ठितत्ता सङ्घसन्तके मञ्चपीठे पच्चत्थरणादिना केनचि अप्पटिच्छादिते फुसन्तस्स विय लोमगणनाय अहुत्वा फुट्ठलोमानं बहुत्तेपि एकस्मिं पयोगे एका एव आपत्ति, बहूसु पयोगेसु पयोगगणनाय आपत्तियो होन्तीति सन्निट्ठानं.
३३५. इत्थियाति मनुस्सित्थिया. सम्फुट्ठोति हत्थादिसरीरावयवे संसग्गं समापन्नो. सेवनचेतनो वायमित्वा कायसंसग्गरागेन अत्तनो कायं चालेत्वाति अत्थो. सङ्घादिसेसताति एत्थ सकत्थे तद्धितप्पच्चयो. ‘‘सङ्घादिसेसिता’’ति पन पाठो सुन्दरो, सङ्घादिसेसस्स अत्थिता विज्जमानभावोति अत्थो. सङ्घादिसेसापत्तिया सब्भावसङ्खाता अत्थिता ईपच्चयत्थे पुग्गले सङ्घादिसेसीसद्दपवत्तिनिमित्तं होतीति भावपच्चयो तंअत्थवसेन लब्भति. यथाहु ‘‘यस्स गुणस्स हि भावा दब्बे सद्दसन्निवेसो, तदभिधाने त्ततादयो’’ति.
३३६. एकेन हत्थेन गहेत्वाति (कङ्खा. अट्ठ. कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना) एत्थ ‘‘कायसंसग्गरागेना’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. ‘‘मनुस्सित्थि’’न्ति अज्झाहारो. तं मनुस्सित्थिं. तत्थ तत्थाति इत्थिया तस्मिं तस्मिं सरीरावयवे. ‘‘एकावापत्ती’’ति पठमं गहितहत्थस्स अनपनीतत्ता वुत्तं. गहितहत्थं पन मोचेत्वा पुनप्पुनं फुसन्तस्स पयोगगणनाय आपत्ति होतीति ब्यतिरेकतो लब्भति.
३३७. एकेन हत्थेन अग्गहेत्वा सीसतो याव पादं, पादतो याव सीसञ्च काया हत्थं अमोचेत्वा दिवसम्पि तं इत्थिं फुसन्तस्स एकावापत्तीति योजना. एत्थापि ‘‘अमोचेत्वा’’ति ब्यतिरेकतो मोचेत्वा फुसन्तस्स पयोगगणनाय अनेकापत्तियोति लब्भति.
३३८. एकतो गहितपञ्चङ्गुलीनं गणनाय सचे आपत्ति सिया, एकस्स मातुगामस्स सरीरं रागचित्तेन फुसन्तस्स द्वत्तिंसकलापकोट्ठासतो ब्यतिरेकस्स सरीरस्साभावा द्वत्तिंसकलापकोट्ठासगणनाय आपत्तिया भवितब्बं, तथा अभावतो इदम्पि न होतीति दस्सनत्थं ‘‘न हि कोट्ठासतो सिया’’ति आह.
३४०-१. इत्थिया विमतिस्सापि अत्तनो कायेन इत्थिया कायं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सिया, इत्थिया पण्डकादिसञ्ञिनोपि अत्तनोपि कायेन इत्थिया कायं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सिया. आदि-सद्देन पुरिसतिरच्छानगतानं सङ्गहो. इत्थिया इत्थिसञ्ञिनो अत्तनो कायेन इत्थिया कायसम्बद्धं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सिया. पण्डके पण्डकसञ्ञिनो अत्तनो कायेन पण्डकस्स कायं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सिया. यक्खिपेतीसु यक्खिपेतिसञ्ञिनो अत्तनो कायेन तासं कायं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सियाति योजना. एत्थ ‘‘पण्डकग्गहणेन उभतोब्यञ्जनकोपि गय्हती’’ति वजिरबुद्धिटीकायं वुत्तं. ‘‘इत्थिया वेमतिकस्सापि पण्डकादिसञ्ञिनोपि अत्तनो कायेन इत्थिया कायसम्बद्धं फुसतो तस्स थुल्लच्चयं सिया’’ति न योजेतब्बं. कस्मा? तथा योजनायं पाळियं दुक्कटं वुत्तं, न थुल्लच्चयन्ति अनिट्ठप्पसङ्गतो.
‘‘दुक्कटं कायसंसग्गे, तिरच्छानगतित्थिया’’ति इमिना विनीतवत्थुम्हि आगतनये सङ्गहितेपि तेनेव नयेन पण्डके विमतिइत्थिसञ्ञितादिअञ्ञमतिपक्खे च पुरिसतिरच्छानगतेसु पुरिसतिरच्छानगतसञ्ञिविमतिपण्डकादिअञ्ञमतिपक्खे च इति इमेसं तिण्णं कायपटिबद्धामसनादीसु च पदभाजने वुत्तसब्बदुक्कटापत्तियो उपलक्खिताति दट्ठब्बं.
३४२. अत्तनो कायेन पटिबद्धेन इत्थिया कायेन पटिबद्धं फुसन्तस्स भिक्खुनो पन दुक्कटन्ति योजना. एत्थ पि-सद्दो वुत्तदुक्कटानं समुच्चयत्थो. च-सद्देन पन अवुत्तसमुच्चयत्थेन ‘‘निस्सग्गियेन कायं आमसति. निस्सग्गियेन कायपटिबद्धं आमसति. निस्सग्गियेन निस्सग्गियं आमसति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. २७६) पाळियं आगतदुक्कटानं सङ्गहो वेदितब्बो.
३४३-४. न केवलं पदभाजनागतइत्थिसरीरादिकमेव अनामासं, विनीतवत्थूसु दारुधीतलिकवत्थुअनुलोमतो पोत्थलिकादिइत्थिरूपकञ्च निस्सग्गियवारानुलोमतो असरीरट्ठं मातुगामेहि परिभुत्तवत्थाभरणादिञ्च विभङ्गक्खन्धकादीसु वुत्तनयानुसारेन अट्ठकथागतं अवसेसं अनामासवत्थुञ्च आमसन्तस्स आपत्तिं सङ्गहेतुमाह ‘‘इत्थीन’’न्तिआदि.
‘‘इत्थीनं इत्थिरूपञ्चा’’ति इदं ‘‘इत्थिकाय इत्थिधनं (पारा. ३४), सद्धानं सद्धापरायन’’न्तिआदीसु विय लोकवोहारवसेन वुत्तं. इत्थीनं दारुलोहमयादिकं इत्थिरूपञ्चाति योजना. आदि-सद्देन हेट्ठिमपरिच्छेदतो मत्तिकाय, पिट्ठेन वा कतं मातुगामरूपं सङ्गण्हाति. मातुगामरूपं येन केनचि दिन्नं सब्बरतनमयं विना अवसेसं सादियित्वा भिन्दित्वा समणसारुप्पपरिक्खारं कारापेतुं, अफुसित्वा परिभुञ्जितब्बे वा योजेतुं वट्टति.
‘‘वत्थ’’न्ति इमिना निवासनपारुपनद्वयम्पि सामञ्ञेन गहितं. इदञ्च मातुगामेन परिभुञ्जितुं ठपितम्पि अनामासमेव, चीवरत्थाय दिन्नं सम्पटिच्छित्वा गण्हितुं वट्टति. हेट्ठिमपरिच्छेदेन तिणचुम्बटकं, अङ्गुलिया पण्णमुद्दिकं उपादाय अलङ्कारमेव. एत्थ च वालकेसवट्टकेसेसु पवेसनकदन्तसूचिआदि कप्पियभण्डं दिय्यमानं समणसारुप्पपरिक्खारत्थाय गहेतब्बं.
तत्थजातफलं खज्जन्ति रुक्खे ठितं खादितब्बं पनसनाळिकेरादिफलञ्च मनुस्सेहि रासिकतं परिभुञ्जितब्बफलञ्च ‘‘मनुस्सेहि रासिकतेसुपि एसेव नयो’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८१) अट्ठकथायं वुत्तत्ता अनामासन्ति उपलक्खणतो इमिनाव गहेतब्बं. अरञ्ञे रुक्खतो पतितं फलं ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दस्सामी’’ति गहेतुं वट्टति. ‘‘मुग्गादिं तत्थजातक’’न्ति उपलक्खणपदत्ता गच्छतो वियुत्तम्पि गहेतब्बं. मुग्गादिन्ति एत्थ ‘‘अपरण्ण’’न्ति पाठसेसो.
सब्बानि धञ्ञानीति ‘‘सालि वीहि यवो कङ्गु, कुद्रूसवरकगोधुमा’’ति वुत्तानि सत्त धञ्ञानि. खेत्तमग्गेन गच्छता सालिसीसे हत्थेन अफुसन्तेन गन्तब्बं. सचे मग्गो सम्बाधो होति, सरीरे धञ्ञं फुसन्तेपि मग्गत्ता न दोसो. वीथियं, गेहङ्गणे वा धञ्ञेसु पसारितेसु अपसक्कित्वा चे गन्तुं न सक्का, ‘‘मग्गं अधिट्ठाय गन्तब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.२८१) अट्ठकथावचनतो ‘‘इमं मग्गं गमिस्सामी’’ति गन्तुं वट्टति. ‘‘कुलगेहे धञ्ञमत्थके चे आसनं पञ्ञापेत्वा दिन्नं होति, निसीदितुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८१ अत्थतो समानं) अट्ठकथायं वुत्तं. ‘‘आसनसालायं धञ्ञे विप्पकिण्णे अनुक्कमित्वा एकमन्ते पीठकं पञ्ञापेत्वा निसीदितब्बं. सचे मनुस्सा तस्मिं धञ्ञमत्थके आसनं पञ्ञापेत्वा देन्ति, निसीदितुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८१ अत्थतो समानं) अट्ठकथायं वुत्तत्ता अत्तना तत्थ आसनं पञ्ञापेत्वा निसीदितुं न वट्टति.
३४५. धमनसङ्खादिं सब्बं पञ्चङ्गतुरियम्पि चाति सम्बन्धो. धमनसङ्खो नाम सद्दकरणसङ्खो. आदि-सद्देन वंससिङ्गताळादीनं सङ्गहो. पञ्चङ्गतुरियन्ति आततं, विततं, आततविततं, घनं, सुसिरन्ति पञ्चङ्गसङ्खातं तुरियं. तत्थ आततं नाम चम्मपरियोनद्धेसु भेरिआदीसु एकतो आकड्ढित्वा ओनद्धं एकतलतुरियं. विततं नाम उभतो आकड्ढित्वा ओनद्धं उभयतलतुरियं. आततविततं नाम उभयतो च मज्झतो च सब्बतो परियोनन्धितं. घनं सम्मादि. सम्मन्ति ताळं, घण्टाकिङ्कणिआदीनम्पि एत्थेव सङ्गहो. सुसिरन्ति वंसादि.
इध (पारा. अट्ठ. २.२८१) कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तनयेन भेरिपोक्खरञ्च भेरितलचम्मञ्च वीणा च वीणापोक्खरचम्मञ्च दण्डो च अनामासं. ‘‘पूजं कत्वा चेतियङ्गणादीसु ठपितभेरियो अचालेन्तेन अवसेसट्ठानं सम्मज्जितब्बं. कचवरछड्डनकाले कचवरं विय गहेत्वा एकस्मिं ठाने ठपेतब्ब’’न्ति महापच्चरियं वुत्तं. तुरियभण्डेसु यं किञ्चि अत्तनो दीयमानं तं परिवत्तेत्वा कप्पियपरिक्खारं गहेतुं अधिवासेतब्बं. दोणि वा पोक्खरं वा दन्तकट्ठनिक्खिपनत्थाय, चम्मञ्च सत्थकोसकरणत्थाय गहेतब्बं.
रतनानि च सब्बानीति मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितङ्को मसारगल्लन्ति (पारा. अट्ठ. २.२८१) वुत्तानि सब्बानि रतनानि च. एत्थ च विद्धा, अविद्धा वा सामुद्दिकादी सब्बापि मुत्ता अनामासा. भण्डमूलत्थञ्च गण्हितुं न वट्टति. अन्तमसो जातिफलिकं उपादाय नीलपीतादिभेदो सब्बोपि मणि धोतविद्धो अनामासो. आहताकारेनेव ठितो अविद्धाधोतो मणि पत्तादि भण्डमूलत्थं अधिवासेतुं वट्टतीति वुत्तं. महापच्चरियं पन पटिक्खित्तं. पचित्वा कतो काचमणियेवेको वट्टति. वेळुरिये च मणिसदिसोयेव विनिच्छयो.
धमनसङ्खो ‘‘सब्बं धमनसङ्खादि’’न्तिआदिगाथाय तुरियेसु गहितो. रतनखचितो सङ्खो अनामासो. पानीयसङ्खो धोतोपि अधोतोपि आमासो. अवसेससङ्खो पन अञ्जनादिभेसज्जत्थं, पत्तादिभण्डमूलभावेन च अधिवासेतुं वट्टति. सुवण्णेन एकतो विलियापेत्वा कता मुग्गवण्णा सिला अनामासा. सेसा सिला खुद्दकनिसानादिकम्मत्थं अधिवासेतुं वट्टति. ‘‘पवाळं धोतमधोतञ्च विद्धमविद्धञ्च सब्बथा अनामासं, नापि अधिवासेतब्ब’’न्ति महापच्चरियं वुत्तत्ता पवाळपटिमाचेतियानि चेव पोत्थकेसु पवेसेतब्बआणिया मूले, अग्गेच पवेसेतब्बं पदुमादिआकारेन कतं वट्टञ्च न गहेतब्बं न फुसितब्बं.
बीजतो पट्ठाय रजतं, जातरूपञ्च कतं वा होतु अकतं वा, सब्बसो अनामासं, न च सादितब्बं. इमिना कतं पटिमादिकञ्च आरकूटलोहञ्च अनामासन्ति वक्खति. कताकतसुवण्णरजतानं असादियितब्बताय इध अट्ठकथाय आगतत्ता उत्तरेन राजपुत्तेन कारेत्वा आहटं सुवण्णचेतियं न वट्टतीति महापदुमत्थेरेन पटिक्खित्तन्ति सुवण्णपटिमाचेतियपोत्थकावच्छादकमणिपदुमवट्टादि यं किञ्चि न सादितब्बमेव, न च आमसितब्बं. एतेन कतं सेनासनोपकरणं पन परिभुञ्जितुं वट्टति. धम्ममण्डपे कतम्पि पटिजग्गितुं वट्टति. लोहितवण्णो मणि, मसारगल्लमणि च सब्बथा अनामासो, न च अधिवासेतब्बोति महापच्चरियं वुत्तं.
३४६. सब्बमावुधभण्डन्ति खग्गादि सब्बं आवुधोपकरणं पत्तादिकप्पियपरिक्खारमूलत्थाय दीयमानं सत्थवाणिजाय अकातब्बत्ता न गहेतब्बं, ‘‘इमं गण्हथा’’ति दिन्नं भिन्दित्वा खण्डाखण्डिकं कत्वा ‘‘खुरादिकप्पियपरिक्खारं कारेस्सामी’’ति सादितुं वट्टति. सङ्गामभूमियं मग्गे पतितखग्गादिं दिस्वा पासाणेन भिन्दित्वा ‘‘खुरादिकप्पियभण्डानि कारेस्सामी’’ति गण्हितुं वट्टति. उसुसत्तिआदिकं फलतो दण्डं अपनेत्वा कप्पियपरिक्खारकारापनत्थाय गहेतब्बं.
जियाति धनुगुणो. च-कारेन इमिस्सा गाथाय अवुत्तं अङ्कुसतोमरादिं परहिं सोपकरणं सङ्गण्हाति. धनुदण्डकोति जियाविरहितो धनुदण्डको. इदं परहिंसोपकरणभण्डादिकं विहारे सम्मज्जितब्बट्ठाने ठपितं चे, सामिकानं वत्वा तेहि अग्गहितं चे, अचालेन्तेन सम्मज्जितब्बं.
जालञ्चाति मच्छजालपक्खिजालादिजालञ्च. जालं दीयमानं छत्तवेठनत्थं, आसनचेतियादिमत्थके बन्धनादिपयोजने सति तदत्थञ्च गहेतब्बं. सरवारणं नाम फलकादिकं अञ्ञेहि अत्तनो विज्झनत्थाय विस्सट्ठसरनिवारणं विनासनोपरोधकारणं होतीति भण्डमूलत्थं सादितुं वट्टति. ‘‘दन्तकट्ठाधारफलकादि यदिच्छितं करोमी’’ति मुट्ठिं अपनेत्वा गहेतुं वट्टति.
३४७. चेतियन्ति एत्थ ‘‘सुवण्णचेतिय’’न्ति इदं ‘‘सुवण्णपटिबिम्बादी’’ति अनन्तरं वुत्तत्ता लब्भति. सुवण्णग्गहणञ्चुपलक्खणन्ति रजतमयञ्च गहेतब्बं. आरकूटकन्ति सुवण्णवण्णं लोहविसेसमाह. ‘‘अनामास’’न्ति इदं ‘‘असम्पटिच्छियं वा’’ति एतस्स उपलक्खणं.
३४८. सब्बं वादितमिति सम्बन्धो. ओनहितुन्ति चम्मवरत्ततन्तीहि बन्धितुं. ओनहापेतुन्ति तथेव अञ्ञेहि कारापेतुं. वादापेतुन्ति अञ्ञेहि वादापेतुं. वादेतुन्ति अत्तना वादेतुं. वादितन्ति वादनीयं यथा ‘‘करणीयं कारित’’न्ति, वादनारहं तुरियभण्डन्ति अत्थो. इदञ्च ओनहनादिकिरियाय कम्मं.
३४९. उपहारं करिस्सामाति पूजं करिस्साम. इति अनुमतिग्गहणत्थाय. वत्तब्बाति ते वत्तारो वत्तब्बाति योजना.
३५०-१. धुत्तिया इत्थियाति विपन्नाचाराय लोळित्थिया. सयं फुसियमानस्साति भिक्खुनो पयोगं विना इत्थिया अत्तनाव फुसियमानस्स. कायेन अवायमित्वाति तस्सा सरीरसम्फस्सानुभवनत्थं अत्तनो कायं अचालेत्वा. फस्सं पटिविजानतोति फस्सं अनुभवन्तस्स.
असञ्चिच्चाति एत्थ ‘‘फुसने’’ति पाठसेसो, ‘‘इमिना उपायेन इमं फुसामी’’ति अचेतेत्वा. किं वुत्तं होति? ‘‘इमिना पत्तपटिग्गहणादिना उपायेन एतिस्सा सरीरसम्फस्सं अनुभविस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा पत्तथालकतट्टकपण्णपुटभेसज्जादिं पटिग्गण्हापेन्तिया हत्थे अत्तनो हत्थेन फुसनादीसु अनापत्तीति वुत्तं होति. ‘‘अस्सतिया’’ति इदं पन इमिनाव सङ्गहितत्ता इध विसुं न वुत्तं, मातुगामस्स सरीरे फुसनभावं अजानित्वा अञ्ञविहितो हुत्वा सतिं अनुपट्ठपेत्वा हत्थपादपसारणादीसु फुसन्तस्साति अत्थो.
अजानन्तस्साति दारकाकारं दारिकं ‘‘मातुगामो’’ति अजानित्वा केनचि करणीयेन फुसन्तस्स. मोक्खाधिप्पायिनो चाति ‘‘मोक्खाधिप्पायो कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानाति, अनापत्ति. मोक्खाधिप्पायो कायेन वायमति, न च फस्सं पटिविजानाति, अनापत्ति. मोक्खाधिप्पायो न च कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानाति, अनापत्ति. मोक्खाधिप्पायो न च कायेन वायमति, न च फस्सं पटिविजानाति, अनापत्ती’’ति (पारा. २७९) वुत्तमोक्खाधिप्पायवतो चतुब्बिधस्स पुग्गलस्साति वुत्तं होति. ‘‘अनापत्ती’’ति इमिना सम्बन्धो.
इमेसु यो मातुगामेन आलिङ्गनादिपयोगेन अज्झोत्थरयमानो तं अत्तनो सरीरतो अपनेत्वा मुञ्चितुकामो हत्थचालेन, मुट्ठिआदीहि वा पटिपणामनं, पहरणादिकञ्च पयोगं करोति, अयं पठमो पुग्गलो. अत्तानमज्झोत्थरितुं आगच्छन्तिं इत्थिं दिस्वा पहरणाकारादिसब्बपयोगं दस्सेत्वा तासेत्वा अत्तनो सरीरं फुसितुं अदेन्तो दुतियो. इत्थिया अज्झोत्थरित्वा आलिङ्गितो चोपनरहितं मं ‘‘अनत्थिको’’ति मन्त्वा ‘‘सयमेव पलायिस्सती’’ति, ‘‘अचोपनमेव मोक्खोपायो’’ति ञत्वा निच्चलोव हुत्वा फस्सं पटिविजानन्तो ततियो. अत्तानं अज्झोत्थरितुमागच्छन्तिं इत्थिं दिस्वा दुतियो विय तासेतुं कायप्पयोगं अकत्वा ‘‘अगते पातेस्सामि, पहरित्वा तासेस्सामी’’ति वा चिन्तेत्वा निच्चलोव हुत्वा तिट्ठन्तो चतुत्थोति वेदितब्बो.
३५२. पठमेनाति एत्थ ‘‘पाराजिकेना’’ति पाठसेसो, कायचित्तसमुट्ठानन्ति वुत्तं होति. इध चित्तं नाम कायसंसग्गरागसम्पयुत्तं चित्तं, सुक्कविस्सट्ठिम्हि मोचेतुकामताय सम्पयुत्तं चित्तं.
कायसंसग्गकथावण्णना.
३५३-४. दुट्ठुल्लवाचस्सादेनाति दुट्ठु कुच्छितभावं उलति गच्छतीति दुट्ठुल्ला, दुट्ठुल्ला च सा वाचा चाति दुट्ठुल्लवाचा, वच्चमग्गपस्सावमग्गे मेथुनधम्मपटिसंयुत्ता वाचा, यथाह ‘‘दुट्ठुल्ला नाम वाचा वच्चमग्गपस्सावमग्गमेथुनधम्मपटिसंयुत्ता वाचा’’ति (पारा. २८५), दुट्ठुल्लवाचाय अस्सादो दुट्ठुल्लवाचस्सादो, तथापवत्तवचीविञ्ञत्तिसमुट्ठापकचित्तसम्पयुत्ता चेतना, तेन सम्पयुत्तो रागो इध सहचरियेन ‘‘दुट्ठुल्लवाचस्सादो’’ति वुत्तो, तेन, दुट्ठुल्लवाचस्सादसम्पयुत्तेन रागेनाति अत्थो. इमिना ‘‘ओभासन्तस्सा’’ति वक्खमानओभासनस्स हेतु दस्सितो.
इत्थिया इत्थिसञ्ञिनो भिक्खुनोति योजना. इत्थिया इत्थिसञ्ञिनोति ‘‘मातुगामो नाम मनुस्सित्थी, न यक्खी, न पेती, न तिरच्छानगता, विञ्ञू पटिबला सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितु’’न्ति पदभाजने निद्दिट्ठसरूपाय सुभासितदुब्भासितं जानन्तिया मनुस्सित्थिया इत्थिसञ्ञिनो भिक्खुनोति अत्थो. ‘‘द्विन्नं मग्गान’’न्ति एतस्स सम्बन्धीवसेन ‘‘इत्थिया’’ति इदं सामिवसेन योजेतब्बं, यथावुत्तसरूपस्स मातुगामस्स वच्चमग्गपस्सावमग्गन्ति अत्थो. वण्णावण्णवसेन चाति ‘‘वण्णं भणति नाम द्वे मग्गे थोमेति वण्णेति पसंसति. अवण्णं भणति नाम द्वे मग्गे खुंसेति वम्भेति गरहती’’ति निद्देसे वुत्तनयेन उभो मग्गे उद्दिस्स थोमनगरहणवसेनाति वुत्तं होति.
मेथुनस्स याचनादयो मेथुनयाचनादयो, तेहि मेथुनयाचनादीहि, ‘‘याचतिपि आयाचतिपि पुच्छतिपि पटिपुच्छतिपि आचिक्खतिपि अनुसासतिपि अक्कोसतिपी’’ति (पारा. २८५) उद्देसे वुत्तमेथुनयाचनादिवसेनाति वुत्तं होति. इमेहि द्वीहि ‘‘ओभासन्तस्सा’’ति वुत्तओभासना दस्सिता. ओभासन्तस्साति उद्देसयन्तस्स, पकासेन्तस्साति अत्थो. ‘‘विञ्ञु’’न्ति इमिना ओभासनकिरियाय कम्ममाह, इमिना विसेसितब्बं ‘‘मनुस्सित्थि’’न्ति इदं पकरणतो लब्भति, यथादस्सितपदभाजनागतसरूपं विञ्ञुं पटिबलं मनुस्सित्थिन्ति वुत्तं होति. अन्तमसो हत्थमुद्दायपीति ओभासने अन्तिमपरिच्छेददस्सनं. दुट्ठुल्लवचनस्सादभावे सति यो वच्चमग्गपस्सावमग्गपटिबद्धं गुणदोसं वा मेथुनधम्मयाचनादिवसेन वा दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं जानन्तिं मनुस्सित्थिं हेट्ठिमपरिच्छेदेन हत्थमुद्दायपि वदेय्याति अत्थो.
इमस्मिं गाथाद्वये दुट्ठुल्लवाचस्सादेन इत्थिया इत्थिसञ्ञिनो विञ्ञुं तं इत्थिं द्विन्नं मग्गानं वण्णवसेन अन्तमसो हत्थमुद्दायपि ओभासन्तस्स भिक्खुनो गरुकं सियाति एकं वाक्यं, तथा ‘‘द्विन्नं मग्गानं अवण्णवसेना’’ति इमिना च ‘‘मेथुनयाचनादीही’’ति इमिना च योजनाय वाक्यद्वयन्ति एवं योजनावसेन तीणि वाक्यानि होन्ति.
तत्थ पठमवाक्ये वण्णवचनेन सङ्गहितं थोमनादिकथं कथेन्तस्स सङ्घादिसेसो होति. ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति एत्तकमेव थोमनत्थं वदतो सङ्घादिसेसो न होति, ‘‘तव वच्चमग्गो च पस्सावमग्गो च ईदिसो सुभो सुसण्ठानो, तेन नाम ईदिसेन इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदन्तस्स होति. ‘‘वण्णेति, पसंसती’’ति पदद्वयञ्च ‘‘थोमेती’’ति पदस्स परियायो.
दुतियवाक्ये अवण्णपदसङ्गहितं खुंसनादित्तये खुंसनं नाम पतोदोपमेहि फरुसवचनेहि तुदनं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘खुंसेतीति वाचापतोदेन घट्टेती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८५). पतुज्जतेनेनाति ‘‘पतोदो’’तिअगच्छन्ते अस्सादयो पवत्तेतुं विज्झनकपाचनदण्डो वुच्चति. वम्भनं नाम अपसादनं. अपसादनं नाम गुणतो परिहापनं. यथाह ‘‘वम्भेतीति अपसादेती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८५). गरहा नाम दोसारोपनं. यथाह ‘‘गरहतीति दोसं देती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८५). इमं खुंसनादिपटिसंयुत्तवचनं वक्खमानेसु ‘‘सिखरणीसि, सम्भिन्नासि, उभतोब्यञ्जनासी’’ति इमेसु तीसु पदेसु अञ्ञतरेन योजेत्वा कथेन्तस्सेव सङ्घादिसेसो, न इतरस्स.
ततियवाक्ये मेथुनयाचनादिवचनेहि सङ्गहितं आयाचनादिं करोन्तस्सापि सङ्घादिसेसो. ‘‘याचति नाम देहि मे अरहसि मे दातु’’न्तिआदिना (पारा. २८५) नयेन एकेकं पदं ‘‘देहि मे मेथुनं धम्म’’न्तिआदिवसेन मेथुनधम्मपदेन सह घटेत्वा मेथुनधम्मं याचन्तस्सेव होति.
‘‘कदा ते माता पसीदिस्सति, कदा ते पिता पसीदिस्सति, कदा ते देवतायो पसीदिस्सन्ति, कदा ते सुखणो सुलयो सुमुहुत्तो भविस्सती’’तिआदिआयाचनपदनिद्देसे एकेकं पदं तत्थेव ओसाने वुत्तेन ‘‘कदा ते मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’ति पदेन घटेत्वा मेथुनं याचन्तस्सेव होति.
‘‘कथं त्वं सामिकस्स देसि, कथं जारस्स देसी’’ति (पारा. २८५) पुच्छानिद्देसवचनेसु च अञ्ञतरं मेथुनधम्मपदेन घटेत्वा पुच्छन्तस्सेव होति.
‘‘एवं किर त्वं सामिकस्स देसि, एवं जारस्स देसी’’ति (पारा. २८५) पटिपुच्छानिद्देसवचनेसु अञ्ञतरं मेथुनधम्मपदेन घटेत्वा विसेसेत्वा पटिपुच्छन्तस्सेव होति.
‘‘कथं ददमाना सामिकस्स पिया होती’’ति पुच्छतो मातुगामस्स ‘‘एवं देहि, एवं देन्ती सामिकस्स पिया भविस्सति मनापा चा’’ति आणत्तिवचने, अनुसासनिवचने च एसेव नयो.
३५५. अक्कोसनिद्देसागतेसु ‘‘अनिमित्तासि निमित्तमत्तासि अलोहितासि धुवलोहितासि धुवचोळासि पग्घरन्तीसि सिखरणीसि इत्थिपण्डकासि वेपुरिसिकासि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनासी’’ति एकादससु पदेसु ‘‘सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनासी’’ति पदत्तयं पच्चेकं आपत्तिकरं, इमिना पदत्तयेन सह पुब्बे वुत्तानि वच्चमग्गपस्सावमग्गमेथुनधम्मपदानि तीणि चाति छप्पदानं पच्चेकं आपत्तिकरत्ता इतो परानि अनिमित्तादीनि अट्ठ पदानि ‘‘अनिमित्तासि मेथुनधम्मं देही’’तिआदिना नयेन मेथुनधम्मपदेन सह घटेत्वा वुत्तानेव आपत्तिकरानीति वेदितब्बानि, ‘‘मेथुनयाचनादीही’’ति एत्थ आदि-सद्दसङ्गहितेसु ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीसु एकादससु अक्कोसपदेसु अन्तोगधत्तेपि केवलं आपत्तिकरत्ता गरुतरं पदत्तयं विसुं सङ्गहेतब्बन्ति ञापेतुमाह ‘‘सिखरणीसी’’तिआदि.
सिखरणीसीति एत्थ ‘‘सिखरणी असी’’ति पदच्छेदो. ‘‘असी’’ति पच्चेकं योजेतब्बं. तु-सद्दो केवलयुत्तम्पि आपत्तिकरं होतीति विसेसं जोतेति. केवलेनापि अक्कोसवचनेनाति योजना. सिखरणीसीति बहि निक्खन्तआणिमंसा भवसि. सम्भिन्नासीति मिस्सीभूतवच्चमग्गपस्सावमग्गा. उभतोब्यञ्जनासीति इत्थिनिमित्तेन, पुरिसनिमित्तेन चाति उभतोब्यञ्जनेहि समन्नागता. ‘‘अयं इत्थी, अयं पुरिसो’’ति ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, मुत्तकरणानि. सुणन्तियाति एत्थ ‘‘विञ्ञुमनुस्सित्थिया’’ति अधिकारतो लब्भति, इमिना अक्कोसितब्बवत्थु दस्सितं होति. भासितं सुणन्तिया सुभासितदुब्भासितं जानन्तिया मनुस्सित्थिया विसये पवत्तअक्कोसवचनेन सङ्घादिसेसो होतीति अत्थो.
३५६. पुनप्पुनं ओभासन्तस्स वाचानं गणनाय गरुका सियुन्ति योजना. एत्थ ‘‘एकं इत्थि’’न्ति अज्झाहरितब्बं. एकवाचाय बहू ओभासन्तस्स च इत्थीनं गणनाय गरुका सियुन्ति योजना. एत्थापि ‘‘इत्थियोपी’’ति लब्भति.
३५७. सा चे नप्पटिजानातीति एत्थ ‘‘यं सुणन्तिं मनुस्सित्थिं द्विन्नं मग्गानं वण्णावण्णवसेन ओभासति, सा चे न पटिजानाती’’ति सामत्थिया लब्भमानं आदाय योजेतब्बं. अत्तनो भासितं दुट्ठुल्लं वुत्तसमनन्तरमेव अत्थवसेन सचे न जानातीति अत्थो. तस्साति तस्स दुट्ठुल्लभासितभिक्खुस्स. उब्भजाणुं, अधक्खकं वा आदिस्स भणने चापि तस्स थुल्लच्चयं सियाति योजना. भणनेति द्विन्नं मग्गानं वण्णादिकथने, ‘‘भणतो’’तिपि लिखन्ति, भणन्तस्स, भणनहेतूति अत्थो. हेतुम्हि अयमन्तपच्चयो ‘‘असम्बुध’’न्तिआदीसु (पारा. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा) विय. उब्भजाणुन्ति जाणुतो उद्धं. अक्खेकन्ति अक्खकतो हेट्ठा.
३५८. उब्भक्खकन्ति अक्खकतो उद्धं. अधोजाणुमण्डलन्ति जाणुमण्डलतो अधो. उद्दिसन्ति उद्दिस्स. ‘‘उद्दिस्सुब्भक्खं वा तथा, अधोजाणुमण्डल’’न्ति च लिखन्ति, सो पाठो सुन्दरो. वण्णादिभणने दुक्कटन्ति सम्बन्धो. ‘‘विञ्ञुमनुस्सित्थिया’’ति अधिकारतो लब्भति. कायपटिबद्धे वण्णादिभणने दुक्कटन्ति एत्थापि एसेव नयो. वच्चमग्गपस्सावमग्गा सङ्घादिसेसक्खेत्तं, अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं थुल्लच्चयक्खेत्तं, उद्धक्खकं अधोजाणुमण्डलं दुक्कटक्खेत्तन्ति इमेसु तीसु खेत्तेसु अक्खकञ्चेव जाणुमण्डलञ्च थुल्लच्चयदुक्कटानं द्विन्नं अवधिभूतं कत्थ सङ्गय्हतीति? दुक्कटक्खेत्तेयेव सङ्गय्हति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘अक्खकं, पन जाणुमण्डलञ्च एत्थेव दुक्कटक्खेत्ते सङ्गहं गच्छती’’ति (पारा. अट्ठ. २.२८६).
३५९. पण्डके यक्खिपेतीसु द्विन्नं मग्गानं वण्णादिभणने तस्स भणन्तस्स थुल्लच्चयं भवेति अधिकारवसेन आगतपदेहि सह योजेतब्बं. पण्डकादीसूति आदि-सद्देन यक्खिपेतीनं गहणं.
३६०. उब्भक्खक…पे… अयं नयोति ‘‘पण्डकादीसू’’ति इमिना योजेतब्बं. अयं नयोति ‘‘दुक्कटमेव होती’’ति वुत्तो नयो. सब्बत्थाति सङ्घादिसेसथुल्लच्चयदुक्कटक्खेत्तवसेन सब्बेसु खेत्तेसु.
३६१. अत्थपुरेक्खारो हुत्वा ओभासतोपि अनापत्तीति योजना. मातुगामानं ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीसु पदेसु अत्थकथनं पुरेक्खत्वा ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदिपदं भणन्तस्स वा मातुगामेहि सह अट्ठकथं सज्झायन्तानं वा अनापत्तीति अत्थो. धम्मपुरेक्खारो हुत्वा ओभासतो अनापत्तीति योजना. पाळिधम्मं वाचेन्तस्स वा तासं सुणन्तीनं सज्झायनं वा पुरेक्खत्वा ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीसु पदेसु यं किञ्चि पब्बजितस्स वा इतरस्स वा मातुगामस्स कथेन्तस्स अनापत्तीति. पुरेक्खत्वानुसासनिन्ति ‘‘इदानि अनिमित्तासि…पे… उभतोब्यञ्जनासि, अप्पमादं दानि करेय्यासि, यथा आयतिम्पि एवरूपा नाहोसी’’ति अनुसासनिं पुरेक्खत्वा.
३६२. उम्मत्तकादीनन्ति पित्तुम्मत्तकयक्खुम्मत्तकवसेन द्विन्नं उम्मत्तकानञ्च आदि-सद्दसङ्गहितस्स इमस्मिं आदिकम्मिकस्स उदायित्थेरस्स च अनापत्तीति वुत्तं होति. ‘‘इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं कायचित्ततो च वाचाचित्ततो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्त’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.२८७) अट्ठकथायं वुत्तपकिण्णकविनिच्छयं दस्सेति ‘‘समुट्ठानादयो…पे… तुल्यावा’’ति. वेदनाय अदिन्नादानेन असमत्ता ‘‘वेदनेत्थ द्विधा मता’’ति आह, सुखोपेक्खावेदनावसेन द्विधा मताति अत्थो.
दुट्ठुल्लवाचाकथावण्णना.
३६३. कामपारिचरियायाति मेथुनधम्मसङ्खातेन कामेन पारिचरियाय, मेथुनधम्मेन पारिचरियायाति अत्थो. अथ वा कामिता पत्थिताति कामा, मेथुनरागवसेन पत्थिताति अत्थो, कामा च सा पारिचरिया चाति कामपारिचरिया, तस्सा कामपारिचरियायातिपि गहेतब्बं, मेथुनरागचित्तेन अभिपत्थितपारिचरियायातिअत्थो. ‘‘वण्णं भासतो’’ति इमिना सम्बन्धो, ‘‘एतदग्गं भगिनि पारिचरियानं या मादिसं सीलवन्तं कल्याणधम्मं ब्रह्मचारिं एतेन धम्मेन परिचरेय्या’’ति अत्तनो मेथुनधम्मेन पारिचरियाय गुणं आनिसंसं कथेन्तस्साति वुत्तं होति. तस्मिंयेव खणेति तस्मिं भणितक्खणेयेव. सा चे जानातीति यं उद्दिस्स अभासि, सचे सा वचनसमनन्तरमेव जानाति.
३६४. सा मनुस्सित्थी नो जानाति चे, तस्स थुल्लच्चयन्ति सम्बन्धो. यक्खिपेतिदेवीसु जानन्तीसु, पण्डके च जानन्ते अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भासतो तस्स भिक्खुनो थुल्लच्चयं होतीति योजना. सेसेति पुरिसतिरच्छानगतविसये, यक्खिआदीनं अजाननविसये च अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भासतो तस्स आपत्ति दुक्कटं होतीति योजना.
३६५. चीवरादीहीति चीवरपिण्डपातादीहि. वत्थुकामेहीति तण्हाय वत्थुभावेन वत्थू च कामितत्ता कामाति च सङ्खातेहि पच्चयेहि.
३६६. रागो एव रागता. ‘‘रागिता’’ति वा पाठो, रागो अस्स अत्थीति रागी, तस्स भावो रागिता, अत्तकामपारिचरियाय रागोति अत्थो. ओभासोति अत्तकामपारिचरियाय गुणभणनं. तेन रागेनाति कामपारिचरियाय रागेन. खणे तस्मिन्ति भणितक्खणे. विजाननन्ति यं मनुस्सित्थिं उद्दिस्स अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भणति, ताय तस्स वचनत्थस्स विजाननन्ति वुत्तं होति.
३६७. पञ्चङ्गानीति मनुस्सित्थिता, तंसञ्ञिता, पारिचरियाय रागिता, तेन रागेन ओभासनं, खणे तस्मिं विजाननन्ति इमानि एत्थ अत्तकामपारिचरियसिक्खापदे पञ्च अङ्गानि, पञ्च आपत्तिकारणानीति अत्थो. अस्साति अत्तकामपारिचरियसिक्खापदस्स.
अत्तकामपारिचरियकथावण्णना.
३६८. ‘‘पटिग्गण्हाती’’तिआदिकिरियात्तयोपादानसामत्थियेन तिक्खत्तुं पटिपादनकं ‘‘यो भिक्खू’’ति च ‘‘गरु होती’’ति पदसामत्थियेन ‘‘तस्सा’’ति च लब्भमानत्ता तिविधेहि सह ‘‘यो भिक्खु पुरिसस्स सन्देसं पटिग्गण्हाति, वीमंसति पच्चाहरति चे, तस्स गरु होती’’ति एकं वाक्यं होति. एवं ‘‘इत्थियापि वा’’ति इमिना योजनायपि एकं वाक्यं होतीति इमिस्सा गाथाय वाक्यद्वयं युज्जति.
इध सन्देसक्कमञ्च योजनाक्कमञ्च जाननत्थं पठमं ताव इत्थीनञ्च भरियानञ्च पभेदो च सरूपञ्च विभावीयति – तेसु इत्थियो दसविधा होन्ति. यथाह पदभाजने ‘‘दस इत्थियो मातुरक्खिता पितुरक्खिता मातापितुरक्खिता भातुरक्खिता भगिनिरक्खिता ञातिरक्खिता गोत्तरक्खिता धम्मरक्खिता सारक्खा सपरिदण्डा’’ति. भरिया च दसविधा होन्ति. यथाह पदभाजने ‘‘दस भरियायो धनक्कीता छन्दवासिनी भोगवासिनी ओदपत्तकिनी ओभटचुम्बटा दासी च भरिया च कम्मकारी च भरिया च धजाहटा मुहुत्तिका’’ति (पारा. ३०३). इमासं पभेदो च सरूपानि च सङ्खेपतो एवं वेदितब्बानि –
पुरिसेहि सह यथा संवासं न करोति, एवं मातरा रक्खिता मातुरक्खिता. यथाह ‘‘मातुरक्खिता नाम माता रक्खति गोपेति इस्सरियं कारेति वसं वत्तेती’’ति. पितुरक्खितादीसुपि एसेव नयो. तत्थ यस्मिं कोण्डञ्ञादिगोत्ते जाता, तस्मिंयेव गोत्ते जातेहि रक्खिता गोत्तरक्खिता. यथाह ‘‘गोत्तरक्खिता नाम सगोत्ता रक्खन्ती’’तिआदि. एकं सत्थारं उद्दिस्स पब्बजितेहि वा एकगणपरियापन्नेहि वा रक्खिता धम्मरक्खिता नाम. यथाह ‘‘धम्मरक्खिता नाम सहधम्मिका रक्खन्ती’’तिआदि (पारा. ३०४). सारक्खा नाम ‘‘गब्भेपि परिग्गहिता होति ‘मय्हं एसा’ति अन्तमसो मालागुळपरिक्खित्तापी’’ति पाळियं वुत्तसरूपा. सपरिदण्डा नाम ‘‘केहिचि दण्डो ठपितो होति ‘यो इत्थन्नामं इत्थिं गच्छति, तस्स एत्तको दण्डो’’ति वुत्तसरूपाति अयं दसन्नं इत्थीनं सरूपसङ्खेपो. इमासु दससु सारक्खसपरिदण्डानं द्विन्नं परपुरिससेवायं मिच्छाचारो होति, इतरासं न होति. इमा दसपि पञ्चसीलं रक्खन्तेहि अगमनीया.
दससु भरियासु ‘‘धनक्कीता नाम धनेन किणित्वा वासेती’’ति वुत्तत्ता भरियभावाय अप्पकं वा बहुं वा धनं दत्वा गहिता धनक्कीता नाम. ‘‘छन्दवासिनी नाम पियो पियं वासेती’’ति वुत्तत्ता अत्तरुचिया संवसितेन पुरिसेन सम्पटिच्छिता छन्दवासिनी नाम. ‘‘भोगवासिनी नाम भोगं दत्वा वासेती’’ति वुत्तत्ता उदुक्खलमुसलादिगेहोपकरणं लभित्वा भरियभावं गच्छन्ती जनपदित्थी भोगवासिनी नाम. ‘‘पटवासिनी नाम पटं दत्वा वासेती’’ति वुत्तत्ता निवासनमत्तं वा पारुपनमत्तं वा लद्धा भरियभावं गच्छन्ती दलिद्दित्थी पटवासिनी नाम. ओदपत्तकिनी नाम ‘‘उदकपत्तं आमसित्वा वासेती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता ‘‘इदं उदकं विय संसट्ठा अभेज्जा होथा’’ति वत्वा एकस्मिं उदकपत्ते पुरिसेन सद्धिं हत्थं ओतारेत्वा भरियभावं नीतो मातुगामो वुच्चति. ‘‘ओभटचुम्बटा नाम चुम्बटं ओरोपेत्वा वासेती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता सीसतो चुम्बटं ओरोपेत्वा भरियभावमुपनीता कट्ठहारिकादिइत्थी ओभटचुम्बटा नाम. दासी च भरिया च नाम ‘‘दासी चेव होति भरिया चा’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता भरियं कत्वा वासिता ‘‘तस्सेव दासी च भरिया चा’’ति वुत्ता. कम्मकारी च भरिया च नाम ‘‘कम्मकारी चेव होति भरिया चा’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता पधानित्थिनिरपेक्खेन कुटुम्बकिच्चं कारेत्वा भरियभावं नीता भरिया कतकम्मा ‘‘कम्मकारी च भरिया चा’’ति वुत्ता. ‘‘धजाहटा नाम करमरानीता वुच्चती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता धजं उस्सापेत्वा गच्छन्तिया महासेनाय सद्धिं गन्त्वा परविसयं विलुम्पन्तेन पच्छिन्दित्वा आनेत्वा भरियभावमुपनीता इत्थी धजाहटा नाम. ‘‘मुहुत्तिका नाम तङ्खणिका वुच्चती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तत्ता अचिरकालं संवासत्थाय गहिता इत्थी मुहुत्तिका नामाति अयं दसन्नं भरियानं सरूपसङ्खेपो. यथावुत्तासु दससु इत्थीसु अञ्ञतरं दसन्नं भरियानं अञ्ञतरट्ठाने ठपनत्थमधिप्पेतभावं वत्तुं पुरिसेन ‘‘गच्छ भन्ते इत्थन्नामं मातुरक्खितं ब्रूहि ‘होहि किर इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता’ति’’आदिना नयेन दिन्नसन्देसं ‘‘साधु उपासका’’तिआदिना नयेन वचीभेदं कत्वा वा सीसकम्पनादिवसेन वा पटिग्गण्हातीति आह ‘‘पटिग्गण्हाति सन्देसं पुरिसस्सा’’ति.
एत्थ पुरिसस्साति उपलक्खणत्ता ‘‘पुरिसस्स माता भिक्खुं पहिणती’’तिआदिना (पारा. ३२१) नयेन पाळियं वुत्तपुरिसस्स मातापितुआदयो च गहेतब्बा. वीमंसतीति एवं पटिग्गहितसासनं तस्सायेव एकंसेन अविराधेत्वा वदन्तस्स मातापितुआदीनमञ्ञतरस्स वा आरोचेतीति अत्थो. एत्थापि वीमंसतीति उपलक्खणत्ता ‘‘पटिग्गण्हाति अन्तेवासिं वीमंसापेत्वा अत्तना पच्चाहरति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३३८) वुत्तत्ता वीमंसापेतीतिपि गहेतब्बं. पच्चाहरतीति तथा आहटं सासनं सुत्वा तस्सा इत्थिया सम्पटिच्छिते च असम्पटिच्छिते च लज्जाय तुण्हीभूताय च तं पवत्तिं पच्चाहरित्वा आचिक्खतीति वुत्तं होति. इधापि पच्चाहरतीति उपलक्खणत्ता ‘‘पटिग्गण्हाति वीमंसति अन्तेवासिं पच्चाहरापेति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३३८) वुत्तत्ता पच्चाहरापेतीति च गहेतब्बं.
‘‘इत्थियापि वा’’ति इमिना योजेत्वा गहितदुतियवाक्ये च एवमेव अत्थो वत्तब्बो. तत्थ सन्देसक्कमो पन ‘‘मातुरक्खिता भिक्खुं पहिणति ‘गच्छ भन्ते इत्थन्नामं ब्रूहि ‘होमि इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता’ति’’आदिपाळिनयेन (पारा. ३३०) दट्ठब्बो. एत्थापि ‘‘वीमंसापेति पच्चाहरापेती’’ति इदञ्च वुत्तनयेनेव गहेतब्बं. इमिना नियामेन दसन्नं इत्थीनं नामं विसुं विसुं वत्वा दसन्नं भरियानं अञ्ञतरत्थाय दीयमानसन्देसक्कमो योजेतब्बो. इधापि इत्थियापि वाति उपलक्खणत्ता ‘‘मातुरक्खिताय माता भिक्खुं पहिणति ‘गच्छ भन्ते इत्थन्नामं ब्रूहि ‘होतु इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता’’तिआदिपाळिवसेन (पारा. ३२४) इत्थिया मातुपितुआदीनञ्च सन्देसक्कमो योजेतब्बो.
३७०. तं पवत्तिं. सञ्चरित्ता सञ्चरणहेतु. न मुच्चतीति इत्थिपुरिसानं अन्तरे सासनं पटिग्गहेत्वा सञ्चरणहेतु आपज्जितब्बसङ्घादिसेसतो न मुच्चतीति अत्थो.
३७१. अञ्ञं वाति मातापितुरक्खितादीसु अञ्ञतरं वा. ‘‘भासतो’’ति लिखन्ति. ‘‘पेसितो’’ति इमिना विरुद्धत्ता तं पहाय ‘‘भासती’’ति पाठो गहेतब्बो. पाठसेसो वा कातब्बो. ‘‘यो अञ्ञं भासति चे, तस्स भासतोति योजना’’ति निस्सन्देहे वुत्तं. ‘‘मातरा रक्खितं इत्थिं ‘गच्छ ब्रूही’ति यो पेसितो होति, तस्स पितुरक्खितं वा अञ्ञं वा भासतो विसङ्केतोवा’’ति, ‘‘मातरा…पे… ब्रूही’ति पेसितो हुत्वा पितुरक्खितं वा अञ्ञं वा भासतो विसङ्केतोवा’’ति योजना युत्ततराति अम्हाकं खन्ति.
३७२. पटिग्गण्हनतादीहीति पटिग्गण्हनमेव पटिग्गण्हनता. आदि-सद्देन वीमंसनपच्चाहरणानि गहितानि. सञ्चरित्तेति सञ्चरणे. समापन्नेति गते सति. गरुकापत्तिमादिसेति एत्थ ‘‘तस्सा’’ति सेसो. आदिसेति कथेय्य.
३७३. द्वीहि थुल्लच्चयं वुत्तन्ति एत्थ द्वीहि द्वीहि अङ्गेहि सञ्चरित्ते समापन्ने थुल्लच्चयं वुत्तन्ति गहेतब्बं. ‘‘पटिग्गण्हाति वीमंसति न पच्चाहरति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. पटिग्गण्हाति न वीमंसति पच्चाहरति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. न पटिग्गण्हाति वीमंसति पच्चाहरति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ३३८) द्वीहि द्वीहि अङ्गेहि थुल्लच्चयं वुत्तन्ति अत्थो. पण्डकादीसूति पण्डकयक्खिपेतीसु. तीहिपि अङ्गेहि सञ्चरित्ते समापन्ने थुल्लच्चयं वुत्तन्ति योजना.
एकेनेवाति एकेनेव अङ्गेन. सब्बत्थाति मातुरक्खितादीसु सब्बमातुगामेसु च विनीतवत्थुम्हि ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो पुरिसो अञ्ञतरं भिक्खुं आणापेसि ‘गच्छ भन्ते इत्थन्नामं इत्थिं वीमंसा’ति. सो गन्त्वा मनुस्से पुच्छि ‘कहं इत्थन्नामा’ति. सुत्ता भन्तेति…पे… मता भन्तेति. निक्खन्ता भन्तेति. अनित्थी भन्तेति. इत्थिपण्डका भन्तेति. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि. अनापत्ति भिक्खु सङ्घादिसेसस्स, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ३४१) आगतासु सुत्तादीसु पञ्चसु च.
३७४. अनापत्ति पकासिताति चेतियादीसु कत्तब्बं निस्साय इत्थिया पुरिसस्स, पुरिसेन च इत्थिया दिन्नसासनं पटिग्गहेत्वा वीमंसित्वा पच्चाहरित्वा आरोचेन्तस्स अनापत्तिभावो ‘‘अनापत्ति सङ्घस्स वा चेतियस्स वा गिलानस्स वा करणीयेन गच्छति, उम्मत्तकस्स आदिकम्मिकस्सा’’ति (पारा. ३४०) पाळियं वुत्ताति अत्थो.
३७५. तथा तस्साति मनुस्सजातिकाय तस्सा. ननालंवचनीयताति ‘‘ममाय’’न्ति वा निग्गहपग्गहे वा निरासङ्कं वत्तुं नाहरतीति अलंवचनीया, अस्सामिका, सा हि केनचि ‘‘मय्हं एसा’’ति वत्तुं वा निरासङ्केन निग्गहपग्गहवचनं वा वत्तुं असक्कुणेय्या, अलंवचनीया न भवतीति नालंवचनीया, सस्सामिका, सा हि सामिकेन तथा कातुं सक्कुणेय्याति नालंवचनीया, नालंवचनीया न भवतीति ननालंवचनीया, अलंवचनीयपदेन वुत्ता अस्सामिका एव, पटिसेधा द्वे पकतिमत्थं गमयन्तीति, ननालंवचनीयाय भावो ननालंवचनीयता, निरासङ्केन अवचनीयता अस्सामिकभावोति वुत्तं होति. सञ्चरित्तवसेन भिक्खुना वचनीया न होतीति वा ‘‘अलंवचनीया’’तिपि गहेतब्बमेव. पटिग्गण्हनतादीनं वसाति एत्थ चकारो लुत्तनिद्दिट्ठो. ततो पटिग्गण्हनवीमंसनपच्चाहरणसङ्खातानं तिण्णं अङ्गानं वसेन च पुब्बे वुत्तमनुस्सित्थिता ननालंवचनीयताति वुत्तानं द्विन्नं अङ्गानं वसेन च इदं सिक्खापदं आपत्तिकारणेहि पञ्चहि अङ्गेहि युत्तन्ति अत्थो.
३७६. इदं सञ्चरित्तसिक्खापदं. अथ वा लिङ्गविपल्लासेन च अयं सङ्घादिसेसोति गहेतब्बो. कायतो, वाचतो, कायवाचतो, कायचित्ततो, वाचाचित्ततो, कायवाचाचित्ततो वा उप्पज्जनतो छसमुट्ठानं. ततो एव अचित्तकमुदीरितं. मिस्सकसमुट्ठानञ्हि अचित्तकं. अवसेसचित्तेसुपि यस्मिं चित्ते असति अचित्तकं नाम होति, तं दस्सेतुमाह ‘‘अलंवचनियत्तं वा’’तिआदि. गाथाबन्धवसेन रस्सो, ‘‘अलंवचनीयत्त’’न्ति गहेतब्बं. यो सन्देसं पेसेति, तस्मिं पटिबद्धभावन्ति अत्थो. पण्णत्तिं वाति सञ्चरित्तसिक्खापदसङ्खातं पण्णत्तिं वा अजानतो अचित्तकमुदीरितन्ति सम्बन्धो.
३७७. सासनन्ति मातुगामस्स, पुरिसस्स वा सासनं. कायविकारेनाति सीसकम्पनादिना कायविकारेन. गहेत्वाति पटिग्गहेत्वा. तं उपगम्माति पटिग्गहितसासनं यस्स वत्तब्बं होति, तं मातुगामं, पुरिसं वा उपगम्म. वीमंसित्वाति तं किच्चं तीरेत्वा. हरन्तस्साति पच्चाहरन्तस्स. कायतो सियाति वचीभेदं विना पटिग्गहणादीनं कायेनेव कतत्ता कायसमुट्ठानतोव सङ्घादिसेसो होतीति अत्थो.
३७८. इत्थिया वचनं सुत्वाति योजना. यथा निसिन्नोवाति पकतिया निसिन्नट्ठानेयेव निसिन्नो. तं वचनं. तत्थेवागतस्सेवाति यत्थ निसिन्नो इत्थिया सासनं पटिग्गण्हि, तमेव आसनं अविजहित्वा अत्तना निसिन्नट्ठानमेव आगतस्स सन्निसितब्बपुरिसस्सेव, एत्थ ‘‘आरोचेत्वा’’ति पाठसेसो. पुन ‘‘आरोचेन्तस्सा’’ति इदं तत्थेवागताय तस्सा एव इत्थिया एवं योजेतब्बं. सासनं दत्वा गन्त्वा पुन तत्थेव आगतस्स मातुगामस्सेव ञातमनन्तरं कायिककिरियं विना वचनेनेव आरोचेन्तस्साति अत्थो. इदं इत्थिया सासनं पटिग्गहणादिवसेन वुत्तं.
अथ वा पुरिसस्स वचनं सुत्वा यथानिसिन्नोव तं वचनं इत्थिया आरोचेत्वा पुन तत्थेवागतस्सेव पुरिसस्स आरोचेन्तस्साति एवं पुरिससन्देसं पटिग्गहणादिवसेनापि योजना कातब्बा. एत्थ च तत्थेवागतस्साति उपलक्खणं. सासनवचनमत्तेनेव पटिग्गहेत्वा, किच्चन्तरेन गन्त्वा वा यदिच्छावसेन दिट्ठट्ठाने वा वत्वा पुनपि तत्थेव दिट्ठट्ठाने पुन आरोचेन्तस्स च वचनेनेव समुट्ठानभावो वेदितब्बो.
३७९. ‘‘अलं…पे… अजानतो’’ति अचित्तकत्तकारणं वुत्तमेव, कस्मा पुन ‘‘अजानन्तस्स पण्णत्ति’’न्ति वुत्तन्ति चे? तदुभयस्सापि विसुं कारणाभावं विञ्ञापेतुं वुत्तन्ति वेदितब्बं. नं विधिन्ति सासनं पटिग्गहेत्वा आहरित्वा आरोचेत्वा पच्चाहरित्वा आरोचनसङ्खातं विधानं. अरहतोपीति खीणासवस्सपि, सेखपुथुज्जनानं पगेवाति अयमत्थो सम्भावनत्थेन अपि-सद्देन जोतितो.
३८०. जानित्वाति अलंवचनीयभावं वा पण्णत्तिं वा उभयमेव वा जानित्वा. तथाति कायवाचतो करोन्तस्साति इमिना योजेतब्बं. सचित्तकेहीति यथावुत्तचित्तेन सचित्तकेहि. तेहेवाति कायादीहि तेहि एव, ‘‘तीहेवा’’तिपि पाठो.
सञ्चरित्तकथावण्णना.
३८१-२. सयंयाचितकेहेवाति एत्थ ‘‘उपकरणेही’’ति पाठसेसो, ‘‘पुरिसं देथा’’तिआदिना नयेन अत्तनाव याचित्वा गहितेहि उपकरणेहेवाति अत्थो. यथाह ‘‘सञ्ञाचिका नाम सयं याचित्वा पुरिसम्पि पुरिसत्तकरम्पि गोणम्पि सकटम्पि वासिम्पि परसुम्पि कुठारिम्पि कुदालम्पि निखादनम्पी’’ति. एत्थ एव-कारेन अयाचितं निवत्तेति. तेन अस्सामिकन्ति दीपितं होति. ‘‘कुटिक’’न्ति इमिना ‘‘कुटि नाम उल्लित्ता वा होति अवलित्ता वा उल्लित्तावलित्ता वा’’ति (पारा. ३४९) वुत्तत्ता भूमितो पट्ठाय भित्तिच्छदनानि पटिच्छादेत्वा मत्तिकाय वा सुधाय वा द्वारवातपानादिअलेपोकासं ठपेत्वा अन्तो लित्तभावेन उल्लित्तानामकं वा तथा बहि लित्तभावेन अवलित्तानामकं वा अन्तो च बहि च लित्तभावेन उल्लित्तावलित्तानामकं वा कुटिन्ति वुत्तं होति.
अप्पमाणिकन्ति ‘‘तत्रिदं पमाणं, दीघसो द्वादसविदत्थियो सुगतविदत्थिया, तिरियं सत्तन्तरा’’ति (पारा. ३४८) दीघपुथुलानं वुत्तप्पमाणेन अतिरेकत्ता अप्पमाणिकन्ति अत्थो.
एत्थ च तिलक्खणं पटिविज्झित्वा तीणि किलेसमूलानि उप्पाटेत्वा कालत्तयवत्त सब्बधम्मे पटिविज्झित्वा तिभुवनेकपटिसरणभूतस्स भगवतो धम्मराजस्स अङ्गुलं पमाणमज्झिमपुरिसस्स अङ्गुलतो तिवङ्गुलं होति, एका विदत्थि तिस्सो विदत्थियो होन्ति, एकं रतनं तीणि रतनानि होन्तीति एवं नियमिता सुगतविदत्थि च वड्ढकिरतनेन दियड्ढरतनप्पमाणा होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सुगतविदत्थि नाम इदानि मज्झिमस्स पुरिसस्स तिस्सो विदत्थियो वड्ढकिहत्थेन दियड्ढो हत्थो होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४८-३४९). तस्मा सुगतविदत्थिया द्वादस वड्ढकिहत्थेन अट्ठारस हत्था होन्ति. ‘‘दीघसो द्वादस विदत्थियो सुगतविदत्थियाति बाहिरिमेन मानेना’’ति (पारा. ३४९) पदभाजने वुत्तत्ता अन्तिमं सुधालेपं अग्गहेत्वा थुसमत्तिकपरियन्तेन वा महामत्तिकपरियन्तेन वा बाहिरन्ततो अट्ठारसहत्थप्पमाणं, ‘‘तिरियं सत्तन्तराति अब्भन्तरिमेन मानेना’’ति (पारा. ३४९) पदभाजने वुत्तत्ता अब्भन्तरिमेन पुथुलतो द्वादसङ्गुलाधिकदसहत्थप्पमाणञ्च कुटिया पमाणन्ति गहेतब्बं. एवं ठितपमाणतो दीघतो पुथुलतो वा उभतो वा केसग्गमत्ताधिकापि कुटि आपत्तिया अङ्गं होतीति दस्सेतुं ‘‘अप्पमाणिक’’न्ति आहाति सङ्खेपतो वेदितब्बं.
अत्तुद्देसन्ति उद्दिसितब्बोति उद्देसो, अत्ता उद्देसो एतिस्साति अत्तुद्देसा, कुटि, तं अत्तुद्देसं. ‘‘अत्तुद्देसन्ति अत्तनो अत्थाया’’ति पदभाजने वुत्तत्ता ‘‘मय्हं एसा वासत्थाय भविस्सती’’ति अत्तानं उद्दिसित्वाति अत्थो. ‘‘करोन्तस्सा’’ति इदं ‘‘कारयमानेनाति करोन्तो वा कारापेन्तो वा’’ति पदभाजने वुत्तनयेन पयोजककत्तुनो च गहेतब्बत्ता उपलक्खणन्ति गहेतब्बं. तथाति तेनेव पकारेन, येहि अस्सामिकतादीहि पकारेहि युत्तं पमाणातिक्कन्तं कुटिं करोन्तस्स आपत्ति, तेहेव पकारेहि युत्तं अदेसितवत्थुकम्पि कुटिं करोन्तस्साति. इमिना अप्पमाणिकं विय अदेसितवत्थुकम्पि विसुंयेव आपत्तिया पधानङ्गन्ति. वसति एत्थाति वत्थु, भूमि, सा अदेसिता एतिस्साति अदेसितवत्थुका, कुटि, तं अदेसितवत्थुकं.
किं वुत्तं होति? तेन कुटिकारेन भिक्खुना कुटिवत्थुं सोधेत्वा समतलं कारेत्वा सङ्घं उपसङ्कमित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अहं भन्ते सञ्ञाचिकाय कुटिं कत्तुकामो अस्सामिकं अत्तुद्देसं, सोहं भन्ते सङ्घं कुटिवत्थुओलोकनं याचामी’’ति तिक्खत्तुं वत्वा याचितेन सङ्घेन वा सङ्घेन ञत्तिदुतियाय कम्मवाचाय सम्मतेहि ब्यत्तेहि पटिबलेहि द्वीहि भिक्खूहि वा तेन सद्धिं गन्त्वा कुटिवत्थुं ओलोकेत्वा सारम्भभावं वा अपरिक्कमनभावं वा उभयमेव वा पस्सन्तेहि ‘‘मायिध करी’’ति निवारेत्वा अनारम्भं चे होति सपरिक्कमनं, आगन्त्वा सङ्घस्स आरोचिते कुटिकारकेनेव भिक्खुना पुब्बे वुत्तनयेन सङ्घं उपसङ्कमित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अहं भन्ते सञ्ञाचिकाय कुटिं कत्तुकामो अस्सामिकं अत्तुद्देसं, सोहं भन्ते सङ्घं कुटिवत्थुदेसनं याचामी’’ति तिक्खत्तुं वत्वा याचिते वुड्ढानुमतेन ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन ञत्तिदुतियाय कम्मवाचाय देसेत्वा निय्यादितकुटिवत्थुस्स अभावा अदेसितवत्थुकं, तेनेव अस्सामिकतादिपकारेन युत्तं यथावुत्तप्पकारं कुटिकं अत्तना याचितेहि उपकरणेहि करोन्तस्स, कारापेन्तस्स चाति वुत्तं होति.
द्वे सङ्घादिसेसा होन्तीति ‘‘भिक्खू वा अनभिनेय्य वत्थुदेसनाय, पमाणं वा अतिक्कामेय्य, सङ्घादिसेसो’’ति (पारा. ३४८) तुल्यबलतासूचकेन वा-सद्देन सम्पिण्डित्वा वुत्तअङ्गद्वयसहितत्ता द्वे सङ्घादिसेसा होन्तीति अत्थो. यथाह ‘‘भिक्खु कुटिं करोति अदेसितवत्थुकं पमाणातिक्कन्तं अनारम्भं सपरिक्कमनं, आपत्ति द्विन्नं सङ्घादिसेसान’’न्ति (पारा. ३५५) च ‘‘भिक्खुकुटिं करोति अदेसितवत्थुकं अनारम्भं सपरिक्कमनं, आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३५४) च ‘‘भिक्खु कुटिं करोति पमाणातिक्कन्तं अनारम्भं सपरिक्कमनं, आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३५५) च वुत्तत्ता द्वीसु अङ्गेसु एकं चे, एकोव सङ्घादिसेसो होतीति. तं पन ‘‘सचे एकविपन्ना सा, गरुकं एककं सिया’’ति वक्खति.
सारम्भादीसूति एत्थ सारम्भ-सद्दो सोपद्दवपरियायो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सारम्भं अनारम्भन्ति सउपद्दवं अनुपद्दव’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.३४८-३४९). एत्थ ‘‘सेतं छागमारभेथ यजमानो’’ति पयोगे विय आ-पुब्बस्स रभस्स हिंसत्थेपि दिस्समानत्ता कत्तुसाधनो आरम्भ-सद्दो हिंसकानं किपिल्लिकादिसत्तानं वाचको भवतीति तंसहितट्ठानं सारम्भं नाम होति. तेनेव पदभाजनेपि वुत्तं ‘‘सारम्भं नाम किपिल्लिकानं वा आसयो होति, उपचिकानं वा, उन्दूरानं वा, अहीनं वा, विच्छिकानं वा, सतपदीनं वा, हत्थीनं वा, अस्सानं वा, सीहानं वा, ब्यग्घानं वा…पे… आसयो होती’’ति (पारा. ३५३).
आदि-सद्देन अपरिक्कमनं सङ्गण्हाति. ‘‘सपरिक्कमनं नाम सक्का होति यथायुत्तेन सकटेन अनुपरिगन्तुं, समन्ता निस्सेणिया अनुपरिगन्तुं, एतं सपरिक्कमनं नामा’’ति (पारा. ३५३) वुत्तलक्खणविपरियायतो निब्बकोसस्स उदकपातट्ठाने एकं चक्कं ठपेत्वा इतरं चक्कं बहि ठपेत्वा कुटिं परिक्खिपित्वा आवज्जियमानस्स गोयुत्तसकटस्स वा निस्सेणियं ठत्वा कुटिं छादयमानानं निस्सेणिया वा परतो गमितुमसक्कुणेय्यत्ता अपरिक्कमनन्ति वेदितब्बं.
एवं वुत्तसारम्भअपरिक्कमनसङ्खातअङ्गद्वयेन युत्तं चे, द्वे दुक्कटानि होन्ति. यथाह ‘‘भिक्खु कुटिं करोति देसितवत्थुकं पमाणिकं सारम्भं अपरिक्कमनं, आपत्ति द्विन्नं दुक्कटान’’न्ति (पारा. ३५५). एकं चे, एकमेव होति. यथाह ‘‘भिक्खु कुटिं करोति देसितवत्थुकं पमाणिकं सारम्भं सपरिक्कमनं, आपत्ति दुक्कटस्स. भिक्खु कुटिं करोति देसितवत्थुकं पमाणिकं अनारम्भं अपरिक्कमनं, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ३५५) एतं तयम्पि ‘‘सारम्भादीसु दुक्कट’’न्ति सामञ्ञेन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.
एकं अङ्गं पमाणिकत्तं वा देसितवत्थुकत्तं वा विपन्नं एतिस्साति एकविपन्ना. पुब्बे वुत्तत्थानं सङ्घादिसेसादिपदानमत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. साति यथावुत्तलक्खणकुटि.
३८३. इदानि इमस्मिं सिक्खापदे अट्ठुप्पत्तियं ‘‘ते याचनबहुला विञ्ञत्तिबहुला विहरन्ति ‘पुरिसं देथ पुरिसत्तकरं देथा’’तिआदिपाळिया (पारा. ३४२) अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.३४२) आगतं कप्पियाकप्पियविनिच्छयं सङ्खेपतो दस्सेतुमाह ‘‘पुरिस’’न्तिआदि. कम्मसहायत्थायाति किस्मिञ्चि कम्मे सहायभावाय, कम्मकरणत्थायाति वुत्तं होति. ‘‘इत्थन्नामं कम्मं कातुं पुरिसं लद्धुं वट्टती’’ति याचितुं वट्टतीति अत्थो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कम्मकरणत्थाय ‘पुरिसं देथा’ति याचितुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४२). मूलच्छेज्जवसेनाति सामिकानं आयत्तभावसङ्खातमूलस्स छिन्दनवसेन, अत्तनो आयत्तभावकरणवसेनाति वुत्तं होति.
३८४. अवज्जन्ति वज्जरहितं, निद्दोसन्ति अत्थो. मिगलुद्दकमच्छबन्धकादीनं सककम्मं वज्जकम्मं नाम. तस्मा मिगलुद्दकादयो हत्थकम्मं याचन्तेन पन ‘‘तुम्हाकं हत्थकम्मं देथा’’ति, ‘‘हत्थकम्मं दातब्ब’’न्ति सामञ्ञेन अवत्वा ‘‘इत्थन्नामं कम्मं दातब्ब’’न्ति विसेसेत्वायेव याचितब्बं. लुद्दके वा इतरे वा निक्कम्मे अयाचित्वापि यथारुचि कम्मं कारापेतुं वट्टति. हत्थकम्मयाचनाय सब्बथापि कप्पियभावं दीपेतुं तंतंसिप्पिके याचित्वा महन्तम्पि पासादं कारापेन्तेन हत्थकम्मे याचिते अत्तनो अनोकासभावं ञत्वा अञ्ञेसं करोन्तानं दातब्बं मूलं दिय्यमानं अधिवासेतुं वट्टतीति वित्थारतो अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.३४२ अत्थतोसमानं) वुत्तत्ता कुसलानं अत्थं अपरिहापेन्तेन कप्पियेन सारुप्पेन पयोगेन याचितब्बं. याचितकम्मं कातुं असमत्थेहि करोन्तानं दिय्यमानं हत्थकम्ममूलं कम्मं कारापेत्वा कम्मकारके दस्सेत्वा दापेतब्बं. एवं याचनाय अनवज्जभावे अट्ठकथागतं कारणं दस्सेतुमाह ‘‘हत्थकम्मम्पी’’तिआदि. पि-सद्दो अवधारणे, पदपूरणे वा. हि-सद्दो हेतुम्हि. यस्मा इदं हत्थकम्मं किञ्चि वत्थु न होति, तस्मा अनवज्जमेव हत्थकम्मं याचितुं पन वट्टतीति.
३८५. ञातकादिकेति ञातकपवारिते. ठपेत्वाति वज्जेत्वा. गोणमायाचमानस्साति अञ्ञातकअप्पवारिते तावकालिकं विना केवलं कम्मकरणत्थाय गोणं याचन्तस्स. तेसुपीति ञातकादीसुपि मूलच्छेज्जेन गोणमायाचनस्स दुक्कटन्ति योजना. ‘‘तावकालिकनयेन सब्बत्थ वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४२) अट्ठकथावचनतो याव कम्मकरणकालं, ताव नियमेत्वा ञातकअञ्ञातकपवारितअप्पवारिते सब्बेपि याचितुं वट्टति. तथा याचित्वा वा अयाचित्वा वा गहितो चे, रक्खित्वा पटिजग्गित्वा सामिकानं निय्यादेतब्बो, गोणे वा नट्ठे विसाणे वा भिन्ने सामिकेसु असम्पटिच्छन्तेसु भण्डदेय्यं.
३८६. देमाति एत्थ ‘‘तुम्हाक’’न्ति पाठसेसो. ‘‘विहारस्स देमा’ति वुत्ते पन ‘आरामिकानं आचिक्खथ पटिजग्गनत्थाया’ति वत्तब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.३४२) अट्ठकथायं वुत्तं. सकटविनिच्छयस्सापि गोणविनिच्छयेन समानत्ता तं अवत्वा विसेसमत्तमेव दस्सेतुमाह ‘‘सकटं…पे… वट्टती’’ति. ‘‘तुम्हाकं देमाति वुत्ते’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘तुम्हाकमेव देमाति वुत्ते दारुभण्डं नाम सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४२).
३८७. कुठारादीसूति एत्थ आदि-सद्देन निखादनं सङ्गण्हाति. अयं नयो वेदितब्बोति पाठसेसो. ‘‘सकटं गोणो विय तावकालिकं अकत्वा अञ्ञातकअप्पवारिते न याचितब्बं, मूलच्छेज्जवसेन अञ्ञातकअप्पवारिते न याचितब्बं, तावकालिकं याचितब्ब’’न्ति विनिच्छयो च ‘‘सकटं…पे… वट्टती’’ति विसेसविनिच्छयो चाति अयं नयो वासिआदीसु च वेदितब्बोति अत्थो. अनज्झावुत्थकन्ति केनचि ‘‘ममेत’’न्ति अपरिग्गहितं, ‘‘रक्खितगोपितट्ठानेयेव हि विञ्ञत्ति नाम वुच्चती’’ति अट्ठकथावचनतो अरक्खितागोपितकन्ति वुत्तं होति. अट्ठकथाय वल्लिआदिविनिच्छयम्पि वत्वा ‘‘अनज्झावुत्थकं पन यं किञ्चि आहरापेतुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४२) वुत्तत्ता सब्बन्ति इध वुत्तगोणादिकञ्च वक्खमानवल्लिआदिकञ्च गहेतब्बं. इमिना पुब्बे वुत्तविनिच्छयस्स रक्खितगोपितविसयत्तं दीपितं होति. हरापेतुम्पि वट्टतीति एत्थ अपि-सद्देन पगेव केनचि हरित्वा दिन्नन्ति दीपेति.
३८८. वल्लिआदिम्हीति आदि-सद्देन वेत्तमुञ्जतिणमत्तिका सङ्गण्हाति. एत्थ मुञ्जपब्बजतिणं विना गेहच्छादनतिणं तिणं नाम. गरुभण्डप्पहोनकेति ‘‘वल्लि अड्ढबाहुमत्तापी’’तिआदिना नयेन वुत्तलक्खणे गरुभण्डप्पहोनके. परेसं सन्तकेयेवाति अवधारणेन न अनज्झावुत्थके दुक्कटन्ति ब्यतिरेकतो दीपेति.
३८९. पच्चयेसूति चीवरपिण्डपातसेनासनसङ्खातेसु तीसु पच्चयेसु. एव-कारेन गिलानपच्चयसङ्खाते चतुत्थपच्चये विञ्ञत्ति वट्टतीति दीपेति. विञ्ञत्ति नाम ‘‘आहर, देही’’ति इच्छितपच्चये नामं वत्वा याचना. अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सब्बेन सब्बं न वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.३४२) सावधारणत्थं दस्सेतुं ‘‘न च वट्टती’’ति वुत्तत्ता नेव वट्टतीति अत्थो गहेतब्बो.
विञ्ञत्तिया अलब्भमानभावेन समत्ता पच्चयेसु तीसु अनन्तरं सहनिद्दिट्ठपच्चयत्तयतो ततियपच्चयेयेव लब्भमानविसेसं दस्सेतुं ‘‘ततिये परिकथोभासनिमित्तानि च लब्भरे’’ति वुत्तत्ता अवसिट्ठद्वये पन परिकथादयो न लब्भन्तीति वुत्तं होति. अवुत्ते चतुत्थपच्चयेपि समुच्चयत्थेन च-कारेन परिकथादित्तयं लब्भतीति सिद्धत्ता ‘‘तीस्वेवा’’ति एव-कारेन ब्यतिरेकमुखेन विञ्ञत्तिया च अनुञ्ञातत्ता चतुत्थे गिलानपच्चये परिकथोभासनिमित्तकम्मविञ्ञत्तियो वट्टन्तीति सिद्धं. एत्तावता चतुत्थे पच्चये परिकथादयो चत्तारोपि वट्टन्ति, ततियपच्चये विञ्ञत्तिं विना सेसत्तयं वट्टति, पुरिमपच्चयद्वये सब्बम्पि न वट्टतीति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
सेनासनपच्चये परिकथादिकन्ति उपोसथागारादिकरणारहट्ठानं ओलोकेत्वा उपासकानं सुणन्तानं ‘‘इमस्मिं वत ओकासे एवरूपं सेनासनं कातुं वट्टती’’ति वा ‘‘युत्त’’न्ति वा ‘‘अनुरूप’’न्ति वा पवत्ता कथा परिकथा नाम. ‘‘उपासका तुम्हे कत्थ वसथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘पासादे भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खूनं पन उपासका पासादो न वट्टती’’तिआदिना नयेन पवत्ता कथा ओभासो नाम. उपासकेसु पस्समानेसु भूमियं रज्जुं पसारेत्वा भूमिं भाजेत्वा खाणुके आकोटेत्वा ‘‘किमिदं भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘एत्थ आवासं करोम उपासका’’तिआदिका कथा निमित्तकथा नाम. गिलानपच्चये च इमिना नयेन यथारहं वेदितब्बं. सब्बमेतं अट्ठकथाय (पारा. अट्ठ. २.३४२) वुत्तं.
३९०-३. इदानि कुटिकारस्स भिक्खुनो आपत्तिदस्सनत्थमाह ‘‘अदेसिते’’तिआदि. तं उत्तानत्थमेव. निसेन्तस्साति पासाणे घंसित्वा तिखिणं करोन्तस्स. पाचित्तिया सहाति ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ९०) वुत्तपाचित्तियेन सद्धिं.
आपत्तिन्ति पाचित्तियट्ठाने पाचित्तियञ्चेव दुक्कटञ्च इतरत्र सुद्धपयोगदुक्कटञ्चाति आपत्तिं.
या पनाति या कुटि. पठमे दुतियेति एत्थ ‘‘पिण्डेही’’ति करणबहुवचनं विभत्तिवचनविपरिणामवसेन ‘‘पिण्डे’’ति भुम्मेकवचनन्तं कत्वा योजेतब्बं, ‘‘निक्खित्ते’’ति अज्झाहरितब्बं, भावलक्खणे भुम्मं, निक्खित्ते सतीति अत्थो.
३९४. ‘‘सचे अञ्ञस्सा’’ति पदच्छेदो. विप्पकतन्ति आरद्धमनिट्ठितं. ‘‘अनापत्ती’’ति इदं निट्ठिते आपज्जितब्बसङ्घादिसेसाभावं सन्धायाह. पुब्बपयोगमत्तेन हि पाचित्तियदुक्कटानिपि होन्ति, तानि पन देसेतब्बानि. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘अनापत्ती’’ति आकड्ढति, तेन सङ्घादिसेसापत्तिया अभावतो पुब्बभागे आपन्नानं पाचित्तियदुक्कटानं देसेतब्बता च दीपिता होति. तं कुटिन्ति तं विप्पकतकुटिं.
३९५. अञ्ञं भोजनसालादिं. तथाति अनापत्तिमाह.
३९६. ‘‘करोतो’’ति इमिना ‘‘कारापयतो’’तिपि लब्भति. उभयेनापि ‘‘क्रियतो’’ति इमस्स कारणं दस्सेति. ‘‘अप्पमाणिक’’न्ति इमिना सङ्घादिसेसस्स अङ्गं दस्सेति.
३९७. तन्ति ‘‘अप्पमाणिक’’न्ति एवं पच्चामसति. ‘‘क्रियाक्रियतो’’ति इदं कुटिया करणञ्च वत्थुदेसनाय अकरणञ्च उपादाय वुत्तं.
कुटिकारसिक्खापदवण्णना.
३९८. वत्थुं अदेसेत्वाति सम्बन्धो, ‘‘तेन विहारकारकेन भिक्खुना विहारवत्थुं सोधेत्वा सङ्घं उपसङ्कमित्वा’’तिआदिना (पारा. ३६७) पदभाजने आगतनयेन विहारं कारापेन्तेन भिक्खुना विहारवत्थुं सोधेत्वा समतलं कारेत्वा सङ्घं उपसङ्कम्म वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अहं भन्ते महल्लकं विहारं कत्तुकामो सस्सामिकं अत्तुद्देसं, सोहं भन्ते सङ्घं विहारवत्थुओलोकनं याचामी’’ति तिक्खत्तुं याचित्वा लद्धे वुड्ढे वा भिक्खू ञत्तिदुतियाय कम्मवाचाय सङ्घेन सम्मते वा भिक्खू नेत्वा कतपरिकम्मं विहारवत्थुं दस्सेत्वा कुटिवत्थुओलोकने विय गतभिक्खूहि ओलोकेत्वा सारम्भादिभावं उपपरिक्खित्वा अनारम्भसपरिक्कमनभावं ञत्वा आगन्त्वा सङ्घस्स आरोचिते पुन तेन सङ्घं उपसङ्कमित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अहं भन्ते महल्लकं विहारं कत्तुकामो सस्सामिकं अत्तुद्देसं, सोहं भन्ते सङ्घं विहारवत्थुदेसनं याचामी’’ति तिक्खत्तुं याचित्वा सङ्घेन ञत्तिदुतियाय कम्मवाचाय विहारवत्थु देसेतब्बं, तथा अकत्वाति वुत्तं होति. इह सारम्भादि पठमसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
महल्लकन्ति ‘‘सस्सामिकभावेन सञ्ञाचिककुटितो महन्तभावो एतस्स अत्थीति महल्लको. यस्मा वा वत्थुं देसापेत्वा पमाणातिक्कमेनापि कातुं वट्टति, तस्मा पमाणमहन्ततायपि महल्लको’’ति (पारा. अट्ठ. २.३६६) अट्ठकथायं वुत्तनयेन महन्तभावेन युत्तन्ति अत्थो. विहारन्ति ‘‘विहारो नाम उल्लित्तो वा होति अवलित्तो वा उल्लित्तावलित्तो वा’’ति (पारा. ३७१) पदभाजने वुत्तप्पकारं सेनासनन्ति अत्थो. विहरन्ति अस्मिन्ति विग्गहो. उल्लित्तादिसरूपं पुरिमसिक्खापदे वुत्तनयमेव. तं विहारं यो करेय्याति योजना. करेय्य वा कारापेय्य वाति पुब्बे वुत्तनयमेव. अत्तवासत्थन्ति अत्तनो वासं पटिच्च, इमिना परस्स वासत्थाय करोति, अनापत्तीति ब्यतिरेकतो विञ्ञायति. ‘‘गरुक’’न्ति एत्थ वत्थुदेसनाय अकारापनेन ‘‘एकोव सङ्घादिसेसो होती’’ति पुब्बे वुत्तविकप्पत्तयं न गहेतब्बं. इदञ्च वक्खति ‘‘पमाणा…पे… सङ्घादिसेसता’’ति (वि. वि. ३९९ आदयो).
३९९. क्रियासमुट्ठानाभावन्ति पमाणातिक्कमेपि आपत्तिया असम्भवतो किरियासमुट्ठानस्स इध अभावो ञातब्बो. क्रिय…पे… लक्खयेति एत्थ ब्यतिरेकतो अदेसितवत्थुकताय अकिरियासमुट्ठानता अनुञ्ञाता.
महल्लकविहारकथावण्णना.
४०१-३. तेसूति चतुवीसतिया पाराजिकेसु. भिक्खुनो अनुरूपानि एकूनवीसतीति भिक्खुनीनं पटिनियता उब्भजाणुमण्डलिकादयो चत्तारो तदनुलोमाय विब्भन्तभिक्खुनिया सह पञ्च पाराजिके विना भिक्खुनो अनुरूपा सेसा एकूनवीसति पाराजिका.
इमस्मिं सिक्खापदे पदभाजने ‘‘पाराजिकेन धम्मेनाति चतुन्नं अञ्ञतरेना’’ति (पारा. ३८६) वुत्तनयस्स इध ‘‘एकूनवीसती’’ति वचनं विरुज्झतीति चे? न विरुज्झति. कस्मा? यस्मा पदभाजनं पातिमोक्खुद्देसागतमत्तं गहेत्वा पवत्तं, इदं पन बुद्धानुमतिं गहेत्वा विनयपरियत्तिपवत्तकानं आचरियानं मतं गहेत्वा पवत्तं, तस्मा न विरुज्झतीति गहेतब्बं. आचरियो सब्बपाराजिकानं ‘‘ब्रह्मचरिया चावेय्य’’न्ति (पारा. ३८५) वुत्तअनुद्धंसनस्स एकन्तसाधनत्ता भिक्खुनीनं पटिनियतसानुलोमपाराजिकपञ्चकं विना अवसेसं सब्बं सङ्गण्हि, तेनेव विनयट्ठकथाय गण्ठिपदविवरणे ‘‘चतुन्नं अञ्ञतरेनाति पातिमोक्खुद्देसे एव आगते गहेत्वा वुत्तं, इतरेसं अञ्ञतरेनापि अनुद्धंसेन्तस्स सङ्घादिसेसोवा’’ति वुत्तं. तस्मा ‘‘अनुद्धंसेय्या’’ति (पारा. ३८४) पाठे अधिप्पायं गहेत्वा पवत्तत्ता इमेसं आचरियानं मतं पमाणन्ति गहेतब्बं. ‘‘तेसु अञ्ञतरेना’’ति वक्खमानत्ता ‘‘एकूनवीसती’’ति एत्थ ‘‘यानी’’ति सामत्थिया लब्भति.
अञ्ञतरेन अमूलकेनाति योजना. अमूलकेनाति चोदकस्स दस्सनादीहि चोदनामूलेहि विरहितत्ता अमूलकं, पाराजिकं, तेन. यथाह अट्ठकथायं ‘‘यं पाराजिकं चोदकेन चुदितकम्हि पुग्गले नेव दिट्ठं न सुतं न परिसङ्कितं, इदं एतेसं दस्सनसवनपरिसङ्कासङ्खातानं मूलानं अभावेन अमूलकं नामा’’ति (पारा. अट्ठ. २.३८५-३८६). एत्थ च मंसचक्खुना वा दिब्बचक्खुना वा दिट्ठं दिट्ठं नाम. पकतिसोतेन वा दिब्बसोतेन वा सुतं सुतं नाम. चित्तेन परिसङ्कितं परिसङ्कितं नाम. तं तिविधं दिट्ठसुतमुतपरिसङ्कितवसेन.
तत्थ तादिसे कम्मनिये ओकासे मातुगामेन सद्धिं भिक्खुनो अञ्ञथियं पयोगं दिस्वा अञ्ञथा गहेत्वा ‘‘वीतिक्कमनं नु खोयमकासी’’ति गहणं दिट्ठपरिसङ्कितं नाम. कुट्टतिरोहिते भिक्खुम्हि मातुगामस्स सद्दं सुत्वा तत्थ अञ्ञस्स विञ्ञुपुरिसस्स सब्भावं अजानित्वा ‘‘वीतिक्कमनं नु खोयमकासी’’ति एवं गहणं सुतपरिसङ्कितं नाम. विहारपरियन्ते तरुणमातुगामपुरिसानं दिवसं वीतिनामेत्वा गतट्ठाने विप्पकिण्णपुप्फानि ओलोकेत्वा, मंससुरगन्धञ्च घायित्वा ‘‘इदं कस्स कम्म’’न्ति उपपरिक्खन्तेन भिक्खुनो चेतियपूजितमालागन्धस्स पीतारिट्ठस्स भिक्खुनो सरीरगन्धं घायित्वा ‘‘तं एतस्स कम्मं नु खो’’ति किरियमानसंसयो मुतपरिसङ्कितं नाम. एवरूपस्स दिट्ठसुतपरिसङ्कितमूलकस्स अभावतो अमूलकेन पाराजिकेनाति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकाय (पारा. अट्ठ. २.३८५-३८६) वुत्तनयेन दट्ठब्बो.
चोदेतीति ‘‘पाराजिकं धम्मं आपन्नोसी’’तिआदिवचनेन सयं चोदेति. चोदापनं पन वक्खति. चावनचेतनो हुत्वाति ‘‘अप्पेव नाम नं इमम्हा ब्रह्मचरिया चावेय्य’’न्ति उप्पन्नेन परं सासना चावेतुकामेन चित्तेन समन्नागतो हुत्वा. ‘‘सुद्धं वा असुद्धं वा’’ति इदं ‘‘चोदेती’’ति इमिना वुत्तचोदनाकिरियाय कम्मनिद्देसो, ‘‘अञ्ञं भिक्खु’’न्ति सेसो, पाराजिकमनापन्नं वा आपन्नं वा अञ्ञं भिक्खुन्ति अत्थो. योति मातिकागतभिक्खु, ‘‘दुट्ठो दोसो अप्पतीतो’’ति इदं अज्झाहरितब्बं, उप्पन्नेन दोसलेसेन सयं दूसितो, परञ्च दूसेन्तो पीतिसुखादीहि अपगतो यो भिक्खूति अत्थो. वक्खमानेन ‘‘तस्सा’’ति इमिना सम्बन्धो.
‘‘कते ओकासम्ही’’ति पदच्छेदो, ओकासं ‘‘कारापेत्वा’’ति (पारा. ३८९) पाठतो अन्तोनीतहेत्वत्थताय ‘‘कते’’ति ‘‘कारिते’’ति एतस्स परियायो होति, ‘‘ओकासं मे करोहि, अहं तं वत्तुकामो’’ति ओकासे कारापितेति अत्थो. ‘‘अकते ओकासे’’ति पदच्छेदो, पुब्बे वुत्तोयेवत्थो. दुक्कटापत्तिया सहाति ओकासस्स अकारापितत्ता दुक्कटापत्तिया सद्धिं.
४०४-५. कोण्ठोसीति धुत्तोसि. जेट्ठब्बतिकोसीति कालीदेवीवतनियुत्तोसि. कालीदेवी किर सिरिदेविया जेट्ठा, तस्मा तस्सा वतधरो जेट्ठब्बतिको वुच्चति. तं पन वतं समादियित्वा पूरेन्तो सकलसरीरे मसिं मक्खेत्वा काकपत्तानि मुट्ठियं कत्वा कालीदेविं फलके लिखापेत्वा तं काजकोटियं बन्धित्वा उच्छिट्ठोदकादिअसुचिसन्निचितओलिगल्लं पविसित्वा ‘‘दुस्सीलोसि निस्सीलोसि सीलविरहितोसी’’ति थोमेन्तो विचरतीति.
दुस्सीलत्ता एव हीनज्झासयताय पापधम्मो लामकसभावोसि. पूतिना कम्मेन सीलविपत्तिया अन्तो पविट्ठत्ता अन्तोपूति. छहि द्वारेहि रागादिकिलेसानुस्सवनेन तिन्तत्ता अवस्सुतो. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. गरुकं निद्दिसेति एत्थ ‘‘कतोकासम्ही’’ति च ‘‘तथेव अकतोकासे, दुक्कटापत्तिया सहा’’ति च आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एवमुत्तरत्रापि.
४०६. सम्मुखाति चुदितकस्स सम्मुखा, अविदूरेति अत्थो. हत्थमुद्दायाति मुत्तपाणादिवसेन. तं हत्थमुद्दाय कथितं. परोति यं चोदेसि, सो चुदितको परो. भिक्खुनोति चोदकस्स भिक्खुनो.
४०७. सम्मुखे ठत्वाति चुदितकस्स आसन्ने ठत्वा. ‘‘चोदापेन्तस्सा’’ति एतस्स कम्मभावतो परोति इदं उपयोगन्तवसेन सम्बन्धितब्बं. एवमुत्तरत्र. केनचीति अञ्ञेन केनचि पुग्गलेन. तस्स चोदकस्स. ‘‘चोदापेन्तस्सा’’ति पुन वचनं नियमत्थं.
४०८. सोपीति उग्गहापितत्ता चोदनं करोन्तो इतरो पयोज्जकपुग्गलोपि. तेसं द्विन्नम्पीति पयोजकपयोज्जकानं द्विन्नम्पि.
४०९. वुत्तट्ठानं पण्णं वा सन्देसं वा हरन्तो दूतो नाम, सो ‘‘पण्णं वा सासनं वा पेसेत्वा’’ति इमिना सङ्गय्हतीति तस्मिं विसुं अवत्तब्बेपि ‘‘दुत’’न्ति वचनेन निस्सट्ठदूतमाह. पण्णं वा अदत्वा ‘‘एवञ्च एवञ्च वदा’’ति सासनञ्च अदत्वा ‘‘तं चोदेही’’ति अत्थमत्तमेव दत्वा निस्सट्ठो भिक्खु इध ‘‘निस्सट्ठदूतो’’ति गहेतब्बो.
अथ वा ‘‘दूत’’न्ति इमिना चोदेतुं उग्गहापेत्वा, तमनुग्गहापेत्वा वा निस्सट्ठो भिक्खु दूतोयेव गहेतब्बो. ‘‘पण्ण’’न्ति इमिना पब्बजितस्स वा अपब्बजितस्स वा कस्सचि हत्थे चोदनं लिखित्वा दिन्नपण्णं गहेतब्बं. सासनन्ति ‘‘पाराजिकं आपन्नो’’तिआदिना नयेन वत्वा पेसियमानं सासनं गहेतब्बं. इदं तयम्पि दूरे निसीदित्वा अञ्ञेहि कारापनतो ‘‘चोदापेन्तस्सा’’ति आह. ‘‘पर’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एत्थ ओकासकारापनं नत्थि.
४१०. तथाति यथा अमूलकेन पाराजिकेन सम्मुखा ओकासे कारिते, अकारिते च, तथा अमूलकेहि सङ्घादिसेसेहीति वुत्तं होति. ‘‘वुत्ते सम्मुखा परे’’ति भुम्मवसेन अधिकतेन योजेतब्बं, चोदेति चोदापेतीति वुत्तं होतीति. पाचित्तियापत्तीति ओकासे कारिते केवला, अकारिते दुक्कटेन सहाति गहेतब्बं. सम्मुखा सेसापत्तीहि परे वुत्ते चावनसञ्ञिनो दुक्कटं होतीति योजना. ओकासाकारापनेनपि दुक्कटमेव होति.
४११. अक्कोसनाधिप्पायस्साति खुंसनाधिप्पायस्स. अकतोकासन्ति अकारितोकासं, ‘‘पर’’न्ति इमिना योजेतब्बं. अत्तनाति चोदकेन, ‘‘सयं अकारितोकास’’न्ति इमिना योजेतब्बं. सह पाचित्तियेनाति ‘‘ओमसवादे पाचित्तिय’’न्ति (पारा. १४) वुत्तपाचित्तियेन सह. वदन्तस्साति चोदेन्तस्स वा चोदापेन्तस्स वा, एत्थ ‘‘सम्मुखा’’ति इदं वक्खमानस्स ‘‘असम्मुखा’’ति एतस्स विपरियायतो लब्भति, च-कारेन कारितोकासपक्खे दुक्कटेन पाचित्तियसम्बन्धी.
४१२. असम्मुखा वदन्तस्साति एत्थ ‘‘अक्कोसनाधिप्पायस्सा’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. ‘‘अकतोकासमत्तना’’ति नानुवत्तति. सत्तहि आपत्तीहीति पाराजिकसङ्घादिसेसथुल्लच्चयपाचित्तियपाटिदेसनीयदुक्कटदुब्भासितसङ्खातेसु सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु येन केनचीति वुत्तं होति. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘असम्मुखा’’ति इदं सङ्गण्हाति. कम्मन्ति तज्जनीयादिसत्तविधं कम्मं.
४१३. उम्मत्तकादीनन्ति आदि-सद्देन ‘‘अनापत्ति सुद्धे असुद्धदिट्ठिस्स असुद्धे असुद्धदिट्ठिस्स उम्मत्तकस्स आदिकम्मिकस्सा’’ति (पारा. ३९०) वुत्ते सङ्गण्हाति. पञ्चङ्गसंयुतन्ति यं चोदेति, तस्स ‘‘उपसम्पन्नो’’ति सङ्ख्यूपगमनं, तस्मिं सुद्धसञ्ञिता, येन पाराजिकेन चोदेति, तस्स दिट्ठादिवसेन अमूलकता, चावनाधिप्पायेन सम्मुखा चोदना, तस्स तङ्खणविजाननन्ति इमेहि पञ्चहि अङ्गेहि युत्तं होति.
४१५. इदन्ति ‘‘सिक्खापद’’न्ति सेसो, ‘‘सिक्खापद’’न्ति च इमिना तप्पटिपादनीया आपत्तियेव गय्हति. तिसमुट्ठानन्ति कायचित्ततो, वाचाचित्ततो, कायवाचाचित्ततोति सचित्तकेहि तीहि समुट्ठानतो तिसमुट्ठानं. तेनेवाह ‘‘सचित्त’’न्ति. पटिघचित्तानं द्विन्नं अञ्ञतरेन सहितत्ता सचित्तकं. तंसम्पयुत्ताय दोमनस्सवेदनाय वसेन दुक्खवेदनं.
दुट्ठदोसकथावण्णना.
४१६. लेसमत्तन्ति ‘‘अञ्ञम्पि वत्थुं लिस्सति सिलिस्सति वोहारमत्तेनेव ईसकं अल्लीयतीति लेसो, जातिआदीनंयेव अञ्ञतरकोट्ठासस्सेतं अधिवचन’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.३९१) अट्ठकथाय दस्सितनिब्बचनेसु ‘‘लेसो नाम दस लेसा जातिलेसो नामलेसो’’तिआदिना (पारा. अट्ठ. ३९४) नयेन पदभाजने वुत्तेसु जातिनामगोत्तादीसु दससु लेसेसु अञ्ञतरलेसमत्तन्ति वुत्तं होति.