अञ्जनकथा

अञ्जनकथायं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनं काळञ्जनं रसञ्जनं सोतञ्जनं गेरुकं कपल्ल’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो भिक्खूनं चक्खुरोगे सति अञ्जनादीनि वट्टन्ति. तत्थ ‘‘अञ्जनन्ति सब्बसङ्गाहिकवचनमेतं. काळञ्जनन्ति एका अञ्जनजाति. रसञ्जनन्ति नानासम्भारेहि कतं. सोतञ्जनन्ति नदीसोतादीसु उप्पज्जनकअञ्जनं. गेरुको नाम सुवण्णगेरुको. कपल्लन्ति दीपसिखतो गहितमसी’’ति अट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. २६४) वुत्तं. सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२६५) ‘‘सुवण्णगेरुकोति सुवण्णतुत्थादी’’ति वुत्तं. विमतिविनोदनियम्पि (वि. वि. टी. महावग्ग २.२६४-२६५) तथेव वुत्तं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चन्दनं तगरं काळानुसारियं तालीसं भद्दमुत्तक’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनूपपिसनेहि अत्थे सति इमानि चन्दनादीनि वट्टन्ति. तत्थ ‘‘चन्दनन्ति लोहितचन्दनादिकं यं किञ्चि चन्दनं. तगरादीनि पाकटानि. अञ्ञानिपि नीलुप्पलादीनि वट्टन्तियेव. अञ्जनूपपिसनेहीति अञ्जनेहि सद्धिं एकतो पिसितब्बेहि. न हि किञ्चि अञ्जनूपपिसनं न वट्टती’’ति अट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. २६४) टीकायं (सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२६५) पन ‘‘अञ्जनूपपिसनन्ति अञ्जनत्थाय उपपिसितब्बं यं किञ्चि चुण्णजाती’’ति वुत्तं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. महावग्ग २.२६४-२६५) पन ‘‘पाळियं अञ्जनूपपिसनन्ति अञ्जने उपनेतुं पिसितब्बभेसज्ज’’न्ति वुत्तं.

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनि’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनठपनट्ठानं वट्टति. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचा अञ्जनी धारेतब्बा, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं दन्तमयं विसाणमयं नळमयं वेळुमयं कट्ठमयं जतुमयं लोहमयं सङ्खनाभिमय’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो एतानि कप्पियानि. तत्थ अट्ठिमयन्ति मनुस्सट्ठिं ठपेत्वा अवसेसअट्ठिमयं. दन्तमयन्ति हत्थिदन्तादिसब्बदन्तमयं. विसाणमयेपि अकप्पियं नाम नत्थि. नळमयादयो एकन्तकप्पियायेव.

‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अपिधान’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनीअपिधानम्पि वट्टति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सुत्तकेन बन्धित्वा अञ्जनिया बन्धितु’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अपिधानं सुत्तकेन बन्धित्वा अञ्जनिया बन्धितब्बं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सुत्तकेन सिब्बेतु’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अपतनत्थाय अञ्जनीसुत्तकेन सिब्बेतुं वट्टति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनिसलाक’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनिसलाकम्पि वट्टति. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचा अञ्जनिसलाका धारेतब्बा, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं…पे… सङ्खनाभिमय’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो एतायेव अञ्जनिसलाका वट्टन्ति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सलाकट्ठानिय’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनिसलाकट्ठानियम्पि वट्टति. तत्थ सलाकट्ठानियन्ति यत्थ सलाकं ओदहन्ति, तं सुसिरदण्डकं वा थविकं वा अनुजानामीति अत्थो. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनित्थविक’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो थविकम्पि वट्टति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तक’’न्ति (महाव. २६५) वचनतो अञ्जनित्थविकाय अंसे लग्गनत्थाय अंसबद्धकम्पि बन्धनसुत्तकम्पि वट्टति.