उपाहनकथा

उपाहनकथायं ‘‘अद्दारिट्ठकवण्णाति अभिनवारिट्ठफलवण्णा, उदकेन तिन्तकाकपत्तवण्णातिपि वदन्ति. उण्णाहि कतपादुकाति उण्णालोममयकम्बलेहि, उण्णालोमेहि एव वा कतपादुका. काळसीहोति काळमुखवानरजाति. सेसमेत्थ पाळितो च अट्ठकथातो च सुविञ्ञेय्यमेवा’’ति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२४६) वुत्तं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. महावग्ग २.२४६) पन ‘‘अद्दारिट्ठकवण्णाति अल्लारिट्ठफलवण्णा, तिन्तकाकपक्खवण्णातिपि वदन्ति. रजनन्ति उपरिलित्तनीलादिवण्णं सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘चोळकेन पुञ्छित्वा’ति. तञ्हि तथा पुञ्छिते विगच्छति. यं पन चम्मस्स दुग्गन्धापनयनत्थं काळरत्तादिरजनेहि रञ्जितत्ता काळरत्तादिवण्णं होति, तं चोळादीहि अपनेतुं न सक्का चम्मगतिकमेव, तस्मा तं वट्टतीति दट्ठब्बं. खल्लकन्ति सब्बपण्हिपिधानचम्मं अपरिगळनत्थं पण्हिया उपरिभागे अपिधाय आरोपनबन्धनमत्तं वट्टति. विचित्राति सण्ठानतो विचित्रपट्टा अधिप्पेता, न वण्णतो सब्बसो अपनेतब्बेसु खल्लकादीसु पविट्ठत्ता. बिळालसदिसमुखत्ता महाउलूका पक्खिबिळालाति वुच्चन्ति, तेसं चम्मं नाम पक्खलोममेव. उण्णाहि कतपादुकाति एत्थ उण्णामयकम्बलेहि कतपादुका सङ्गय्हन्ति. काळसीहोति काळमुखवानरजाति. चम्मं न वट्टतीति निसीदनत्थरणं कातुं न वट्टति, भूमत्थरणादिवसेन परिभोगो वट्टतेवा’’ति वुत्तं.

वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. महावग्ग २५९) पन ‘‘मिगमातुकोति तस्स नामं, वातमिगोति च तस्स नामं. ‘काळसीहो काळमुखो कपी’ति लिखितं. चम्मं न वट्टतीति येन परियायेन चम्मं वट्टिस्सति, सो परतो आविभविस्सति. ‘अत्तनो पुग्गलिकवसेन पच्चाहारो पटिक्खित्तो’ति वुत्तं. ‘न, भिक्खवे, किञ्चि चम्मं धारेतब्ब’न्ति एत्तावता सिद्धे ‘न, भिक्खवे, गोचम्म’न्ति इदं परतो ‘अनुजानामि, भिक्खवे, सब्बपच्चन्तिमेसु जनपदेसु चम्मानि अत्थरणानी’ति (महाव. २५९) एत्थ अनुमतिप्पसङ्गभया वुत्तन्ति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं.