७. सप्पाणकवग्गो

१. सञ्चिच्चपाणसिक्खापदवण्णना

३८२. सत्तमस्स पठमे उसुं सरं असति खिपतीति इस्सासो. न हेत्थ किञ्चि जीवितं नाम विसुं तिट्ठतीति सम्बन्धो. तत्थ पाणेति सत्ते. अप्पमत्तेन वत्तं कातब्बन्ति यथा पाणकानं विहेसापि न होति, एवं सल्लक्खेत्वा ओतापनसम्मज्जनादिवत्तं कातब्बं. सेसं वुत्तनयमेव.

सञ्चिच्चपाणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

३८७. दुतिये उदकसण्ठानकप्पदेसेति कद्दमपासाणादिभूमियं. तत्थाति आसित्ते कप्पियउदके. सेसं वुत्तनयमेव.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना

३९२. ततिये ‘‘तस्स भिक्खुनो सन्तिकं गन्त्वा’’ति वुत्तत्ता यस्स अधिकरणं सङ्घकम्मेन निहतं, तस्स सम्मुखे एव उक्कोटेन्तस्स पाचित्तियं. परम्मुखे पन दुक्कटमेव.

३९५. ‘‘धम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञी उक्कोटेति, अनापत्ती’’ति वुत्तत्ता अनादरियतादि विय उक्कोटनं सयं अकुसलं न होति, धम्मकम्मसञ्ञाय, पन विमतिया च उक्कोटनेनेव अकुसलं होति. यथाधम्मं निहतता, जानना, उक्कोटनाति तीणि अङ्गानि.

उक्कोटनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना

३९९. चतुत्थे आपत्तिं आपज्जतियेवाति धुरनिक्खेपपक्खे वुत्तं. वत्थुपुग्गलोति आपन्नपुग्गलो. छादेतुकामताय हि सति एव अवस्सं अञ्ञस्स आरोचनं वुत्तं, वत्थुपुग्गलस्स च आरोचना नाम न होतीति पटिच्छादनमेवाति अधिप्पायो. कोटि छिन्ना होतीति छादेस्सामीति धुरनिक्खेपे सतिपि पुग्गलपरम्पराय गच्छन्ती आपत्तिकोटि छिज्जति.

४००. ‘‘अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठि च कायसंसग्गो चाति अयं दुट्ठुल्लअज्झाचारो नामा’’ति इदं दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदट्ठकथायं ‘‘अनुपसम्पन्नस्स…पे… आदितो पञ्च सिक्खापदानि दुट्ठुल्लो नाम अज्झाचारो, सेसानि अदुट्ठुल्लो. सुक्कविस्सट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामा पनस्स अज्झाचारो नामा’’ति (पाचि. अट्ठ. ८२) इमिना वचनेन विरुज्झतीति वीमंसितब्बं. पुग्गलपेमेन छादयतो चेत्थ ‘‘अञ्ञे गरहिस्सन्ती’’ति भयवसेन छादनक्खणे पटिघोव उप्पज्जतीति ‘‘दुक्खवेदन’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. उपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लापत्तिजाननं, पटिच्छादेतुकामताय धुरनिक्खेपोति द्वे अङ्गानि.

दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना

४०२. पञ्चमे रूपसिप्पन्ति हेरञ्ञिकसिप्पं. गब्भे सयितकालेन सद्धिं वीसतिमं वस्सं परिपुण्णमस्साति गब्भवीसो.

४०४. निक्खमनीयपुण्णमासीति सावणमासस्स पुण्णमिया आसाळ्हीपुण्णमिया अनन्तरपुण्णमी. पाटिपददिवसेति पच्छिमिकाय वस्सूपनायिकाय. द्वादस मासे मातु कुच्छिस्मिं वसित्वा महापवारणाय जातं उपसम्पादेन्तीति अत्थो. ‘‘तिंस रत्तिन्दिवो मासो, द्वादसमासिको संवच्छरो’’ति (अ. नि. ३.७१; ८.४३; विभ. १०२३) वचनतो ‘‘चत्तारो मासा परिहायन्ती’’ति वुत्तं. वस्सं उक्कड्ढन्तीति वस्सं उद्धं कड्ढन्ति, ‘‘एकमासं अधिकमासो’’ति छड्डेत्वा वस्सं उपगच्छन्तीति अत्थो. तस्मा ततियो ततियो संवच्छरो तेरसमासिको होति. ते द्वे मासे गहेत्वाति निक्खमनीयपुण्णमासतो याव जातदिवसभूता महापवारणा. ताव ये द्वे मासा अनागता, तेसं अत्थाय अधिकमासतो लद्धे द्वे मासे गहेत्वा. तेनाह ‘‘यो पवारेत्वा वीसतिवस्सो भविस्सती’’तिआदि. ‘‘निक्कङ्खा हुत्वा’’ति इदं अट्ठारसन्नं वस्सानं एकअधिकमासे गहेत्वा ततो वीसतिया वस्सेसुपि चातुद्दसीअत्थाय चतुन्नं मासानं परिहापनेन सब्बदा परिपुण्णवीसतिवस्सतं सन्धाय वुत्तं. पवारेत्वा वीसतिवस्सो भविस्सतीति महापवारणादिवसे अतिक्कन्ते गब्भवस्सेन सह वीसतिवस्सो भविस्सतीति अत्थो. तस्माति यस्मा गब्भमासापि गणनूपगा होन्ति, तस्मा. एकवीसतिवस्सोति जातिया वीसतिवस्सं सन्धाय वुत्तं.

४०६. अञ्ञं उपसम्पादेतीति उपज्झायो, आचरियो वा हुत्वा उपसम्पादेति. सोपीति उपसम्पादेन्तोपि अनुपसम्पन्नो. ऊनवीसतिवस्सता, तं ञत्वा उपज्झायेन हुत्वा उपसम्पादनन्ति द्वे अङ्गानि.

ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना

४०९. छट्ठे थेय्यसत्थभावो, ञत्वा संविधानं, अविसङ्केतेन गमनन्ति तीणि अङ्गानि.

थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४१२. सत्तमं वुत्तनयमेव.

८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना

४१७. अट्ठमे अन्तरायन्ति अन्तरा वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो. आनन्तरियधम्माति अनन्तरे भवे फलनिब्बत्तने नियुत्ता चेतनादिधम्माति अत्थो. ‘‘न सग्गस्सा’’ति इदं भिक्खुनिदूसनकम्मस्स आनन्तरियत्ताभावतो वुत्तं. अरियसाविकासु, पन कल्याणपुथुज्जनभूताय च बलक्कारेन दूसेन्तस्स आनन्तरियसअसमेव. मोक्खन्तरायिकता पन लोलायपि पकतत्तभिक्खुनिया दूसकस्स तस्मिं अत्तभावे मग्गुप्पत्तिया अभावतो वुत्ता.

तस्मिं अत्तभावे अनिवत्तनका अहेतुकअकिरियनत्थिकदिट्ठियोव नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा. पण्डकादीनं गहणं निदस्सनमत्तं. सब्बापि दुहेतुकाहेतुकपटिसन्धियो विपाकन्तरायिकाव दुहेतुकानम्पि मग्गानुप्पत्तितो.

अयन्ति अरिट्ठो. रसेन रसन्ति अनवज्जेन पच्चयपरिभुञ्जनरसेन पञ्चकामगुणपअभोगरसं समानेत्वा. उपनेन्तो वियाति घटेन्तो विय, सो एव वा पाठो.

अट्ठिकङ्कलूपमाति एत्थ अट्ठि एव निम्मंसताय कङ्कलन्ति च वुच्चति. पलिभञ्जनट्ठेनाति अवस्सं पतनट्ठेन. अधिकुट्टनट्ठेनाति अति विय कुट्टनट्ठेन. पाळियं ‘‘तथाहं भगवता…पे… नालं अन्तरायाया’’ति इदं वत्थुअनुरूपतो वुत्तं. एवं पन अग्गहेत्वा अञ्ञेनपि आकारेन यं किञ्चि भगवता वुत्तं विपरीततो गहेत्वा परेहि वुत्तेपि अमुञ्चित्वा वोहरन्तस्सापि वुत्तनयानुसारेन तदनुगुणं समनुभासनकम्मवाचं योजेत्वा आपत्तिया आरोपेतुं, आपत्तिया अदस्सनादीसु तीसु यं किञ्चि अभिरुचितं निमित्तं कत्वा उक्खेपनीयकम्मं कातुञ्च लब्भति. समनुभासनं अकत्वापि ‘‘मायस्मा एवं अवचा’’ति भिक्खूहि वुत्तमत्ते लद्धिया अप्पटिनिस्सज्जनपच्चयाय दुक्कटापत्तियापि उक्खेपनीयकम्मं कातुम्पि वट्टतेवाति दट्ठब्बं. धम्मकम्मता, समनुभासनाय अप्पटिनिस्सज्जनन्ति द्वे अङ्गानि.

अरिट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना

४२४. नवमे ‘‘उक्खित्तो अनोसारितो’’ति वुत्तत्ता अरिट्ठस्स उक्खेपनीयकम्मं कतन्ति दट्ठब्बं.

४२५. पाळियं ‘‘एकच्छन्ने’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता नानूपचारेपि एकच्छन्ने निपज्जने पण्णत्तिं अजानन्तस्स अरहतोपि उक्खित्तानुवत्तकानम्पि पाचित्तियमेव. अकतानुधम्मता, ञत्वा सम्भोगादिकरणन्ति द्वे अङ्गानि.

उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना

४२८. दसमे पिरेति सम्बोधनत्थे निपातपदं. सेसं अनन्तरसिक्खापदद्वये वुत्तनयमेव.

कण्टकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो सप्पाणकवग्गो सत्तमो.