५. पाचित्तियकण्डं

१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदवण्णना

१. मुसावादवग्गस्स पठमसिक्खापदे खुद्दकानन्ति एत्थ ‘‘खुद्दक-सद्दो बहु-सद्दपरियायो’’ति वदन्ति. तत्थाति तेसु वग्गेसु, खुद्दकेसु वा. ‘‘जानितब्बतो’’ति हेतुनो विपक्खेपि निब्बाने वत्तनतो अनेकन्तिकत्ते परेहि वुत्ते ‘‘न मया अयं हेतु वुत्तो’’ति तं कारणं पटिच्छादेतुं पुन ‘‘जातिधम्मतोति मया वुत्त’’न्तिआदीनि वदति. ‘‘सम्पजान’’न्ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन निद्देसोति आह ‘‘जानन्तो’’ति.

२. सम्पजानमुसावादेति अत्तना वुच्चमानस्स अत्थस्स वितथभावं पुब्बेपि जानित्वा, वचनक्खणे च जानन्तस्स मुसावादभणने. तेनाह ‘‘जानित्वा’’तिआदि. मुसावादेति च निमित्तत्थे भुम्मं, तस्मा मुसाभणननिमित्तं पाचित्तियन्ति एवमेत्थ, इतो परेसुपि ईदिसेसु अत्थो वेदितब्बो.

३. वदन्ति एतायाति वाचाति आह ‘‘मिच्छा’’तिआदि. ‘‘धनुना विज्झती’’तिआदीसु विय ‘‘चक्खुना दिट्ठ’’न्ति पाकटवसेन वुत्तन्ति आह ‘‘ओळारिकेना’’ति.

११. गतो भविस्सतीति एत्थापि सन्निट्ठानतो वुत्तत्ता मुसावादो जातो. आपत्तिन्ति पाचित्तियापत्तिं, न दुब्भासितं. जातिआदीहि दसहि अक्कोसवत्थूहि परं दवा वदन्तस्स हि तं होति. चारेसुन्ति उपनेसुं. वत्थुविपरीतता, विसंवादनपुरेक्खारता, यमत्थं वत्थुकामो, तस्स पुग्गलस्स विञ्ञापनपयोगो चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. वत्थुविपरीतताय हि असति विसंवादनपुरेक्खारताय विञ्ञापितेपि मुसावादो न होति, दुक्कटमत्तमेव होति. तस्मा सापि अङ्गमेवाति गहेतब्बं. उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनत्थं मुसा भणन्तस्स पाराजिकं, परियायेन थुल्लच्चयं, अमूलकेन पाराजिकेन अनुद्धंसनत्थं सङ्घादिसेसो, सङ्घादिसेसेनानुद्धंसनओमसवादादीसु पाचित्तियं, अनुपसम्पन्नेसु दुक्कटं, उक्कट्ठहीनजातिआदीहि दवा अक्कोसन्तस्स दुब्भासितं, केवलं मुसा भणन्तस्स इध पाचित्तियं वुत्तं.

मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना

१३. दुतिये पुब्बे पतिट्ठितारप्पदेसं पुन अरे पत्तेति पठमं भूमियं पतिट्ठितनेमिप्पदेसे परिवत्तेत्वा पुन भूमियं पतिट्ठितेति अत्थो.

१५. पुब्बेति अट्ठुप्पत्तियं. पुप्फछड्डका नाम गब्भमलादिहारका. तच्छककम्मन्ति पासाणकोट्टनादिवड्ढकीकम्मं. हत्थमुद्दागणनाति अङ्गुलिसङ्कोचनेनेव गणना. अच्छिद्दकगणना नाम एकट्ठानदसट्ठानादीसु सारियो ठपेत्वा अनुक्कमेन गणना. आदि-सद्देन सङ्कलनपटउप्पादनवोक्लनभागहारादिवसेन पवत्ता पिण्डगणना गहिता. यस्स सा पगुणा, सो रुक्खम्पि दिस्वा ‘‘एत्तकानि एत्थ पण्णानी’’ति जानाति. यभ-मेथुनेति वचनतो आह ‘‘य-कार-भ-कारे’’तिआदि.

१६. न पुरिमेनाति मुसावादसिक्खापदेन. सोपि आपत्तियाति उपसग्गादिविसिट्ठेहिपि वदन्तो पाचित्तियापत्तियाव कारेतब्बो.

२६. दुब्भासितन्ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता पाळियं अनागतेहिपि परम्मुखा वदन्तस्सपि दुब्भासितमेवाति आचरिया वदन्ति ततो लामकापत्तिया अभावा, अनापत्तियापेत्थ भवितुं अयुत्तत्ता. सब्बसत्ताति एत्थ वचनत्थविदूहि तिरच्छानादयोपि गहिता.

३५. अनुसासनीपुरेक्खारताय वा पापगरहिताय वा वदन्तानं चित्तस्स लहुपरिवत्तिभावतो अन्तरन्तरा कोपे उप्पन्नेपि अनापत्ति. कायविकारमत्तेनपि ओमसनसम्भवतो ‘‘तिसमुट्ठानं, कायकम्म’’न्ति च वुत्तं. परिवारे पन ‘‘चतुत्थेन आपत्तिसमुट्ठानेन…पे… दुब्भासितं आपज्जेय्याति. न हीति वत्तब्ब’’न्तिआदिना (परि. २७६) इतरानि समुट्ठानानि पटिक्खिपित्वा पञ्चमस्सेव वुत्तत्ता आह ‘‘दुब्भासितापत्ति पनेत्थ वाचाचित्ततो समुट्ठाती’’ति. दवकम्यताय हि कायवाचाचित्तेहि ओमसन्तस्सपि वाचाचित्तमेव आपत्तिया अङ्गं होति, न पन कायो विज्जमानोपि धम्मदेसनापत्ति विय केवलं कायविकारेनेव. ओमसन्तस्स पन किञ्चापि इध दुब्भासितापत्तिया अनापत्ति, अथ खो कायकीळापटिक्खेपसिक्खापदेन दुक्कटमेवाति दट्ठब्बं. उपसम्पन्नं जातिआदीहि अनञ्ञापदेसेन अक्कोसनं, तस्स जाननं, अत्थपुरेक्खारतादीनं अभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना

३६. ततिये भण्डनं जातं एतेसन्ति भण्डनजाता. पिसतीति पिसुणा, वाचा, समग्गे भिन्ने करोतीति अत्थो. ताय वाचाय समन्नागतो पिसुणो, तस्स कम्मं पेसुञ्ञन्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

इधापि जातिआदीहि दसहि वत्थूहि पेसुञ्ञं उपसंहरन्तस्सेव पाचित्तियं, इतरेहि अक्कोसवत्थूहि दुक्कटं. अनक्कोसवत्थूहि पन उपसंहरन्तस्स दुक्कटमेवाति वदन्ति. जातिआदीहि अनञ्ञापदेसेन अक्कोसन्तस्स भिक्खुनो सुत्वा भिक्खुस्स उपसंहरणं, पियकम्यताभेदाधिप्पायेसु अञ्ञतरता, तस्स विजाननाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

४५. चतुत्थे पुरिमब्यञ्जनेन सदिसन्ति ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एत्थ अनिच्च-सद्देन सदिसं ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति एत्थ अनिच्च-सद्दं वदति. अक्खरसमूहोति अविभत्तिको वुत्तो. पदन्ति विभत्तिअन्तं वुत्तं.

एकं पदन्ति गाथापदमेव सन्धाय वदति. पदगणनायाति गाथापदगणनाय. अपापुणित्वाति सद्धिं अकथेत्वा. एतेन गाथाय पच्छिमपादे वुच्चमाने सामणेरो पठमपादादिं वदति, आपत्तियेव, तस्मिं निस्सद्दे एव इतरेन वत्तब्बन्ति दस्सेति.

अट्ठकथानिस्सितोति सङ्गीतित्तयारुळ्हं पोराणट्ठकथं सन्धाय वदति. इदानिपि ‘‘यथापि दीपिको नाम, निलीयित्वा गण्हते मिगे’’ति (मि. प. ६.१.५; विसुद्धि. १.२१७; दी. नि. अट्ठ. २.३७४; म. नि. अट्ठ. १.१०७; पारा. अट्ठ. २.१६५; पटि. म. अट्ठ. २.१.१६३) एवमादिकं अट्ठकथावचनं अत्थेव, बुद्धघोसाचरियादीहि पोराणट्ठकथानयेन वुत्तम्पि इध सङ्गहेतब्बन्ति वदन्ति. पाळिनिस्सितोति उदानवग्गसङ्गहादिको. विवट्टूपनिस्सितन्ति निब्बाननिस्सितं. थेरस्साति नागसेनत्थेरस्स. मग्गकथादीनि पकरणानि.

४६. पाळियं अक्खरायातिआदि लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, अक्खरेनातिआदिना अत्थो गहेतब्बो.

४८. उपचारं मुञ्चित्वाति परिसाय द्वादसहत्थं मुञ्चित्वा एकतो ठितस्स वा निसिन्नस्स वा अनुपसम्पन्नस्स अकथेत्वा अञ्ञे उद्दिस्स भणन्तस्सापि अनापत्ति. सचे पन दूरे निसिन्नम्पि उद्दिस्स भणति, आपत्ति एव. ओपातेतीति सद्धिं कथेति. अनुपसम्पन्नता, वुत्तलक्खणधम्मं पदसो वाचनता, एकतो भणनञ्चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. सहसेय्यसिक्खापदवण्णना

५०-५१. पञ्चमे तत्रिदं निदस्सनन्ति सेसो. दिरत्ततिरत्तन्ति एत्थ दिरत्तग्गहणं वचनालङ्कारत्थं, निरन्तरं तिस्सोव रत्तियो वसित्वा चतुत्थदिवसादीसु सयन्तस्सेव आपत्ति, न एकन्तरिकादिवसेन सयन्तस्साति दस्सनत्थम्पीति दट्ठब्बं. दिरत्तविसिट्ठञ्हि तिरत्तं वुच्चमानं, तेन अनन्तरिकमेव तिरत्तं दीपेतीति. पञ्चहि छदनेहीति इट्ठकसिलासुधातिणपण्णेहि. वाचुग्गतवसेनाति पगुणवसेन. दियड्ढहत्थुब्बेधो वड्ढकीहत्थेन गहेतब्बो. एकूपचारो एकेन मग्गेन पविसित्वा अब्भोकासं अनुक्कमित्वा सब्बत्थ अनुपरिगमनयोग्गो, एतं बहुद्वारम्पि एकूपचारोव. तत्थ पन कुट्टादीहि रुन्धित्वा विसुं द्वारं योजेन्ति, नानूपचारो होति. सचे पन रुन्धति एव, विसुं द्वारं न योजेन्ति, ‘‘एतम्पि एकूपचारमेव मत्तिकादीहि पिहितद्वारो विय गब्भो’’ति गहेतब्बं. अञ्ञथा गब्भे पविसित्वा पमुखादीसु निपन्नानुपसम्पन्नेहि सहसेय्यापरिमुत्तिया गब्भद्वारं मत्तिकादीहि पिदहापेत्वा उट्ठिते अरुणे विवरापेन्तस्सपि अनापत्ति भवेय्याति.

तेसं पयोगे पयोगे भिक्खुस्स आपत्तीति एत्थ केचि ‘‘अनुट्ठहनेन अकिरियसमुट्ठाना आपत्ति वुत्ता तस्मिं खणे सयन्तस्स किरियाभावा. इदञ्हि सिक्खापदं सिया किरियाय समुट्ठाति, सिया अकिरियाय समुट्ठाति. किरियासमुट्ठानता चस्स तब्बहुलवसेन वुत्ताति वदति. यथा चेतं, एवं दिवासयनम्पि. अनुट्ठहनेन, हि द्वारासंवरणेन चेतं अकिरियसमउट्ठानम्पि होती’’ति वदन्ति. इदञ्च युत्तं विय दिस्सति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.

‘‘उपरिमतलेन सद्धिं असम्बद्धभित्तिकस्सा’’ति इदं सम्बद्धभित्तिके वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सनत्थं वुत्तं. उपरिमतले सयितस्स सङ्का एव नत्थीति ‘‘हेट्ठापासादे’’तिआदि वुत्तं. नानूपचारेति बहि निस्सेणिया आरोहणीये.

सभासङ्खेपेनाति सभाकारेन. ‘‘अड्ढकुट्टके’’ति इमिना सण्ठानं दस्सेति. यत्थ तीसु द्वीसु वा पस्सेसु भित्तियो बद्धा, छदनं वा असम्पत्ता अड्ढभित्ति, इदं अड्ढकुट्टकं नाम. वाळसङ्घाटो नाम परिक्खेपस्स अन्तो थम्भादीनं उपरि वाळरूपेहि कतसङ्घाटो. परिक्खेपस्स बहिगतेति एत्थ यस्मिं पस्से परिक्खेपो नत्थि, तत्थ सचे भूमितो वत्थु उच्चं होति, उभतो उच्चवत्थुतो हेट्ठा भूमियं निब्बकोसब्भन्तरेपि अनापत्ति एव तत्थ सेनासनवोहाराभावतो. अथ वत्थु नीचं भूमिसममेव सेनासनस्स हेट्ठिमतले तिट्ठति, तत्थ परिक्खेपरहितदिसाय निब्बकोसब्भन्तरे सब्बत्थ आपत्ति होति, परिच्छेदाभावतो परिक्खेपस्स बहि एव अनापत्तीति दट्ठब्बं. परिमण्डलं वातिआदि मज्झे उदकपतनत्थाय आकासङ्गणवन्तं सेनासनं सन्धाय वुत्तं. तत्थ अपरिच्छिन्नगब्भूपचारेति एकेकगब्भस्स द्वीसु पस्सेसु पमुखेन गमनं परिच्छिन्दित्वा दियड्ढहत्थुब्बेधतो अनूनं कुट्टं कत्वा आकासङ्गणेन पवेसं करोन्ति, एवं अकतोति अत्थो. गब्भपरिक्खेपोति चतुरस्सपासादादीसु समन्ता ठितगब्भभित्तियो सन्धाय वुत्तं.

पाटेक्कसन्निवेसाति एकेकदिसाय गब्भपाळियो इतरदिसासु गब्भपाळीनं अभावेन, भावेपि वा अञ्ञमञ्ञभित्तिच्छदनेहि असम्बन्धताय पाटेक्कसन्निवेसा नाम वुच्चति. तं…पे… सन्धाय वुत्तन्ति तत्थ पाचित्तियेन अनापत्तीति वुत्तं, न दुक्कटेन. तादिसाय हि गब्भपाळिया पमुखं तीसु दिसासु भित्तीनं अभावेन एकदिसाय गब्भभित्तिमत्तेन सब्बच्छन्नं चूळपरिच्छन्नं नाम होति. तस्मा दुक्कटमेव. यदि पन तस्स पमुखस्स इतरदिसासुपि एकिस्सं, सब्बासु वा भित्तिं करोन्ति, तदा सब्बच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नादिभावतो पाचित्तियमेव होतीति दट्ठब्बं. भूमियं विना जगतिया पमुखं सन्धायाति एत्थ उच्चवत्थुं अकत्वा भूमियं कतगेहस्स पमुखं सन्धाय अपरिक्खित्ते पाचित्तियेन अनापत्तीति इदं कथितं. उच्चवत्थुकं चे पमुखं होति, तेन वत्थुना परिक्खित्तसङ्ख्यमेव पमुखं गच्छतीति अधिप्पायो. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. जगतिया पमाणं वत्वाति पकतिभूमिया निपन्नो यथा जगतिया उपरि सयितं न पस्सति, एवं उच्चातिउच्चवत्थुस्स उब्बेधप्पमाणं वत्वा. एकदिसाय उजुकमेव दीघं कत्वा सन्निवेसितो पासादो एकसालसन्निवेसो. द्वीसु, तीसु वा चतूसुपि वा दिसासु सिङ्घाटकसण्ठानादिवसेन कता द्विसालादिसन्निवेसा वेदितब्बा. सालप्पभेददीपनमेव चेत्थ पुरिमतो विसेसोति. परिक्खेपो विद्धस्तोति पमुखस्स परिक्खेपं सन्धाय वदति.

५३. उपड्ढच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नं सेनासनं दुक्कटस्स आदिं वत्वा पाळियं दस्सितत्ता ततो अधिकं सब्बच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नादिकम्पि सब्बं पाळियं अवुत्तम्पि पाचित्तियस्सेव वत्थुभावेन दस्सितं सिक्खापदस्स पण्णत्तिवज्जत्ता, गरुके ठातब्बतो चाति वेदितब्बं. सत्त पाचित्तियानीति पाळियं वुत्तपाचित्तियद्वयं सामञ्ञतो एकत्तेन गहेत्वा वुत्तं.

५४. पाळियं ‘‘ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसती’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं, अनिक्खमित्वा पन पुरारुणा उट्ठहित्वा अन्तोछदने निसिन्नस्सापि पुनदिवसे सहसेय्येन अनापत्ति एव. सेनम्बमण्डपवण्णं होतीति सीहळदीपे किर उच्चवत्थुको सब्बच्छन्नो सब्बअपरिच्छन्नो एवंनामको सन्निपातमण्डपो अत्थि, तं सन्धायेतं वुत्तं. एत्थ चतुत्थभागो चूळकं, द्वे भागा उपड्ढं, तीसु भागेसु द्वे भागा येभुय्यन्ति इमिना नयेन चूळकच्छन्नपरिच्छन्नतादीनि वेदितब्बानि. पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ अनुपसम्पन्नेन सह निपज्जनं, चतुत्थदिवसे सूरियत्थङ्गमनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

सहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

५५. छट्ठे मातुगामेन सद्धिं चतुत्थदिवसे सयन्तस्सापि इमिना सिक्खापदेन एकाव आपत्ति. केचि पन पुरिमसिक्खापदेनापीति द्वे आपत्तियो वदन्ति, तं न युत्तं ‘‘अनुपसम्पन्नेना’’ति अनित्थिलिङ्गेन वुत्तत्ता नपुंसकेन पन चतुत्थदिवसे सयन्तस्स सदुक्कटपाचित्तियं वत्तुं युत्तं. किञ्चापेत्थ पाळियं पण्डकवसेनेव दुक्कटं वुत्तं, तदनुलोमिका पन पुरिसउभतोब्यञ्जनकेन सह सयन्तस्स इमिना दुक्कटं, पुरिमेन चतुत्थदिवसे सदुक्कटपाचित्तियं. इत्थिउभतोब्यञ्जनको इत्थिगतिकोवाति अयं अम्हाकं खन्ति. मतित्थिया अनापत्तीति वदन्ति. पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ मातुगामेन सद्धिं निपज्जनं, सूरियत्थङ्गमनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना

६०. सत्तमे न यक्खेनातिआदीनं ‘‘अञ्ञत्र विञ्ञुना’’ति इमिना सम्बन्धो. अञ्ञत्र विञ्ञुना पुरिसविग्गहेन, न यक्खादिनापीति एवमत्थो गहेतब्बोति अधिप्पायो. तादिसेनपि हि सह ठिताय देसेतुं न वट्टति. तंतंदेसभासाय अत्थं यथारुचि वट्टति एव.

इरियापथापरिवत्तनं, पुरिसं वा द्वादसहत्थूपचारे अपक्कोसापनं एत्थ अकिरिया. वुत्तलक्खणस्स धम्मस्स छन्नं वाचानं उपरि देसना, वुत्तलक्खणो मातुगामो, इरियापथपअवत्तनाभावो, विञ्ञूपुरिसाभावो, अपञ्हविस्सज्जनाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.

धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना

७७. अट्ठमे अन्तराति परिनिब्बानकालतो पुब्बेपि. अतिकड्ढियमानेनाति ‘‘वदथ, भन्ते, किं तुम्हेहि अधिगत’’न्ति एवं निप्पीळियमानेन अतिबद्धियमानेन. तथारूपे पच्चये सति वत्तब्बमेव. सुतपरियत्तिसीलगुणन्ति एत्थ अत्थकुसलता सुतगुणो, पाळिपाठकुसलता परियत्तिगुणोति दट्ठब्बं. ‘‘चित्तक्खेपस्स वा अभावा’’ति इमिना खित्तचित्तवेदनाट्टतापि अरियानं नत्थीति दस्सेति.

पुब्बे अवुत्तेहीति चतुत्थपाराजिके अवुत्तेहि. इदञ्च सिक्खापदं पण्णत्तिअजआननवसेन एकन्ततो अचित्तकसमुट्ठानमेव होति अरियानं पण्णत्तिवीतिक्कमाभावा. झानलाभीनञ्च सत्थु आणावीतिक्कमपटिघचित्तस्स झानपरिहानतो भूतारोचनं न सम्भवति. उत्तरिमनुस्सधम्मस्स भूतता, अनुपसम्पन्नस्स आरोचनं, तङ्खणविजानना, अनञ्ञापदेसोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना

७८. नवमे तत्थ भवेय्याति तत्थ कस्सचि मति एवं भवेय्य. अट्ठकथावचनमेव उपपत्तितो दळ्हं कत्वा पतिट्ठपेन्तो ‘‘इमिनापि चेत’’न्तिआदिमाह.

८२. आदितो पञ्च सिक्खापदानीति पाणातिपातादीनि पञ्च. सेसानीति विकालभोजनादीनि. सुक्कविस्सट्ठिआदि अज्झाचारोव. अन्तिमवत्थुं अनज्झापन्नस्स भिक्खुनो सवत्थुको सङ्घादिसेसो, अनुपसम्पन्नस्स आरोचनं, भिक्खुसम्मुतिया अभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना

८६. दसमे अप्पपंसुमत्तिकाय पथविया अनापत्तिवत्थुभावेन वुत्तत्ता उपड्ढपंसुमत्तिकायपि पाचित्तियमेवाति गहेतब्बं. न हेतं दुक्कटवत्थूति सक्का वत्तुं जाताजातविनिमुत्ताय ततियपथविया अभावतो.

वट्टतीति इमस्मिं ठाने पोक्खरणिं खणाति ओकासस्स अनियमितत्ता वट्टति. इमं वल्लिं खणाति पथवीखणनं सन्धाय वुत्तत्ता इमिनाव सिक्खापदेन आपत्ति, न भूतगामसिक्खापदेन. उभयम्पि सन्धाय वुत्ते पन द्वेपि पाचित्तिया होन्ति. उदकपप्पटकोति उदके अन्तोभूमियं पविट्ठे तस्स उपरिभागं छादेत्वा तनुकपंसु वा मत्तिका वा पटलं हुत्वा पतमाना तिट्ठति, तस्मिं उदके सुक्खेपि तं पटलं वातेन चलमाना तिट्ठति, तं उदकपप्पटको नाम.

अकतपब्भारेति अवळञ्जनट्ठानदस्सनत्थं वुत्तं. तादिसे एव हि वम्मिकस्स सम्भवोति. मूसिकुक्करं नाम मूसिकाहि खनित्वा बहि कतपंसुरासि. अच्छदनन्तिआदिवुत्तत्ता उजुकं आकासतो पतितवस्सोदकेन ओवट्ठमेव जातपथवी होति, न छदनादीसु पतित्वा ततो पवत्तउदकेन तिन्तन्ति वेदितब्बं. मण्डपत्थम्भन्ति साखामण्डपत्थम्भं. उच्चालेत्वाति उक्खिपित्वा. ततोति पुराणसेनासनतो.

८८. महामत्तिकन्ति भित्तिलेपनं. जातपथविता, तथासञ्ञिता, खणनखणापनानं अञ्ञतरन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो मुसावादवग्गो पठमो.

२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

८९. दुतियवग्गस्स पठमे निग्गहेतुं असक्कोन्तोति साखट्ठकविमाने साखाय छिज्जमानाय छिज्जन्ते तत्थ अछेदनत्थाय देवताय उपनीतं पुत्तं दिस्वापि कुठारिनिक्खेपवेगं निवत्तेतुं असक्कोन्तोति अत्थो. रुक्खधम्मेति रुक्खस्स पवत्तियं. रुक्खानं विय छेदनादीसु अकुप्पनञ्हि रुक्खधम्मो नाम.

उप्पतितन्ति उप्पन्नं. भन्तन्ति धावन्तं. वारयेति निग्गण्हेय्य. इतरोति उप्पन्नं कोधं अनिग्गण्हन्तो राजउपराजादीनं रस्मिमत्तग्गाहकजनो विय न उत्तमसारथीति अत्थो. विसटं सप्पविसन्ति सरीरे दाठावणानुसारेन वित्थिण्णं ब्यापेत्वा ठितं कण्हसप्पविसं विय. जहाति ओरपारन्ति पञ्चोरम्भागियसञ्ञोजनानि ततियमग्गेन जहाति. ‘‘ओरपार’’न्ति हि ओरिमतीरं वुच्चति. अथ वा सोति ततियमग्गेन कोधं विनेत्वा ठितो भिक्खु अरहत्तमग्गेन ओरपारं जहातीति अत्थो. तत्थ ओरं नाम सकत्तभावो, अज्झत्तिकानि वा आयतनानि. पारं नाम परअत्तभावो, बाहिरानि वा आयतनानि. तदुभये पन छन्दरागं जहन्तो ‘‘जहाति ओरिमपार’’न्ति वुच्चति.

९०. भवन्तीति वड्ढन्ति. अहुवुन्तीति बभूवु. तेनाह ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. भूतानं गामोति महाभूतानं हरिततिणादिभावेन समग्गानं समूहो. तब्बिनिमुत्तस्स गामस्स अभावं दस्सेतुं ‘‘भूता एव वा गामो’’ति वुत्तं. पातब्य-सद्दस्स पा पानेति धात्वत्थं सन्धायाह ‘‘परिभुञ्जितब्बता’’ति. सा च पातब्यता छेदनादि एव होतीति आह ‘‘तस्सा…पे… भूतगामस्स जाता छेदनादिपच्चया’’ति.

९१. जात-सद्दो एत्थ विजातपरियायोति ‘‘पुत्तं विजाता इत्थी’’तिआदीसु विय पसूतवचनोति आह ‘‘पसूतानी’’ति, निब्बत्तपण्णमूलानीति अत्थो.

तानि दस्सेन्तोति तानि बीजानि दस्सेन्तो. कारियदस्सनमुखेनेव कारणञ्च गहितन्ति आह ‘‘बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सित’’न्ति.

९२. ‘‘बीजतो सम्भूतो भूतगामो बीज’’न्ति इमिना उत्तरपदलोपेन ‘‘पदुमगच्छतो निब्बत्तं पुप्फं पदुम’’न्तिआदीसु वियायं वोहारोति दस्सेति. यं बीजं भूतगामो नाम होतीति निब्बत्तपण्णमूलं सन्धाय वदति. यथारुतन्ति यथापाठं.

‘‘सञ्चिच्चा’’ति वुत्तत्ता सरीरे लग्गभावं ञत्वापि उट्ठहति, ‘‘तं उद्धरिस्सामी’’तिसञ्ञाय अभावतो वट्टति. अनन्तक-ग्गहणेन सासपमत्तिका गहिता, नामञ्हेतं तस्सा सेवालजातिया. मूलपण्णानं अभावेन ‘‘असम्पुण्णभूतगामो नामा’’ति वुत्तं. सो बीजगामेन सङ्गहितोति. अवड्ढमानेपि भूतगाममूलकत्ता वुत्तं ‘‘अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छती’’ति. नाळिकेरस्स आवेणिकं कत्वा वदति.

सेलेय्यकं नाम सिलाय सम्भूता एका गन्धजाति. पुप्फितकालतो पट्ठायाति विकसितकालतो पभुति. छत्तकं गण्हन्तोति विकसितं गण्हन्तो. मकुळं पन रुक्खत्तचं अकोपेन्तेनपि गहेतुं न वट्टति, फुल्लं वट्टति. हत्थकुक्कुच्चेनाति हत्थचापल्लेन.

‘‘पानीयं न वासेतब्ब’’न्ति इदं अत्तनो पिवनपानीयं सन्धाय वुत्तं, अञ्ञेसं पन वट्टति अनुग्गहितत्ता. तेनाह ‘‘अत्तना खादितुकामेना’’ति. येसं रुक्खानं साखा रुहतीति मूलं अनोतारेत्वा पण्णमत्तनिग्गमनमत्तेनपि वड्ढति. तत्थ कप्पियम्पि अकरोन्तो छिन्ननाळिकेरवेळुदण्डादयो कोपेतुं वट्टति.

‘‘चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामी’’ति वुत्तत्ता केवलं चङ्कमनाधिप्पायेन वा मग्गगमनाधिप्पायेन वा अक्कमन्तस्स, तिणानं उपरि निसीदनाधिप्पायेन निसीदन्तस्स च दोसो नत्थि.

समणकप्पेहीति समणानं कप्पियवोहारेहि, अबीजनिब्बट्टबीजानिपि कप्पियभावतो ‘‘समणकप्पानी’’ति वुत्तानि. अबीजं नाम तरुणअम्बफलादीनि. निब्बट्टेतब्बं वियोजेतब्बं बीजं यस्मिं, तं पनसादि निब्बट्टबीजं नाम. कप्पियन्ति वत्वावाति पुब्बकालकिरियावसेन वुत्तेपि वचनक्खणेव अग्गिसत्थादिना बीजगामे वणं कातब्बन्ति वचनतो पन पुब्बे कातुं न वट्टति, तञ्च द्विधा अकत्वा छेदनभेदनमेव दस्सेतब्बं. करोन्तेन च भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति याय कायचि भासाय वुत्तेयेव कातब्बं. बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बन्ति कारापनस्स पठममेव अधिकतत्ता. ‘‘कटाहेपि कातुं वट्टती’’ति वुत्तत्ता कटाहतो नीहताय मिञ्जाय वा बीजे वा यत्थ कत्थचि विज्झितुं वट्टति एव. भूतगामो, भूतगामसञ्ञिता, विकोपनं वा विकोपापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

९४. दुतिये अञ्ञं वचनन्ति यं दोसविभावनत्थं परेहि वुत्तवचनं तं तस्स अननुच्छविकेन अञ्ञेन वचनेन पटिचरति.

९८. यदेतं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणवसेन पवत्तवचनं, तदेव पुच्छितमत्थं ठपेत्वा अञ्ञं वदति पकासेतीति अञ्ञवादकन्ति आह ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नाम’’न्ति. तुण्हीभूतस्सेतं नामन्ति तुण्हीभावस्सेतं नामं, अयमेव वा पाठो. अञ्ञवादकं आरोपेतुन्ति अञ्ञवादे आरोपेतुं. विहेसकन्ति विहेसकत्तं.

९९. पाळियं न उग्घाटेतुकामोति पटिच्छादेतुकामो.

१००. अनारोपिते अञ्ञवादकेति वुत्तदुक्कटं पाळियं आगतअञ्ञेनञ्ञपटिचरणवसेन युज्जति, अट्ठकथायं आगतनयेन पन मुसावादेन अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स पाचित्तियेन सद्धिं दुक्कटं, आरोपिते इमिनाव पाचित्तियं. केचि पन ‘‘मुसावादपाचित्तियेन सद्धिं पाचित्तियद्वय’’न्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. आदिकम्मिकस्सपि मुसावादे इमिनाव अनापत्तीति दट्ठब्बं. धम्मकम्मेन आरोपितता, आपत्तिया वा वत्थुना वा अनुयुञ्जियमानता, छादेतुकामताय अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, तुण्हीभावो चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

१०३. ततिये चिन्तायनत्थस्स झे-धातुस्स अनेकत्थताय ओलोकनत्थसम्भवतो वुत्तं ‘‘ओलोकापेन्ती’’ति. छन्दायाति लिङ्गविपल्लासोति आह ‘‘छन्देना’’ति.

१०५. भिक्खुं लामकतो चिन्तापनत्थं अञ्ञेसं तं अवण्णकथनं उज्झापनं नाम. अञ्ञेसं पन अवत्वा अञ्ञमञ्ञं समुल्लपनवसेन भिक्खुनो दोसप्पकासनं खिय्यनं नामाति अयमेतेसं भेदो.

१०६. अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेतीति अञ्ञेन अनुपसम्पन्नेन उज्झापेति. तस्स वा तं सन्तिकेति तस्स अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके तं सङ्घेन सम्मतं उपसम्पन्नं खिय्यति. इधापि मुसावादेन उज्झापनादीनं सम्भवतो दुक्कटट्ठानानि च आदिकम्मिकस्स अनापत्ति च इमिना एव सिक्खापदेन वुत्ताति वेदितब्बं सब्बत्थ मुसावादपाचित्तियस्स अनिवत्तितो. धम्मकम्मेन सम्मतता, उपसम्पन्नता, अगतिगमनाभावो, तस्स अवण्णकामता, यस्स सन्तिके वदति. तस्स उपसम्पन्नता, उज्झापनं वा खिय्यनं वाति इमानेत्थ छ अङ्गानि.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

११०. चतुत्थे अपञ्ञातेति अप्पसिद्धे. इमं पन अट्ठ मासे मण्डपादीसु ठपनसङ्खातं अत्थविसेसं गहेत्वा भगवता पठममेव सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठमासे’’तिआदिवचनेन अनुपञ्ञत्तिसदिसेन पकासेत्वा विसुं अनुपञ्ञत्ति न वुत्ता. परिवारे पनेतं अनुजाननवचनं अनुपञ्ञत्तिट्ठानन्ति ‘‘एका अनुपञ्ञत्ती’’ति (परि. ६५-६७) वुत्तं.

नववायिमोति अधुना सुत्तेन वीतकच्छेन पलिवेठितमञ्चो. ओनद्धोति कप्पियचम्मेन ओनद्धो. ते हि वस्सेन सीघं न नस्सन्ति. ‘‘उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति इदं तस्स सुखपटिपत्तिदस्सनमत्तं, उक्कट्ठस्सापि पन चीवरकुटि वट्टतेव. कायानुगतिकत्ताति भिक्खुनो तत्थेव निसीदनभावं दीपेति, तेन च वस्सभयेन सयं अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स आपत्तीति दस्सेति. अब्भोकासिकानं तेमनत्थाय नियमेत्वा दायकेहि दिन्नम्पि अत्तानं रक्खन्तेन रक्खितब्बमेव.

‘‘वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा’’ति इमिना गिम्हानेपि मेघे उट्ठिते अब्भोकासे निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपेति. तत्र तत्राति चेतियङ्गणादिके तस्मिं तस्मिं अब्भोकासे नियमेत्वा निक्खित्ता. मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखाति यत्थ समन्ततो सम्मज्जित्वा अङ्गणमज्झे सब्बदा कचवरस्स सङ्कड्ढनेन मज्झे वालिका सञ्चिता होति. तत्थ कत्तब्बविधिदस्सनत्थं वुत्तं. उच्चवत्थुपादट्ठानाभिमुखं वा वालिका हरितब्बा. यत्थ वा पन कोणेसु वालिका सञ्चिता, तत्थ ततो पट्ठाय अपरदिसाभिमुखा हरितब्बाति केचि अत्थं वदन्ति. केचि पन ‘‘सम्मट्ठट्ठानस्स पदवळञ्जेन अविकोपनत्थाय सयं असम्मट्ठट्ठाने ठत्वा अत्तनो पादाभिमुखं वालिका हरितब्बाति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तत्थ ‘‘मज्झतो पट्ठाया’’ति वचनस्स पयोजनं न दिस्सति.

१११. वङ्कपादतामत्तेन कुळीरपादकस्स सेसेहि विसेसो, न अटनीसु पादप्पवेसनविसेसेनाति दस्सेतुं ‘‘यो वा पन कोची’’तिआदि वुत्तं. तस्साति उपसम्पन्नस्सेव.

निसीदित्वा…पे… पाचित्तियन्ति एत्थ मेघुट्ठानाभावं ञत्वा ‘‘पच्छा आगन्त्वा उद्धरिस्सामी’’ति आभोगेन गच्छन्तस्स अनापत्ति, तेन पुनागन्तब्बमेव. कप्पं लभित्वाति ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठा’’ति वुत्तवचनं लभित्वा.

आवासिकानंयेव पलिबोधोति आगन्तुकेसु किञ्चि अवत्वा निसीदित्वा ‘‘आवासिका एव उद्धरिस्सन्ती’’ति गतेसुपि आवासिकानमेव पलिबोधो. महापच्चरिवादे पन ‘‘इदं अम्हाक’’न्ति अवत्वापि निसिन्नानमेवाति अधिप्पायो. ‘‘सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा’’ति वुत्तत्ता अनाणत्तिया पञ्ञापितत्तापि दुक्कटे कारणं वुत्तं. उस्सारकोति सरभाणको. सो हि उद्धं उद्धं पाळिपाठं सारेति पवत्तेतीति उस्सारकोति वुच्चति.

११२. वण्णानुरक्खणत्थं कताति पटखण्डादीहि सिब्बित्वा कता. भूमियं अत्थरितब्बाति चिमिलिकाय सति तस्सा उपरि, असति सुद्धभूमियं अत्थरितब्बा. ‘‘सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो’’ति इमिना मञ्चपीठादीसु अत्थरित्वा पुन संहरित्वा ठपनादिवसेन अत्तनो अत्थाय परिहरणमेव न वट्टति, भूमत्थरणादिवसेन परिभोगो पन अत्तनो परिहरणं न होतीति दस्सेति. खन्धके हि ‘‘अन्तोपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ति, बहिपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ती’’ति एवं अत्तनो अत्तनो अत्थाय मञ्चादीसु पञ्ञपेत्वा परिहरणवत्थुस्मिं –

‘‘न, भिक्खवे, महाचम्मानि धारेतब्बानि सीहचम्मं ब्यग्घचम्मं दीपिचम्मं. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २५५) –

पटिक्खेपो कतो. तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ अधिप्पायो दट्ठब्बो. दारुमयपीठन्ति फलकमयपीठमेव. पादकथलिकन्ति अधोतपादं यस्मिं घंसन्ता धोवन्ति, तं दारुफलकादि.

११३. ‘‘आगन्त्वा उद्धरिस्सामीति गच्छती’’ति वुत्तत्ता अञ्ञेनपि कारणेन अनोतापेन्तस्सपि आगमने सापेक्खस्स अनापत्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं ‘‘मञ्चादीनं सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे देसे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, निरपेक्खता, लेड्डुपातातिक्कमो’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) एवमेत्थ निरपेक्खताय सद्धिं छ अङ्गानि वुत्तानि.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

११६. पञ्चमे पावारो कोजवोति पच्चत्थरणत्थायेव ठपिता उग्गतलोमा अत्थरणविसेसा. एत्तकमेव वुत्तन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. सेनासनतोति सब्बपच्छिमसेनासनतो.

११७. कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तमेवत्थं सविसेसं कत्वा दस्सेतुं ‘‘किञ्चापि वुत्तो’’तिआदि आरद्धं. वत्तब्बं नत्थीति रुक्खमूलस्स पाकटत्ता वुत्तं. पलुज्जतीति विनस्सति.

११८. येन मञ्चं वा पीठं वा वीनन्ति, तं मञ्चपीठकवानं. सिलुच्चयलेणन्ति पब्बतगुहा. ‘‘आपुच्छनं पन वत्त’’न्ति इमिना आपत्ति नत्थीति दस्सेति. वुत्तलक्खणसेय्या, तस्सा सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे विहारे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, अनपेक्खस्स दिसापक्कमनं, उपचारसीमातिक्कमोति इमानेत्थ सत्त अङ्गानि.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

११९. छट्ठे अनुपविसित्वाति समीपं पविसित्वा.

१२२. उपचारं ठपेत्वाति दियड्ढहत्थूपचारं ठपेत्वा. सङ्घिकविहारता, अनुट्ठापनीयभावजाननं, सम्बाधेतुकामता, उपचारे निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

१२६. सत्तमे कोट्ठकानीति द्वारकोट्ठकानि.

१२८. ‘‘सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टती’’ति इदं अननुरूपतो वुत्तं. पापगरहिताय हि अकुपितचित्तेन निक्कड्ढापेन्तस्स इमिना सिक्खापदेन आपत्ति नत्थि ‘‘कुपितो अनत्तमनो’’ति वुत्तत्ता. अञ्ञापेक्खा आपत्ति न दिस्सति. पाळियं ‘‘अलज्जिं निक्कड्ढती’’तिआदीसु चित्तस्स लहुपरिवत्तिताय अन्तरन्तरा कोपे उप्पन्नेपि अनापत्ति अलज्जितादिपच्चयेनेव निक्कड्ढनस्स आरद्धत्ता. सङ्घिकविहारो, उपसम्पन्नस्स भण्डनकारकभावादिविनिमुत्तता, कोपेन निक्कड्ढनं वा निक्कड्ढापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

१२९. अट्ठमं उत्तानमेव. सङ्घिको विहारो, असीसघट्टवेहासकुटि, हेट्ठापरिभोगता, अपटाणिदिन्ने आहच्चपादके निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

१३५. नवमे ‘‘महल्लको नाम विहारो सस्सामिको’’ति वुत्तत्ता सञ्ञाचिकाय कुटिया अनापत्तीति वदन्ति. यस्साति विहारस्स. सा अपरिपूरूपचारापि होतीति विवरियमानं कवाटं यं भित्तिं आहनति, सा सामन्ता कवाटवित्थारप्पमाणा उपचाररहितापि होतीति अत्थो. आलोकं वातपानं सन्धेति घटयतीति आलोकसन्धीति कवाटं वुच्चति. द्वारवातपानूपचारतो अञ्ञत्थ पुनप्पुनं लिम्पनादिं करोन्तस्स पिण्डगणनाय पाचित्तियं.

केचि पन ‘‘पाळियं पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कट’’न्ति वदन्ति. अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं. हरिते ठितो अधिट्ठाति. आपत्ति दुक्कटस्साति हरितयुत्ते खेत्ते ठत्वा छादेन्तस्स दुक्कटन्ति अत्थो. केचि पन ‘‘तादिसे खेत्ते विहारं करोन्तस्स दुक्कट’’न्ति वदन्ति, तं पाळिया न समेति.

१३६. उजुकमेव छादनन्ति छादनमुखवट्टितो पट्ठाय याव पिट्ठिवंसकूटागारकण्णिकादि, ताव इट्ठकादीहि उजुकं छादनं. इमिना पन येन सब्बस्मिं विहारे एकवारं छादिते तं छादनं एकमग्गन्ति गहेत्वा पाळियं ‘‘द्वे मग्गे’’तिआदि वुत्तं. परियायेन छादनम्पि इमिनाव नयेन योजेतब्बन्ति वदन्ति, तं ‘‘पुनप्पुनं छादापेसी’’ति इमाय पाळिया च ‘‘सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्ब’’न्ति इमिना अट्ठकथावचनेन च समेति.

पाळियं ‘‘मग्गेन छादेन्तस्स परियायेन छादेन्तस्सा’’ति इदञ्च इट्ठकादीहि, तिणपण्णेहि च छादनप्पकारभेददस्सनत्थं वुत्तं. केचि पन ‘‘पन्तिया छादितस्स छदनस्स उपरि छदनमुखवट्टितो पट्ठाय उद्धं उजुकमेव एकवारं छादनं एकमग्गन्ति गहेत्वा ‘द्वे मग्गे’तिआदि वुत्तं, न पन सकलविहारछादनं. एस नयो परियायेन छादनेपी’’ति वदन्ति, तं पाळिअट्ठकथाहि न समेति.

ततियाय मग्गन्ति एत्थ ततियायाति उपयोगत्थे सम्पदानवचनं, ततियं मग्गन्ति अत्थो. अयमेव वा पाठो. तिणपण्णेहि लब्भतीति तिणपण्णेहि छादेत्वा उपरि उल्लित्तावलित्तकरणं सन्धाय वुत्तं. केवलं तिणकुटिया हि अनापत्ति वुत्ता. तिण्णं मग्गानन्ति मग्गवसेन छादितानं तिण्णं छदनानं. तिण्णं परियायानन्ति एत्थापि एसेव नयो. महल्लकविहारता, अत्तनो वासागारता, उत्तरि अधिट्ठानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

१४०. दसमे मातिकायं सप्पाणकउदकं तिणेन वा मत्तिकाय वा सिञ्चेय्य, छड्डेय्याति अत्थो. अथ वा उदकं गहेत्वा बहि सिञ्चेय्य, तस्मिञ्च उदके तिणं वा मत्तिकं वा आहरित्वा पक्खिपेय्याति अज्झाहरित्वा अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘सकटभारमत्तञ्चेपी’’तिआदि. इदन्ति तिणमत्तिकपक्खिपनविधानं. वुत्तन्ति मातिकायं ‘‘तिणं वा मत्तिकं वा’’ति एवं वुत्तं, अट्ठकथासु वा वुत्तं.

इदञ्च सिक्खापदं बाहिरपरिभोगं सन्धाय वत्थुवसेन वुत्तं अब्भन्तरपरिभोगस्स विसुं वक्खमानत्ता. तदुभयम्पि ‘‘सप्पाणक’’न्ति कत्वा वधकचित्तं विनाव सिञ्चने पञ्ञत्तत्ता ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति वुत्तं. वधकचित्ते पन सति सिक्खापदन्तरेनेव पाचित्तियं, न इमिनाति दट्ठब्बं. उदकस्स सप्पाणकता, ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति जाननं, तादिसमेव च उदकं विना वधकचेतनाय केनचिदेव करणीयेन तिणादीनं सिञ्चनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो सेनासनवग्गो दुतियो.

‘‘भूतगामवग्गो’’तिपि एतस्सेव नामं.

३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

१४४. ततियवग्गस्स पठमे तिरच्छानभूतन्ति तिरोकरणभूतं, बाहिरभूतन्ति अत्थो. समिद्धोति परिपुण्णो. सहितत्थो अत्थयुत्तो. अत्थगम्भीरतादिना गम्भीरो.

१४५-१४७. परतोति उत्तरि. करोन्तोवाति परिबाहिरे करोन्तो. विभङ्गेति झानविभङ्गे. चरणन्ति निब्बानगमनाय पादं.

यदस्साति यं अस्स. धारेतीति अविनस्समानं धारेति. परिकथनत्थन्ति पकिण्णककथावसेन परिच्छिन्नधम्मकथनत्थं. तिस्सो अनुमोदनाति सङ्घभत्तादीसु दानानिसंसप्पटिसंयुत्ता निधिकुण्डसुत्तादि (खु. पा. ८.१ आदयो) -अनुमोदना, गेहप्पवेसमङ्गलादीसु मङ्गलसुत्तादि (खु. पा. ५.१ आदयो; सु. नि. मङ्गलसुत्त) -अनुमोदना, मतकभत्तादिअमङ्गलेसु तिरोकुट्टादि (खु. पा. ७.१ आदयो; पे. व. १४ आदयो) -अनुमोदनाति इमा तिस्सो अनुमोदना. कम्माकम्मविनिच्छयोति परिवारावसाने कम्मवग्गे (परि. ४८२ आदयो) वुत्तविनिच्छयो. समाधिवसेनाति समथपुब्बकवसेन. विपस्सनावसेन वाति दिट्ठिविसुद्धिआदिकाय सुक्खविपस्सनाय वसेन. अत्तनो सीलरक्खणत्थं अपरानपेक्खताय येन कामं गन्तुं चतस्सो दिसा अरहति, अस्स वा सन्ति, तासु वा साधूति चातुद्दिसो.

अभिविनयेति पातिमोक्खसंवरसङ्खाते संवरविनये, तप्पकासके वा विनयपिटके. विनेतुन्ति सिक्खापेतुं पकासेतुं. पगुणा वाचुग्गताति पाठतो च अत्थतो च पगुणा मुखे सन्निधापनवसेन वाचुग्गता कातब्बा. अत्थमत्तवसेनपेत्थ योजनं करोन्ति. अभिधम्मेति लक्खणरसादिवसेन परिच्छिन्ने नामरूपधम्मे. पुब्बे किर महाथेरा परियत्तिअनन्तरधानाय एकेकस्स गणस्स दीघनिकायादिएकेकधम्मकोट्ठासं निय्यातेन्ता ‘‘तुम्हे एतं पाळितो च अट्ठकथातो च परिहरथ, सक्कोन्ता उत्तरिपि उग्गण्हथा’’ति एवं सकलधम्मं गन्थवसेन निय्यातेन्ति, तत्थ ते च भिक्खू गन्थनामेन दीघभाणका मज्झिमभाणकाति वोहरीयन्ति, ते च अत्तनो भारभूतं कोट्ठासं परिच्चजित्वा अञ्ञं उग्गहेतुं न लभन्ति. तं सन्धायाह ‘‘सचे मज्झिमभाणको होती’’तिआदि.

तत्थ हेट्ठिमा वा तयो वग्गाति महावग्गतो हेट्ठिमा सगाथकवग्गो (सं. नि. १.१ आदयो), निदानवग्गो (सं. नि. २.१ आदयो), खन्धवग्गोति (सं. नि. ३.१ आदियो) इमे तयो वग्गा. तिकनिपाततो पट्ठाय हेट्ठाति एककनिपातदुकनिपाते सन्धाय वुत्तं. धम्मपदम्पि सह वत्थुना जातकभाणकेन अत्तनो जातकेन सद्धिं उग्गहेतब्बं. ततो ओरं न वट्टतीति महापच्चरिवादस्स अधिप्पायो. ततो ततोति दीघनिकायादितो. उच्चिनित्वा उग्गहितं सद्धम्मस्स ठितिया, भिक्खुनोपि पुब्बापरानुसन्धिआदिकुसलताय च न होतीति ‘‘तं न वट्टती’’ति पटिक्खित्तं. अभिधम्मे किञ्चि उग्गहेतब्बन्ति न वुत्तन्ति एत्थ यस्मा विनये कुसलत्तिकादिविभागो, सुत्तन्तेसु समथविपस्सनामग्गो च अभिधम्मपाठं विना न विञ्ञायति, अन्धकारे पविट्ठकालो विय होति, तस्मा सुत्तविनयानं गहणवसेन अभिधम्मग्गहणं वुत्तमेवाति विसुं न वुत्तन्ति वेदितब्बं. यथा ‘‘भोजनं भुञ्जितब्ब’’न्ति वुत्ते ‘‘ब्यञ्जनं खादितब्ब’’न्ति अवुत्तम्पि वुत्तमेव होति तदविनाभावतो, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.

परिमण्डलपदब्यञ्जनायाति परिमण्डलानि परिपुण्णानि पदेसु सिथिलधनितादिब्यञ्जनानि यस्सं, ताय. पुरस्स एसाति पोरी, नगरवासीनं कथाति अत्थो. अनेलगळायाति एत्थ एलाति खेळं तग्गळनविरहिताय. कल्याणवाक्करणोति एत्थ वाचा एव वाक्करणं, उदाहरणघोसो. कल्याणं मधुरं वाक्करणमस्साति कल्याणवाक्करणो. उपसम्पन्नाय मेथुनेनेव अभब्बो होति, न सिक्खमानासामणेरीसूति आह ‘‘भिक्खुनिया कायसंसग्गं वा’’तिआदि.

१४८. गरुकेहीति गरुकभण्डेहि. एकतोउपसम्पन्नायाति उपयोगत्थे भुम्मवचनं. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम परिवत्तलिङ्गा वा पञ्चसतसाकियानियो वा. एता पन एकतोउपसम्पन्ना ओवदन्तस्स पाचित्तियमेव.

१४९. न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामाति निमन्तिता हुत्वा भोजनपरियोसाने गन्तुकामा न होन्ति, तत्थेव वसितुकामा होन्तीति अत्थो. यतोति भिक्खुनुपस्सयतो. याचित्वाति ‘‘तुम्हेहि आनीतओवादेनेव मयम्पि वसिस्सामा’’ति याचित्वा. तत्थाति तस्मिं भिक्खुनुपस्सये. अभिक्खुकावासे वस्सं वसन्तिया पाचित्तियं, अपगच्छन्तिया दुक्कटं.

इमासु कतरापत्ति परिहरितब्बाति चोदनं परिहरन्तो आह ‘‘सा रक्खितब्बा’’ति. सा वस्सानुगमनमूलिका आपत्ति रक्खितब्बा, इतराय अनापत्तिकारणं अत्थीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘आपदासु ही’’तिआदि.

ओवादत्थायाति ओवादे याचनत्थाय. द्वे तिस्सोति द्वीहि तीहि, करणत्थे चेतं पच्चत्तवचनं. पासादिकेनाति पसादजनकेन कायकम्मादिना. सम्पादेतूति तिविधं सिक्खं सम्पादेतु. असम्मतता, भिक्खुनिया परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवादवसेन अट्ठगरुधम्मदानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

१५३. दुतिये कोकनदन्ति पदुमविसेसं, तं किर बहुपत्तं वण्णसम्पन्नं. अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा कोकनदसङ्खातं पदुमं, एवं फुल्लमुखपदुमं अवीतगुणगन्धं निम्मले अन्तलिक्खे आदिच्चं विय च अत्तनो तेजसा तपन्तं ततो एव विरोचमानं अङ्गेहि निच्छरणकजुतिया अङ्गीरसं सम्मासम्बुद्धं पस्साति. रजोहरणन्ति सरीरे रजं पुञ्छतीति रजोहरणन्ति पुञ्छनचोळस्स नामं. ओभासविस्सज्जनपुब्बका भासितगाथा ओभासगाथा नाम. विसुद्धिमग्गादीसु (विसुद्धि. २.३८६) पन ‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चती’’तिआदि ओभासगाथा वुत्ता, न पनेसा ‘‘अधिचेतसो’’ति गाथा. अयञ्च चूळपन्थकत्थेरस्स उदानगाथाति उदानपाळियं नत्थि, एकुदानियत्थेरस्स (थेरगा. १.६७ एकुदानियत्थेरगाथावण्णना) नायं उदानगाथाति तत्थ वुत्तं. इध पन पाळिया एव वुत्तत्ता थेरस्सापि उदानगाथाति गहेतब्बं. इध च अगरुधम्मेनापि ओवदतो पाचित्तियमेव. अत्थङ्गतसूरियता, परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवदनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

१६२. ततियं उत्तानमेव. उपस्सयूपगमनं, परिपुण्णूपसम्पन्नता, समयाभावो, गरुधम्मेहि ओवदनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

१६४. चतुत्थे आमिसनिरपेक्खम्पि आमिसहेतु ओवदतीतिसञ्ञाय भणन्तस्सपि अनापत्ति सचित्तकत्ता सिक्खापदस्स. सेसमेत्थ उत्तानमेव. उपसम्पन्नता, धम्मेन लद्धसम्मुतिता, अनामिसन्तरता, अवण्णकामताय एवं भणनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१६९. पञ्चमं चीवरदानसिक्खापदं उत्तानमेव.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

१७६. छट्ठे कथिनवत्तन्ति कथिनमासे चीवरं करोन्तानं सब्रह्मचारीनं सहायभावूपगमनं सन्धाय वुत्तं. वञ्चेत्वाति ‘‘तव ञातिकाया’’ति अवत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति एत्तकमेव वत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति सुत्वा ते अञ्ञातिकसञ्ञिनो अहेसुन्ति आह ‘‘अकप्पिये नियोजितत्ता’’ति. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया सन्तकता, निवासनपारुपनूपगता, वुत्तनयेन सिब्बनं वा सिब्बापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना