४. भोजनवग्गो
१. आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना
२०६. चतुत्थवग्गस्स पठमे इमेसंयेवाति इमेसं पासण्डानंयेव. एत्तकानन्ति इमस्मिं पासण्डे एत्तकानं.
२०८. ‘‘गच्छन्तो वा आगच्छन्तो वा’’ति इदं अद्धयोजनवसेन गहेतब्बं. अञ्ञे उद्दिस्स पञ्ञत्तञ्च भिक्खूसु अप्पसन्नेहि तित्थियेहि सामञ्ञतोपि पञ्ञत्तम्पि भिक्खूनं न वट्टति एव. आवसथपिण्डता, अगिलानता, अनुवसित्वा भोजनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना
२०९. दुतिये अभिमारेति अभिभवित्वा भगवन्तं मारणत्थाय पयोजिते धनुधरे. ननु ‘‘राजानम्पि मारापेसी’’ति वचनतो इदं सिक्खापदं अजातसत्तुनो काले पञ्ञत्तन्ति सिद्धं, एवञ्च सति पाळियं ‘‘तेन खो पन समयेन रञ्ञो मागधस्स…पे… ञातिसालोहितो आजीवकेसु पब्बजितो होति…पे… बिम्बिसारं एतदवोचा’’तिआदि विरुज्झतीति? न विरुज्झति. सो किर आजीवको बिम्बिसारकालतो पभुति अन्तरन्तरा भिक्खू निमन्तेत्वा दानं देन्तो अजातसत्तुकालेपि सिक्खापदे पञ्ञत्तेपि भिक्खूनं सन्तिके दूतं पाहेसि, भिक्खू च कुक्कुच्चायन्ता निवारेसुं. तस्मा आदितो पट्ठाय तं वत्थु दस्सितन्ति वेदितब्बं.
२१५. अञ्ञमञ्ञं विसदिसं रज्जं विरज्जं, विरज्जतो आगता वेरज्जका. ते च यस्मा जातिगोत्तादितो नानाविधा, तस्मा नानावेरज्जकेतिपि अत्थो.
२१७-८. इमस्स सिक्खापदस्स वत्थुवसेनेव विञ्ञत्तितो गणभोजनत्थता सिद्धाति तं अवत्वा पदभाजने असिद्धमेव निमन्तनतो गणभोजनं दस्सितन्ति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘द्वीहाकारेही’’तिआदि. ‘‘येन केनचि वेवचनेना’’ति वुत्तत्ता ‘‘भोजनं गण्हथा’’तिआदिसामञ्ञनामेनापि गणभोजनं होति. यं पन पाळियं अद्धानगमनादिवत्थूसु ‘‘इधेव भुञ्जथा’’ति वुत्तवचनस्स कुक्कुच्चायनं, तम्पि ओदनादिनामं गहेत्वा वुत्तत्ता एव कतन्ति वेदितब्बं. एकतो गण्हन्तीति अञ्ञमञ्ञस्स द्वादसहत्थं अमुञ्चित्वा एकतो ठत्वा गण्हन्ति.
‘‘अम्हाकं चतुन्नम्पि भत्तं देही’’ति वुत्तत्ता पाळि (वण्णना) यं ‘‘त्वं एकस्स भिक्खुनो भत्तं देही’’तिआदिनो वुत्तत्ता च भोजननामेन विञ्ञत्तमेव गणभोजनं होति, तञ्च अञ्ञेन विञ्ञत्तम्पि एकतो गण्हन्तानं सब्बेसम्पि होतीति दट्ठब्बं. विसुं गहितं पन विञ्ञत्तं भुञ्जतो पणीतभोजनादिसिक्खापदेहि आपत्ति एव.
आगन्तुकपट्टन्ति अच्छिन्दित्वा अन्वाधिं आरोपेत्वा करणचीवरं सन्धाय वुत्तं. ठपेतीति एकं अन्तं चीवरे बन्धनवसेन ठपेति. पच्चागतं सिब्बतीति तस्सेव दुतियअन्तं परिवत्तित्वा आहतं सिब्बति. आगन्तुकपट्टं बन्धतीति चीवरेन लग्गं करोन्तो पुनप्पुनं तत्थ तत्थ सुत्तेन बन्धति. घट्टेतीति पमाणेन गहेत्वा दण्डादीहि घट्टेति. सुत्तं करोतीति गुणादिभावेन वट्टेति. वलेतीति अनेकगुणसुत्तं हत्थेन वा चक्कदण्डेन वा वट्टेति एकत्तं करोति. परिवत्तनं करोतीति परिवत्तनदण्डयन्तकं करोति, यस्मिं सुत्तगुळं पवेसेत्वा वेळुनाळिकादीसु ठपेत्वा परिब्भमापेत्वा सुत्तकोटितो पट्ठाय आकड्ढन्ति.
२२०. अनिमन्तितचतुत्थन्ति अनिमन्तितो चतुत्थो यस्स भिक्खुचतुक्कस्स, तं अनिमन्तितचतुत्थं. एवं सेसेसुपि. तेनाह ‘‘पञ्चन्नं चतुक्कान’’न्ति. सम्पवेसेत्वाति तेहि योजेत्वा. गणो भिज्जतीति निमन्तितसङ्घो न होतीति अत्थो.
अधिवासेत्वा गतेसूति एत्थ अकप्पियनिमन्तनाधिवासनक्खणे पुब्बपयोगे दुक्कटम्पि नत्थि, विञ्ञत्तितो पसवने पन विञ्ञत्तिक्खणे इतरसिक्खापदेहि दुक्कटं होतीति गहेतब्बं. निमन्तनं सादियथाति निमन्तनभत्तं पटिग्गण्हथ. तानि चाति कुम्मासादीनि च तेहि भिक्खूहि एकेन पच्छा गहितत्ता एकतो न गहितानि.
‘‘भत्तुद्देसकेन पण्डितेन भवितब्बं…पे… मोचेतब्बा’’ति एतेन भत्तुद्देसकेन अकप्पियनिमन्तने सादिते सब्बेसम्पि सादितं होति. एकतो गण्हन्तानं गणभोजनापत्ति च होतीति दस्सेति. दूतस्स द्वारे आगन्त्वा पुन ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वचनभयेन ‘‘गामद्वारे अट्ठत्वा’’ति वुत्तं. गणभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना
२२१. ततिये पाळियं भत्तपटिपाटि अट्ठिताति कुलपटिपाटिया दातब्बा भत्तपटिपाटि अट्ठिता न ठिता, अब्बोच्छिन्ना निरन्तरप्पवत्ताति अत्थो. बदरफलानि पक्खिपित्वा पक्कयागुआदिकं ‘‘बदरसाळव’’न्ति वुच्चति.
पाळियं परम्परभोजनेति येन पठमं निमन्तितो, तस्स भोजनतो परस्स भोजनस्स भुञ्जने. विकप्पनाव इध अनुपञ्ञत्तिवसेन मातिकायं अनारोपितापि परिवारे ‘‘चतस्सो अनुपञ्ञत्तियो’’ति (परि. ८६) अनुपञ्ञत्तियं गणिता. तत्थ किञ्चापि अट्ठकथायं महापच्चरिवादस्स पच्छा कथनेन परम्मुखाविकप्पना पतिट्ठपिता, तथापि सम्मुखाविकप्पनापि गहेतब्बाव. तेनेव मातिकाट्ठकथायम्पि ‘‘यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं सम्मुखा’’तिआदि (कङ्खा. अट्ठ. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना) वुत्तं.
२२९. खीरं वा रसं वाति पञ्चभोजनामिसं भत्ततो उपरि ठितं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि अभोजनत्ता उप्पटिपाटिया पिवतोपि अनापत्ति. तेनाह ‘‘भुञ्जन्तेना’’तिआदि.
विकप्पनाय अकरणतो अकिरियावसेन इदं वाचायपि समुट्ठितन्ति आह ‘‘वचीकम्म’’न्ति. परम्परभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. काणमातासिक्खापदवण्णना
२३१. चतुत्थे पाळियं पटियालोकन्ति पच्छिमदिसं, पच्छादिसन्ति अत्थो. अपाथेय्यादिअत्थाय पटियादितन्तिसञ्ञाय गण्हन्तस्सापि आपत्ति एव अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स. अत्तनो अत्थाय ‘‘इमस्स हत्थे देही’’ति वचनेनापि आपज्जनतो ‘‘वचीकम्म’’न्ति वुत्तं. वुत्तलक्खणपूवमन्थता, असेसकता, अप्पटिप्पस्सद्धगमनता, अञ्ञातकादिता, अतिरेकपटिग्गहणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना
२३७. पञ्चमे ‘‘ति-कारं अवत्वा’’ति इमिना कातब्बसद्दसामत्थिया लद्धं इति-पदं कतकाले न वत्तब्बन्ति दस्सेति. इध पन अजानन्तेहि इति-सद्दे पयुत्तेपि अतिरित्तं कतमेव होतीति दट्ठब्बं.
२३८-९. ‘‘पवारितो’’ति इदञ्च कत्तुअत्थे निप्फन्नन्ति दस्सेतुं ‘‘कतपवारणो’’तिआदि वुत्तं. भुत्तावी-पदस्स निरत्थकभावमेव साधेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि वुत्तं. ताहीति पुथुकाहि. सत्तुमोदकोति सत्तुं तेमेत्वा कतो अपक्को. सत्तुं पन पिसित्वा पिट्ठं कत्वा तेमेत्वा पूवं कत्वा पचन्ति, तं न पवारेति. ‘‘पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितमेव पटिक्खिपति नामा’’ति वुत्तत्ता यं यं अलज्जिसन्तकं वा अत्तनो अपापुणकसङ्घिकादिं वा पटिक्खेपतो पवारणा न होतीति दट्ठब्बं.
आसन्नतरं अङ्गन्ति हत्थपासतो बहि ठत्वा ओनमित्वा देन्तस्स सीसं आसन्नतरं होति, तस्स ओरिमन्तेन परिच्छिन्दितब्बं.
अपनामेत्वाति अभिमुखं हरित्वा. ‘‘इमं भत्तं गण्हा’’ति वदतीति किञ्चि अनामेत्वा वदति. केवलं वाचाभिहारस्स अनधिप्पेतत्ता गण्हथाति गहेतुं आरद्धं कटच्छुना अनुक्खित्तम्पि पुब्बेपि एवं अभिहटत्ता पवारणा होतीति ‘‘अभिहटाव होती’’ति वुत्तं. उद्धटमत्तेति भाजनतो वियोजितमत्ते. द्विन्नं समभारेपीति परिवेसकस्स च अञ्ञस्स च भत्तपच्छिभाजनवहने समकेपीति अत्थो.
रसं गण्हथाति एत्थ केवलं मंसरसस्स अपवारणाजनकस्स नामेन वुत्तत्ता पटिक्खिपतो पवारणा न होति. मच्छरसन्तिआदीसु मच्छो च रसञ्चाति अत्थस्स सम्भवतो वत्थुनोपि तादिसत्ता पवारणा होति, ‘‘इदं गण्हथा’’तिपि अवत्वा तुण्हीभावेन अभिहटं पटिक्खिपतोपि होति एव. करम्बकोति मिस्सकाधिवचनमेतं. यञ्हि बहूहि मिस्सेत्वा करोन्ति, सो ‘‘करम्बको’’ति वुच्चति.
‘‘उद्दिस्स कत’’न्ति मञ्ञमानोति एत्थ वत्थुनो कप्पियत्ता ‘‘पवारितोव होती’’ति वुत्तं. तञ्चे उद्दिस्स कतमेव होति, पटिक्खेपो नत्थि. अयमेत्थ अधिप्पायोति ‘‘येनापुच्छितो’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं सन्धाय वदति. कारणं पनेत्थ दुद्दसन्ति भत्तस्स बहुतरभावेन पवारणासम्भवकारणं दुद्दसं, अञ्ञथा करम्बकेपि मच्छादिबहुभावे पवारणा भवेय्याति अधिप्पायो. यथा चेत्थ कारणं दुद्दसं, एवं परतो ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति एत्थापि कारणं दुद्दसमेवाति दट्ठब्बं. यञ्च ‘‘इदं पन भत्तमिस्सकमेवा’’तिआदि कारणं वुत्तं, तम्पि ‘‘अप्पतरं न पवारेती’’ति वचनेन न समेति. विसुं कत्वा देतीति ‘‘रसं गण्हथा’’तिआदिना वाचाय विसुं कत्वा देतीति अत्थो गहेतब्बो. न पन कायेन रसादिं वियोजेत्वाति. तथा अवियोजितेपि पटिक्खिपतो पवारणाय असम्भवतो अप्पवारणापहोणकस्स नामेन वुत्तत्ता भत्तमिस्सकयागुं आहरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वुत्तट्ठानादीसु विय, अञ्ञथा वा एत्थ यथा पुब्बापरं न विरुज्झति, तथा अधिप्पायो गहेतब्बो.
नावा वा सेतु वातिआदिम्हि नावादिअभिरुहनादिक्खणे किञ्चि ठत्वापि अभिरुहनादिकातब्बत्तेपि गमनतप्परताय ठानं नाम न होति, जनसम्मद्देन पन अनोकासादिभावेन कातुं न वट्टति. अचालेत्वाति वुत्तट्ठानतो अञ्ञस्मिम्पि पदेसे वा उद्धं वा अपेसेत्वा तस्मिं एव पन ठाने परिवत्तेतुं लभति. तेनाह ‘‘येन पस्सेना’’तिआदि.
अकप्पियभोजनं वाति कुलदूसनादिना उप्पन्नं, तं ‘‘अकप्पिय’’न्ति इमिना तेन मिस्सं ओदनादि अतिरित्तं होति एवाति दस्सेति. तस्मा यं तत्थ अकप्पकतं कन्दफलादि, तं अपनेत्वा सेसं भुञ्जितब्बमेव.
सो पुन कातुं न लभतीति तस्मिञ्ञेव भाजने करियमानं पठमकतेन सद्धिं कतं होतीति पुन सो एव कातुं न लभति, अञ्ञो लभति. अञ्ञेन हि कततो अञ्ञो पुन कातुं लभति. अञ्ञस्मिं पन भाजने तेन वा अञ्ञेन वा कातुं वट्टति. तेनाह ‘‘येन अकतं, तेन कातब्बं, यञ्च अकतं, तं कातब्ब’’न्ति. एवं कतन्ति अञ्ञस्मिं भाजने कतं. सचे पन आमिससंसट्ठानीति एत्थ मुखादीसु लग्गम्पि आमिसं सोधेत्वाव अतिरित्तं भुञ्जितब्बन्ति वेदितब्बं.
२४१. वाचाय आणापेत्वा अतिरित्तं अकारापनतो अकिरियसमुट्ठानन्ति दट्ठब्बं. पवारितभावो, आमिसस्स अनतिरित्तता, काले अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना
२४३. छट्ठे ‘‘भुत्तस्मि’’न्ति मातिकायं वुत्तत्ता भोजनपरियोसाने पाचित्तियं. पवारितता, तथासञ्ञिता, आसादनापेक्खता, अनतिरित्तेन अभिहटपवारणा, भोजनपअयोसानन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना
२४७. सत्तमे नटानं नाटकाति नटनाटका, सीताहरणादीनि.
२४८-९. खादनीये खादनीयत्थन्ति पूवादिखादनीये विज्जमानखादनीयकिच्चं खादनीयेहि कातब्बं जिघच्छाहरणसङ्खातं अत्थं पयोजनं नेव फरन्ति न निप्फादेन्ति. एकस्मिं देसे आहारकिच्चं साधेन्तं वा अञ्ञस्मिं देसे उट्ठितभूमिरसादिभेदेन आहारकिच्चं असाधेन्तम्पि वा सम्भवेय्याति आह ‘‘तेसु तेसु जनपदेसू’’तिआदि. केचि पन ‘‘एकस्मिं जनपदे आहारकिच्चं साधेन्तं सेसजनपदेसुपि विकाले न कप्पति एवाति दस्सनत्थं इदं वुत्त’’न्तिपि (सारत्थ. टी. पाचित्तियकण्ड ३.२४८-२४९) वदन्ति. पकतिआहारवसेनाति अञ्ञेहि यावकालिकेहि अयोजितं अत्तनो पकतियाव आहारकिच्चकरणवसेन. सम्मोहोयेव होतीति अनेकत्थानं नामानं, अप्पसिद्धानञ्च सम्भवतो सम्मोहो एव सिया. तेनेवेत्थ मयम्पि मूलकमूलादीनं परियायन्तरदस्सनेन अदस्सनं करिम्ह उपदेसतोव गहेतब्बतो.
यन्ति वट्टकन्दं. मुळालन्ति थूलतरुणमूलमेव, रुक्खवल्लिआदीनं मत्थकोति हेट्ठा वुत्तमेव सम्पिण्डेत्वा वुत्तं. अच्छिवादीनं अपरिपक्कानेव फलानि यावजीविकानीति दस्सेतुं ‘‘अपरिपक्कानी’’ति वुत्तं. हरीतकादीनं अट्ठीनीति एत्थ मिञ्जं यावकालिकन्ति केचि वदन्ति, तं न युत्तं अट्ठकथायं अवुत्तत्ता.
हिङ्गुरुक्खतो पग्घरितनिय्यासो हिङ्गु नाम. हिङ्गुजतुआदयो च हिङ्गुविकतियोव. तत्थ हिङ्गुजतु नाम हिङ्गुरुक्खस्स दण्डपत्तानि पचित्वा कतनिय्यासो. हिङ्गुसिपाटिका नाम हिङ्गुपत्तानि पचित्वा कतनिय्यासो. अञ्ञेन मिस्सेत्वा कतोतिपि वदन्ति. तकन्ति अग्गकोटिया निक्खन्तसिलेसो. तकपत्तिन्ति पत्ततो निक्खन्तसिलेसो. तकपण्णिन्ति पलासे भज्जित्वा कतसिलेसो. दण्डतो निक्खन्तसिलेसोतिपि वदन्ति. विकालता, यावकालिकता, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
विकालभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना
२५२-३. अट्ठमे तादिसन्ति असूपब्यञ्जनं. यावकालिकं वा यामकालिकं वा…पे… पाचित्तियन्ति एत्थ किञ्चापि पाळियं खादनीयभोजनीयपदेहि यावकालिकमेव सङ्गहितं, न यामकालिकं. तथापि ‘‘अनापत्ति यामकालिकं यामे निदहित्वा भुञ्जती’’ति इध चेव –
‘‘यामकालिकेन, भिक्खवे, सत्ताहकालिकं…पे… यावजीविकं तदहुपटिग्गहितं यामे कप्पति, यामातिक्कन्ते न कप्पती’’ति (महाव. ३०५) –
अञ्ञत्थ च वुत्तत्ता, ‘‘यामकालिक’’न्ति वचनसामत्थियतो च भगवतो अधिप्पायञ्ञूहि अट्ठकथाचरियेहि यामकालिकं सन्निधिकारककतं पाचित्तियवत्थुमेव वुत्तन्ति दट्ठब्बं. यन्ति पत्तं, घंसनकिरियापेक्खाय चेतं उपयोगवचनं. अङ्गुलिलेखा पञ्ञायतीति सिनेहाभावेपि पत्तस्स सुच्छविताय पञ्ञायति. यन्ति यावकालिकं, यामकालिकञ्च. अपरिच्चत्तमेवाति निरपेक्खताय अनुपसम्पन्नस्स अदिन्नं, अपरिच्चत्तञ्च यावकालिकादिवत्थुमेव सन्धाय वदति, न पन तग्गतपटिग्गहणं. न हि वत्थुं अपरिच्चजित्वा तत्थगतपटिग्गहणं परिच्चजितुं सक्का, न च तादिसं वचनमत्थि. यदि भवेय्य, ‘‘सचे पत्तो दुद्धोतो होति…पे… भुञ्जन्तस्स पाचित्तिय’’न्ति वचनं विरुज्झेय्य. न हि धोवनेन आमिसं अपनेतुं वायमन्तस्स पटिग्गहणे अपेक्खा वत्तति. येन पुनदिवसे भुञ्जतो पाचित्तियं जनेय्य, पत्ते पन वत्तमाना अपेक्खा तग्गतिके आमिसेपि वत्तति एवनामाति आमिसे अनपेक्खता एत्थ न लब्भति, ततो आमिसे अविजहितपटिग्गहणं पुनदिवसे पाचित्तियं जनेतीति इदं वुत्तं. अथ मतं ‘‘यदग्गेनेत्थ आमिसानपेक्खता न लब्भति. तदग्गेन पटिग्गहणानपेक्खापि न लब्भती’’ति. तथा सति यत्थ आमिसापेक्खा अत्थि, तत्थ पटिग्गहणापेक्खापि न विगच्छतीति आपन्नं, एवञ्च पटिग्गहणे अनपेक्खविस्सज्जनं विसुं न वत्तब्बं सिया. अट्ठकथायञ्चेतम्पि पटिग्गहणविजहनकारणत्तेन अभिमतं सिया, इदं सुट्ठुतरं कत्वा विसुं वत्तब्बं चीवरापेक्खाय वत्तमानायपि पच्चुद्धारेन अधिट्ठानविजहनं विय. एतस्मिञ्च उपाये सति गण्ठिकाहतपत्तेसु अवट्टनता नाम न सियाति वुत्तोवायमत्थो. तस्मा यं वुत्तं सारत्थदीपनियं ‘‘यं परस्स परिच्चजित्वा अदिन्नम्पि सचे पटिग्गहणे निरपेक्खनिस्सज्जनेन विजहितपटिग्गहणं होति, तम्पि दुतियदिवसे वट्टती’’तिआदि (सारत्थ. टी. पाचित्तियकण्ड ३.२५२-२५३), तं न सारतो पच्चेतब्बं.
पकतिआमिसेति ओदनादिकप्पिययावकालिके. द्वेति पुरेभत्तं पटिग्गहितं यामकालिकं पुरेभत्तं सामिसेन मुखेन भुञ्जतो सन्निधिपच्चया एकं, यामकालिकसंसट्ठताय यावकालिकत्तभजनेन अनतिरित्तपच्चया एकन्ति द्वे पाचित्तियानि. विकप्पद्वयेति सामिसनिरामिसपक्खद्वये. थुल्लच्चयञ्च दुक्कटञ्चाति मनुस्समंसे थुल्लच्चयं, सेसेसु दुक्कटं. यावकालिकयामकालिकता, सन्निधिभावो, तस्स अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना
२५९. नवमे पणीतसंसट्ठानि भोजनानि पणीतभोजनानीति पाळियं पन भोजनानि पुब्बे वुत्तत्ता पाकटानीति अदस्सितानि, तादिसेहि पणीतेहि मिस्सत्ता पणीतभोजनानि नाम होन्ति. तेसं पभेददस्सनत्थं ‘‘सेय्यथिदं सप्पि नवनीत’’न्तिआदि वुत्तं. सप्पिभत्तन्ति एत्थ किञ्चापि सप्पिना संसट्ठं भत्तं, सप्पि च भत्तञ्चातिपि अत्थो विञ्ञायति, अट्ठकथायं पन ‘‘सालिभत्तं विय सप्पिभत्तं नाम नत्थी’’तिआदिना वुत्तत्ता न सक्का अञ्ञं वत्थुं. अट्ठकथाचरिया एव हि ईदिसेसु ठानेसु पमाणं.
मूलन्ति कप्पियभण्डं वुत्तं. तस्मा अनापत्तीति एत्थ विसङ्केतेन पाचित्तियाभावेपि सूपोदनदुक्कटा न मुच्चतीति वदन्ति. ‘‘कप्पियसप्पिना, अकप्पियसप्पिना’’ति च इदं कप्पियाकप्पियमंससत्तानं वसेन वुत्तं.
२६१. महानामसिक्खापदं नाम उपरि चातुमासपच्चयपवारणासिक्खापदं (पाचि. ३०३ आदयो). अगिलानो हि अप्पवारितट्ठाने विञ्ञापेन्तोपि कालपरिच्छेदं, भेसज्जपरिच्छेदं वा कत्वा सङ्घवसेन पवारितट्ठानतो तदुत्तरि विञ्ञापेन्तेन, परिच्छेदब्भन्तरेपि न भेसज्जकरणीयेन रोगेन भेसज्जं विञ्ञापेन्तेन च समो होतीति ‘‘महानामसिक्खापदेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं. पणीतभोजनता, अगिलानता, अकतविञ्ञत्तिया पटिलाभो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना
२६३. दसमे घनबद्धोति घनमंसेन सम्बद्धो, कथिनसंहतसरीरोति अत्थो.
२६४. मुखद्वारन्ति मुखतो हेट्ठा द्वारं मुखद्वारं, गलनाळिकन्ति अत्थो. एवञ्च नासिकाय पविट्ठम्पि मुखद्वारं पविट्ठमेव होति, मुखे पक्खित्तमत्तञ्च अप्पविट्ठं. आहारन्ति अज्झोहरितब्बं कालिकं अधिप्पेतं, न उदकं. तञ्हि भेसज्जसङ्गहितम्पि अकालिकमेव पटिग्गहितस्सेव कालिकत्ता. उदके हि पटिग्गहणं न रुहति. तेनेव भिक्खुना तापितेन उदकेन चिरपटिग्गहितेन च अकप्पियकुटियं वुत्थेन च सह आमिसं भुञ्जन्तस्सापि सामपाकादिदोसो न होति. वक्खति हि ‘‘भिक्खु यागुअत्थाय…पे… उदकं तापेति, वट्टती’’तिआदि (पाचि. अट्ठ. २६५). भिक्खू पन एतं अधिप्पायं तदा न जानिंसु. तेनाह ‘‘सम्मा अत्थं असल्लक्खेत्वा’’तिआदि.
२६५. रथरेणुम्पीति रथे गच्छन्ते उट्ठहनरेणुसदिसरेणुं. तेन ततो सुखुमं आकासे परिब्भमनकं दिस्समानम्पि अब्बोहारिकन्ति दस्सेति. अकल्लकोति गिलानो.
‘‘गहेतुं वा…पे… तस्स ओरिमन्तेना’’ति इमिना आकासे उजुं ठत्वा परेन उक्खित्तं गण्हन्तस्सापि आसन्नङ्गभूतपादतलतो पट्ठाय हत्थपासो परिच्छिन्दितब्बो, न पन सीसन्ततो पट्ठायाति दस्सेति. तत्थ ‘‘ओरिमन्तेना’’ति इमस्स हेट्ठिमन्तेनाति अत्थो गहेतब्बो.
एत्थ च पवारणासिक्खापदट्ठकथायं ‘‘सचे भिक्खु निसिन्नो होति, आसनस्स पच्छिमन्ततो पट्ठाया’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) पटिग्गाहकानं आसन्नङ्गस्स पारिमन्ततो पट्ठाय परिच्छेदस्स दस्सितत्ता इधापि आकासे ठितस्स पटिग्गाहकस्स आसन्नङ्गभूतपादङ्गुलस्स पारिमन्तभूततो पण्हिपरियन्तस्स हेट्ठिमतलतो पट्ठाय, दायकस्स पन ओरिमन्तभूततो पादङ्गुलस्स हेट्ठिमतलतो पट्ठाय हत्थपासो परिच्छिन्दितब्बोति दट्ठब्बं. इमिनाव नयेन भूमियं निपज्जित्वा उस्सीसे निसिन्नस्स हत्थतो पटिग्गण्हन्तस्सपि आसन्नसीसङ्गस्स पारिमन्तभूततो गीवन्ततो पट्ठायेव हत्थपासो मिनितब्बो, न पादतलतो पट्ठाय. एवं निपज्जित्वा दानेपि यथानुरूपं वेदितब्बं. ‘‘यं आसन्नतरं अङ्ग’’न्ति हि वुत्तं.
पटिग्गहणसञ्ञायाति ‘‘मञ्चादिना पटिग्गहेस्सामी’’ति उप्पादितसञ्ञाय. इमिना ‘‘पटिग्गण्हामी’’ति वाचाय वत्तब्बकिच्चं नत्थीति दस्सेति. कत्थचि अट्ठकथासु, पदेसेसु वा. असंहारिमे फलकेति थाममज्झिमेन पुरिसेन असंहारिये. पुञ्छित्वा पटिग्गहेत्वाति पुञ्छितेपि रजनचुण्णसङ्काय सति पटिग्गहणत्थाय वुत्तं, नासति. तं पनाति पतितरजं अप्पटिग्गहेत्वा उपरि गहितपिण्डपातं. अनापत्तीति दुरुपचिण्णादिदोसो नत्थि. ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दस्सामी’’तिआदिपि विनयदुक्कटपरिहाराय वुत्तं. तथा अकत्वा गहितेपि पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जतो अनापत्ति एव. ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दत्वा’’ति इदम्पि पुरिमाभोगानुगुणताय वुत्तं.
चरुकेनाति खुद्दकभाजनेन. अभिहटत्ताति दिय्यमानक्खणं सन्धाय वुत्तं. दत्वा अपनयनकाले पन छारिका वा बिन्दूनि वा पतन्ति, पुन पटिग्गहेतब्बं अभिहारस्स विगतत्ताति वदन्ति. तं यथा न पतति, तथा अपनेस्सामीति परिहरन्ते युज्जति. पकतिसञ्ञाय अपनेन्ते अभिहारो न छिज्जति, तं पटिग्गहितमेव होति. मुखवट्टियापि गहेतुं वट्टतीति अभिहरियमानस्स पत्तस्स मुखवट्टिया उपरिभागे हत्थं पसारेत्वा फुसितुं वट्टति.
पादेन पेल्लेत्वाति ‘‘पादेन पटिग्गहेस्सामी’’तिसञ्ञाय अक्कमित्वा. केचीति अभयगिरिवासिनो. वचनमत्तमेवाति पटिबद्धप्पटिबद्धन्ति सद्दमत्तमेव नानं, कायपटिबद्धमेव होति. तस्मा तेसं वचनं न गहेतब्बन्ति अधिप्पायो.
तेन आहरापेतुन्ति यस्स भिक्खुनो सन्तिकं गतं, तं इध आनेहीति आणापेत्वा तेन आहरापेतुं इतरस्स वट्टतीति अत्थो. न ततो परन्ति तदहेव सामं अप्पटिग्गहितं सन्धाय वुत्तं. तदहेव पटिग्गहितं पन पुनदिवसादीसु अप्पटिग्गहेत्वापि परिभुञ्जितुं वट्टतीति वदन्ति.
खिय्यन्तीति खयं गच्छन्ति, तेसं चुण्णेहि थुल्लच्चयअप्पटिग्गहणापत्तियो न होन्तीति अधिप्पायो. ‘‘नवसमुट्ठित’’न्ति एतेनेव उच्छुआदीसु अभिनवलग्गत्ता अब्बोहारिकं न होतीति दस्सेति. एसेव नयोति सन्निधिदोसादिं सन्धाय वदति. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. तेन च पटिग्गहणङ्गेसु पञ्चसुपि समिद्धेसु अज्झोहरितुकामताय गहितमेव पटिग्गहितं नाम होति अज्झोहरितब्बेसु एव पटिग्गहणस्स अनुञ्ञातत्ताति दस्सेति. तथा बाहिरपरिभोगत्थाय गहेत्वा ठपिततेलादिं अज्झोहरितुकामताय सति पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति.
केसञ्चीतिआदीसु अनुपसम्पन्नानं अत्थाय कत्थचि ठपियमानम्पि हत्थतो मुत्तमत्ते एव पटिग्गहणं न विजहति, अथ खो भाजने पतितमेव पटिग्गहणं विजहति. भाजनञ्च भिक्खुना पुनदिवसत्थाय अपेक्खितमेवाति तग्गतम्पि आमिसं दुद्धोतपत्तगतं विय पटिग्गहणं न विजहतीति आसङ्काय ‘‘सामणेरस्स हत्थे पक्खिपितब्ब’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. ईदिसेसु हि युत्ति न गवेसितब्बा, वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं. ‘‘पत्तगता यागू’’ति इमिना पत्तमुखवट्टिया फुट्ठेपि कूटे यागु पटिग्गहिता, उग्गहिता वा न होति भिक्खुनो अनिच्छाय फुट्ठत्ताति दस्सेति. आरोपेतीति हत्थं फुसापेति. पटिग्गहणूपगं भारं नाम मज्झिमस्स पुरिसस्स उक्खेपारहं. न पिदहितब्बन्ति हत्थतो मुत्तं सन्धाय वुत्तं, हत्थगतं पन इतरेन हत्थेन पिदहतो, हत्थतो मुत्तम्पि वा अफुसित्वा उपरिपिधानं पातेन्तस्स न दोसो.
पटिग्गण्हातीति छायत्थाय उपरि धारयमाना महासाखा येन केनचि छिज्जेय्य, तत्थ लग्गरजं मुखे पातेय्य चाति कप्पियं कारापेत्वा पटिग्गण्हाति. कुण्डकेति महाघटे. तस्मिम्पीति चाटिघटेपि. गाहापेत्वाति अप्पटिग्गहितं कालिकं गाहापेत्वा.
दुतियत्थेरस्साति ‘‘थेरस्स पत्तं मय्हं देथा’’ति तेन अत्तनो परिच्चजापेत्वा दुतियत्थेरस्स देति. एत्थ पनाति पत्तपरिवत्तने. कारणन्ति एत्थ यथा ‘‘सामणेरा इतो अम्हाकम्पि देन्ती’’ति वितक्को उप्पज्जति, न तथाति कारणं वदन्ति, तञ्च युत्तं. यस्स पन तादिसो वितक्को नत्थि, तेन अपरिवत्तेत्वापि भुञ्जितुं वट्टति.
निच्चालेतुन्ति चालेत्वा पासाणसक्खरादिअपनयं कातुं. उद्धनं आरोपेतब्बन्ति अनग्गिकं उद्धनं सन्धाय वुत्तं. उद्धने पच्चमानस्स आलुळने उपरि अपक्कतण्डुला हेट्ठा पविसित्वा पच्चतीति आह ‘‘सामंपाकञ्चेव होती’’ति.
आधारके पत्तो ठपितोति अप्पटिग्गहितामिसो पत्तो पुन पटिग्गहणत्थाय ठपितो. एकग्गहणेनेवाति सामणेरानं गहितस्स पुन अच्छड्डनवसेन गहणेन. भुञ्जितुं वट्टतीति धूमवट्टिया तदहुपटिग्गहितत्ता वुत्तं. भत्तुग्गारोतिआदि अब्बोहारिकप्पसङ्गेन विकालभोजनविनिच्छयदस्सनं. समुद्दोदकेनाति अप्पटिग्गहितेन. हिमकरका नाम कदाचि वस्सोदकेन सह पतनका पासाणलेखा विय घनीभूतउदकविसेसा, तेसु पटिग्गहणकिच्चं नत्थि. तेनाह ‘‘उदकगतिका एवा’’ति. पुरेभत्तमेव वट्टतीति अप्पटिग्गहितापत्तीहि अब्बोहारिकम्पि विकालभोजनापत्तीहि सब्बोहारिकन्ति दस्सेति.
लग्गतीति मुखे च हत्थे च मत्तिकावण्णं दस्सेति. बहलन्ति हत्थमुखेसु अलग्गनकम्पि पटिग्गहेतब्बं. वासमत्तन्ति रेणुखीराभावं दस्सेति. आकिरति पटिग्गहेतब्बन्ति पुप्फरसस्स पञ्ञायनतो वुत्तं.
महाभूतेसूति पाणसरीरसन्निस्सितेसु पथवीआदिमहाभूतेसु. सब्बं वट्टतीति अत्तनो, परेसञ्च सरीरनिस्सितं सब्बं वट्टति. अकप्पियमंसानुलोमताय थुल्लच्चयादिं न जनेतीति अधिप्पायो. पततीति अत्तनो सरीरतो विच्छिन्दित्वा पतति. ‘‘रुक्खतो छिन्दित्वा’’ति वुत्तत्ता मत्तिकत्थाय पथविं खणितुं, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि मूलपण्णादिविसभेसज्जं छिन्दित्वा छारिकं अकत्वापि अप्पटिग्गहितम्पि परिभुञ्जितुं वट्टतीति दट्ठब्बं. अप्पटिग्गहितता, अननुञ्ञातता, धूमादिअब्बोहारिकताभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो भोजनवग्गो चतुत्थो.