३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

१४४. ततियवग्गस्स पठमे तिरच्छानभूतन्ति तिरोकरणभूतं, बाहिरभूतन्ति अत्थो. समिद्धोति परिपुण्णो. सहितत्थो अत्थयुत्तो. अत्थगम्भीरतादिना गम्भीरो.

१४५-१४७. परतोति उत्तरि. करोन्तोवाति परिबाहिरे करोन्तो. विभङ्गेति झानविभङ्गे. चरणन्ति निब्बानगमनाय पादं.

यदस्साति यं अस्स. धारेतीति अविनस्समानं धारेति. परिकथनत्थन्ति पकिण्णककथावसेन परिच्छिन्नधम्मकथनत्थं. तिस्सो अनुमोदनाति सङ्घभत्तादीसु दानानिसंसप्पटिसंयुत्ता निधिकुण्डसुत्तादि (खु. पा. ८.१ आदयो) -अनुमोदना, गेहप्पवेसमङ्गलादीसु मङ्गलसुत्तादि (खु. पा. ५.१ आदयो; सु. नि. मङ्गलसुत्त) -अनुमोदना, मतकभत्तादिअमङ्गलेसु तिरोकुट्टादि (खु. पा. ७.१ आदयो; पे. व. १४ आदयो) -अनुमोदनाति इमा तिस्सो अनुमोदना. कम्माकम्मविनिच्छयोति परिवारावसाने कम्मवग्गे (परि. ४८२ आदयो) वुत्तविनिच्छयो. समाधिवसेनाति समथपुब्बकवसेन. विपस्सनावसेन वाति दिट्ठिविसुद्धिआदिकाय सुक्खविपस्सनाय वसेन. अत्तनो सीलरक्खणत्थं अपरानपेक्खताय येन कामं गन्तुं चतस्सो दिसा अरहति, अस्स वा सन्ति, तासु वा साधूति चातुद्दिसो.

अभिविनयेति पातिमोक्खसंवरसङ्खाते संवरविनये, तप्पकासके वा विनयपिटके. विनेतुन्ति सिक्खापेतुं पकासेतुं. पगुणा वाचुग्गताति पाठतो च अत्थतो च पगुणा मुखे सन्निधापनवसेन वाचुग्गता कातब्बा. अत्थमत्तवसेनपेत्थ योजनं करोन्ति. अभिधम्मेति लक्खणरसादिवसेन परिच्छिन्ने नामरूपधम्मे. पुब्बे किर महाथेरा परियत्तिअनन्तरधानाय एकेकस्स गणस्स दीघनिकायादिएकेकधम्मकोट्ठासं निय्यातेन्ता ‘‘तुम्हे एतं पाळितो च अट्ठकथातो च परिहरथ, सक्कोन्ता उत्तरिपि उग्गण्हथा’’ति एवं सकलधम्मं गन्थवसेन निय्यातेन्ति, तत्थ ते च भिक्खू गन्थनामेन दीघभाणका मज्झिमभाणकाति वोहरीयन्ति, ते च अत्तनो भारभूतं कोट्ठासं परिच्चजित्वा अञ्ञं उग्गहेतुं न लभन्ति. तं सन्धायाह ‘‘सचे मज्झिमभाणको होती’’तिआदि.

तत्थ हेट्ठिमा वा तयो वग्गाति महावग्गतो हेट्ठिमा सगाथकवग्गो (सं. नि. १.१ आदयो), निदानवग्गो (सं. नि. २.१ आदयो), खन्धवग्गोति (सं. नि. ३.१ आदियो) इमे तयो वग्गा. तिकनिपाततो पट्ठाय हेट्ठाति एककनिपातदुकनिपाते सन्धाय वुत्तं. धम्मपदम्पि सह वत्थुना जातकभाणकेन अत्तनो जातकेन सद्धिं उग्गहेतब्बं. ततो ओरं न वट्टतीति महापच्चरिवादस्स अधिप्पायो. ततो ततोति दीघनिकायादितो. उच्चिनित्वा उग्गहितं सद्धम्मस्स ठितिया, भिक्खुनोपि पुब्बापरानुसन्धिआदिकुसलताय च न होतीति ‘‘तं न वट्टती’’ति पटिक्खित्तं. अभिधम्मे किञ्चि उग्गहेतब्बन्ति न वुत्तन्ति एत्थ यस्मा विनये कुसलत्तिकादिविभागो, सुत्तन्तेसु समथविपस्सनामग्गो च अभिधम्मपाठं विना न विञ्ञायति, अन्धकारे पविट्ठकालो विय होति, तस्मा सुत्तविनयानं गहणवसेन अभिधम्मग्गहणं वुत्तमेवाति विसुं न वुत्तन्ति वेदितब्बं. यथा ‘‘भोजनं भुञ्जितब्ब’’न्ति वुत्ते ‘‘ब्यञ्जनं खादितब्ब’’न्ति अवुत्तम्पि वुत्तमेव होति तदविनाभावतो, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.

परिमण्डलपदब्यञ्जनायाति परिमण्डलानि परिपुण्णानि पदेसु सिथिलधनितादिब्यञ्जनानि यस्सं, ताय. पुरस्स एसाति पोरी, नगरवासीनं कथाति अत्थो. अनेलगळायाति एत्थ एलाति खेळं तग्गळनविरहिताय. कल्याणवाक्करणोति एत्थ वाचा एव वाक्करणं, उदाहरणघोसो. कल्याणं मधुरं वाक्करणमस्साति कल्याणवाक्करणो. उपसम्पन्नाय मेथुनेनेव अभब्बो होति, न सिक्खमानासामणेरीसूति आह ‘‘भिक्खुनिया कायसंसग्गं वा’’तिआदि.

१४८. गरुकेहीति गरुकभण्डेहि. एकतोउपसम्पन्नायाति उपयोगत्थे भुम्मवचनं. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम परिवत्तलिङ्गा वा पञ्चसतसाकियानियो वा. एता पन एकतोउपसम्पन्ना ओवदन्तस्स पाचित्तियमेव.

१४९. न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामाति निमन्तिता हुत्वा भोजनपरियोसाने गन्तुकामा न होन्ति, तत्थेव वसितुकामा होन्तीति अत्थो. यतोति भिक्खुनुपस्सयतो. याचित्वाति ‘‘तुम्हेहि आनीतओवादेनेव मयम्पि वसिस्सामा’’ति याचित्वा. तत्थाति तस्मिं भिक्खुनुपस्सये. अभिक्खुकावासे वस्सं वसन्तिया पाचित्तियं, अपगच्छन्तिया दुक्कटं.

इमासु कतरापत्ति परिहरितब्बाति चोदनं परिहरन्तो आह ‘‘सा रक्खितब्बा’’ति. सा वस्सानुगमनमूलिका आपत्ति रक्खितब्बा, इतराय अनापत्तिकारणं अत्थीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘आपदासु ही’’तिआदि.

ओवादत्थायाति ओवादे याचनत्थाय. द्वे तिस्सोति द्वीहि तीहि, करणत्थे चेतं पच्चत्तवचनं. पासादिकेनाति पसादजनकेन कायकम्मादिना. सम्पादेतूति तिविधं सिक्खं सम्पादेतु. असम्मतता, भिक्खुनिया परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवादवसेन अट्ठगरुधम्मदानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

१५३. दुतिये कोकनदन्ति पदुमविसेसं, तं किर बहुपत्तं वण्णसम्पन्नं. अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा कोकनदसङ्खातं पदुमं, एवं फुल्लमुखपदुमं अवीतगुणगन्धं निम्मले अन्तलिक्खे आदिच्चं विय च अत्तनो तेजसा तपन्तं ततो एव विरोचमानं अङ्गेहि निच्छरणकजुतिया अङ्गीरसं सम्मासम्बुद्धं पस्साति. रजोहरणन्ति सरीरे रजं पुञ्छतीति रजोहरणन्ति पुञ्छनचोळस्स नामं. ओभासविस्सज्जनपुब्बका भासितगाथा ओभासगाथा नाम. विसुद्धिमग्गादीसु (विसुद्धि. २.३८६) पन ‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चती’’तिआदि ओभासगाथा वुत्ता, न पनेसा ‘‘अधिचेतसो’’ति गाथा. अयञ्च चूळपन्थकत्थेरस्स उदानगाथाति उदानपाळियं नत्थि, एकुदानियत्थेरस्स (थेरगा. १.६७ एकुदानियत्थेरगाथावण्णना) नायं उदानगाथाति तत्थ वुत्तं. इध पन पाळिया एव वुत्तत्ता थेरस्सापि उदानगाथाति गहेतब्बं. इध च अगरुधम्मेनापि ओवदतो पाचित्तियमेव. अत्थङ्गतसूरियता, परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवदनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

१६२. ततियं उत्तानमेव. उपस्सयूपगमनं, परिपुण्णूपसम्पन्नता, समयाभावो, गरुधम्मेहि ओवदनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

१६४. चतुत्थे आमिसनिरपेक्खम्पि आमिसहेतु ओवदतीतिसञ्ञाय भणन्तस्सपि अनापत्ति सचित्तकत्ता सिक्खापदस्स. सेसमेत्थ उत्तानमेव. उपसम्पन्नता, धम्मेन लद्धसम्मुतिता, अनामिसन्तरता, अवण्णकामताय एवं भणनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१६९. पञ्चमं चीवरदानसिक्खापदं उत्तानमेव.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

१७६. छट्ठे कथिनवत्तन्ति कथिनमासे चीवरं करोन्तानं सब्रह्मचारीनं सहायभावूपगमनं सन्धाय वुत्तं. वञ्चेत्वाति ‘‘तव ञातिकाया’’ति अवत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति एत्तकमेव वत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति सुत्वा ते अञ्ञातिकसञ्ञिनो अहेसुन्ति आह ‘‘अकप्पिये नियोजितत्ता’’ति. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया सन्तकता, निवासनपारुपनूपगता, वुत्तनयेन सिब्बनं वा सिब्बापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

१८३. सत्तमे पाळियं गच्छाम भगिनि गच्छामाय्याति भिक्खुपुब्बकं संविधानं, इतरं भिक्खुनिपुब्बकं. एकद्धानमग्गन्ति एकतो अद्धानसङ्खातं मग्गं. हिय्योति सुवे. परेति ततिये दिवसे.

द्विधा वुत्तप्पकारोति पादगमने पक्खगमनेति द्विधा वुत्तप्पकारो. उपचारो न लब्भतीति यो परिक्खित्तादिगामस्स एकलेड्डुपातादिउपचारो वुत्तो, सो इध न लब्भति आसन्नत्ता. एतेन च अन्तरघरेयेवेत्थ गामोति अधिप्पेतो, न सकलं गामखेत्तं. तत्थापि यत्थ उपचारो लब्भति, तत्थ उपचारोक्कमने एव आपत्तीति दस्सेति. तेनाह ‘‘रतनमत्तन्तरो’’तिआदि. उपचारोक्कमनञ्चेत्थ उपचारब्भन्तरे पविसनमेव होति. तत्थ अप्पविसित्वापि उपचारतो बहि अद्धयोजनब्भन्तरगतेन मग्गेन गच्छन्तोपि मग्गस्स द्वीसु पस्सेसु अद्धयोजनब्भन्तरगतं गामूपचारं सब्बं ओक्कमित्वा गच्छतिच्चेव वुच्चति. अद्धयोजनतो बहि गतेन मग्गेन गच्छन्तो न गामूपचारगणनाय कारेतब्बो, अद्धयोजनगणनायेव कारेतब्बो. एवञ्च सति अनन्तरसिक्खापदे नावायेव गामतीरपस्सेन गच्छन्तस्स गामूपचारगणनाय आपत्ति समत्थिता होति. न हि सक्का नावाय गामूपचारब्भन्तरे पविसितुं. तिण्णं मग्गानं सम्बन्धट्ठानं सिङ्घाटकं. एत्थन्तरे संविदहितेति एत्थ न केवलं यथावुत्तरथिकादीसु एव संविदहने दुक्कटं, अन्तरामग्गेपीति अधिप्पायो.

अद्धयोजनं अतिक्कमन्तस्साति असति गामे अद्धयोजनं अतिक्कमन्तस्स. यस्मिञ्हि गामखेत्तभूतेपि अरञ्ञे अद्धयोजनब्भन्तरे गामो न होति, तम्पि इध अगामकं अरञ्ञन्ति अधिप्पेतं, न विञ्झाटवादयो.

१८५. रट्ठभेदेति रट्ठविलोपे. चक्कसमारुळ्हाति इरियापथचक्कं, सकटचक्कं वा समारुळ्हा. द्विन्नम्पि संविदहित्वा मग्गप्पटिपत्ति, अविसङ्केतं, समयाभावो, अनापदा, गामन्तरोक्कमनं वा अद्धयोजनातिक्कमो वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. एकतोउपसम्पन्नादीहि सद्धिं संविधाय गच्छन्तस्स पन मातुगामसिक्खापदेन आपत्ति.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

१८९. अट्ठमे एकं तीरं…पे… निरन्तरन्ति नदितो अद्धयोजनब्भन्तरे पदेसे निविट्ठगामेहि निरन्तरता वुत्ता. एकं अगामकं अरञ्ञन्ति तथा निविट्ठगामाभावेन वुत्तं. अगामकतीरपस्सेनातिआदि पन अतिरेकअद्धयोजनवित्थतं नदिं सन्धाय वुत्तं. ततो ऊनवित्थाराय हि नदिया मज्झेनापि गमने तीरद्वयस्सापि अद्धयोजनब्भन्तरे गतत्ता गामन्तरगणनाय, अद्धयोजनगणनाय च आपत्तियो परिच्छिन्दितब्बा. तेनेव ‘‘योजनवित्थता…पे… अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियानी’’ति वुत्तं. तेनेव हि योजनतो ऊनाय नदिया अद्धयोजनब्भन्तरगततीरवसेनेव आपत्तिगणनं वुत्तमेव होति. ‘‘सब्बअट्ठकथासू’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं समत्थेति. तत्थ किञ्चापि समुद्दतळाकादीसु पाचित्तियं न वुत्तं, तथापि कीळापुरेक्खारस्स तत्थ दुक्कटमेवाति गहेतब्बं, पठमं कीळापुरेक्खारस्सापि पच्छा नावाय निद्दुपगतस्स, योनिसो वा मनसि करोन्तस्स गामन्तरोक्कमनादीसुपि आपत्तिसम्भवतो पण्णत्तिवज्जता, तिचित्तता चस्स सिक्खापदस्स वुत्ताति वेदितब्बं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

१९७. नवमे पाळियं ‘‘सिक्खमाना…पे… पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ती’’ति इदं इमिना सिक्खापदेन अनापत्तिं सन्धाय वुत्तं. पञ्चहि सहधम्मिकेहि कतविञ्ञत्तिपरिकथादीहि उप्पन्नं परिभुञ्जन्तस्स दुक्कटमेव. भिक्खुनिया परिपाचितता, तथा जाननं, गिहिसमारम्भाभावो, भोजनता, तस्स अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.

परिपाचितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना

१९८. दसमे उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापदेनाति मातुगामेन रहोनिसज्जसिक्खापदं सन्धाय वुत्तं, तं पन अचेलकवग्गे पञ्चमम्पि उपनन्दं आरब्भ पञ्ञत्तेसु चतुत्थत्ता एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो ओवादवग्गो ततियो.