२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

८९. दुतियवग्गस्स पठमे निग्गहेतुं असक्कोन्तोति साखट्ठकविमाने साखाय छिज्जमानाय छिज्जन्ते तत्थ अछेदनत्थाय देवताय उपनीतं पुत्तं दिस्वापि कुठारिनिक्खेपवेगं निवत्तेतुं असक्कोन्तोति अत्थो. रुक्खधम्मेति रुक्खस्स पवत्तियं. रुक्खानं विय छेदनादीसु अकुप्पनञ्हि रुक्खधम्मो नाम.

उप्पतितन्ति उप्पन्नं. भन्तन्ति धावन्तं. वारयेति निग्गण्हेय्य. इतरोति उप्पन्नं कोधं अनिग्गण्हन्तो राजउपराजादीनं रस्मिमत्तग्गाहकजनो विय न उत्तमसारथीति अत्थो. विसटं सप्पविसन्ति सरीरे दाठावणानुसारेन वित्थिण्णं ब्यापेत्वा ठितं कण्हसप्पविसं विय. जहाति ओरपारन्ति पञ्चोरम्भागियसञ्ञोजनानि ततियमग्गेन जहाति. ‘‘ओरपार’’न्ति हि ओरिमतीरं वुच्चति. अथ वा सोति ततियमग्गेन कोधं विनेत्वा ठितो भिक्खु अरहत्तमग्गेन ओरपारं जहातीति अत्थो. तत्थ ओरं नाम सकत्तभावो, अज्झत्तिकानि वा आयतनानि. पारं नाम परअत्तभावो, बाहिरानि वा आयतनानि. तदुभये पन छन्दरागं जहन्तो ‘‘जहाति ओरिमपार’’न्ति वुच्चति.

९०. भवन्तीति वड्ढन्ति. अहुवुन्तीति बभूवु. तेनाह ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. भूतानं गामोति महाभूतानं हरिततिणादिभावेन समग्गानं समूहो. तब्बिनिमुत्तस्स गामस्स अभावं दस्सेतुं ‘‘भूता एव वा गामो’’ति वुत्तं. पातब्य-सद्दस्स पा पानेति धात्वत्थं सन्धायाह ‘‘परिभुञ्जितब्बता’’ति. सा च पातब्यता छेदनादि एव होतीति आह ‘‘तस्सा…पे… भूतगामस्स जाता छेदनादिपच्चया’’ति.

९१. जात-सद्दो एत्थ विजातपरियायोति ‘‘पुत्तं विजाता इत्थी’’तिआदीसु विय पसूतवचनोति आह ‘‘पसूतानी’’ति, निब्बत्तपण्णमूलानीति अत्थो.

तानि दस्सेन्तोति तानि बीजानि दस्सेन्तो. कारियदस्सनमुखेनेव कारणञ्च गहितन्ति आह ‘‘बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सित’’न्ति.

९२. ‘‘बीजतो सम्भूतो भूतगामो बीज’’न्ति इमिना उत्तरपदलोपेन ‘‘पदुमगच्छतो निब्बत्तं पुप्फं पदुम’’न्तिआदीसु वियायं वोहारोति दस्सेति. यं बीजं भूतगामो नाम होतीति निब्बत्तपण्णमूलं सन्धाय वदति. यथारुतन्ति यथापाठं.

‘‘सञ्चिच्चा’’ति वुत्तत्ता सरीरे लग्गभावं ञत्वापि उट्ठहति, ‘‘तं उद्धरिस्सामी’’तिसञ्ञाय अभावतो वट्टति. अनन्तक-ग्गहणेन सासपमत्तिका गहिता, नामञ्हेतं तस्सा सेवालजातिया. मूलपण्णानं अभावेन ‘‘असम्पुण्णभूतगामो नामा’’ति वुत्तं. सो बीजगामेन सङ्गहितोति. अवड्ढमानेपि भूतगाममूलकत्ता वुत्तं ‘‘अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छती’’ति. नाळिकेरस्स आवेणिकं कत्वा वदति.

सेलेय्यकं नाम सिलाय सम्भूता एका गन्धजाति. पुप्फितकालतो पट्ठायाति विकसितकालतो पभुति. छत्तकं गण्हन्तोति विकसितं गण्हन्तो. मकुळं पन रुक्खत्तचं अकोपेन्तेनपि गहेतुं न वट्टति, फुल्लं वट्टति. हत्थकुक्कुच्चेनाति हत्थचापल्लेन.

‘‘पानीयं न वासेतब्ब’’न्ति इदं अत्तनो पिवनपानीयं सन्धाय वुत्तं, अञ्ञेसं पन वट्टति अनुग्गहितत्ता. तेनाह ‘‘अत्तना खादितुकामेना’’ति. येसं रुक्खानं साखा रुहतीति मूलं अनोतारेत्वा पण्णमत्तनिग्गमनमत्तेनपि वड्ढति. तत्थ कप्पियम्पि अकरोन्तो छिन्ननाळिकेरवेळुदण्डादयो कोपेतुं वट्टति.

‘‘चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामी’’ति वुत्तत्ता केवलं चङ्कमनाधिप्पायेन वा मग्गगमनाधिप्पायेन वा अक्कमन्तस्स, तिणानं उपरि निसीदनाधिप्पायेन निसीदन्तस्स च दोसो नत्थि.

समणकप्पेहीति समणानं कप्पियवोहारेहि, अबीजनिब्बट्टबीजानिपि कप्पियभावतो ‘‘समणकप्पानी’’ति वुत्तानि. अबीजं नाम तरुणअम्बफलादीनि. निब्बट्टेतब्बं वियोजेतब्बं बीजं यस्मिं, तं पनसादि निब्बट्टबीजं नाम. कप्पियन्ति वत्वावाति पुब्बकालकिरियावसेन वुत्तेपि वचनक्खणेव अग्गिसत्थादिना बीजगामे वणं कातब्बन्ति वचनतो पन पुब्बे कातुं न वट्टति, तञ्च द्विधा अकत्वा छेदनभेदनमेव दस्सेतब्बं. करोन्तेन च भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति याय कायचि भासाय वुत्तेयेव कातब्बं. बीजगामपरिमोचनत्थं पुन कप्पियं कारेतब्बन्ति कारापनस्स पठममेव अधिकतत्ता. ‘‘कटाहेपि कातुं वट्टती’’ति वुत्तत्ता कटाहतो नीहताय मिञ्जाय वा बीजे वा यत्थ कत्थचि विज्झितुं वट्टति एव. भूतगामो, भूतगामसञ्ञिता, विकोपनं वा विकोपापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

९४. दुतिये अञ्ञं वचनन्ति यं दोसविभावनत्थं परेहि वुत्तवचनं तं तस्स अननुच्छविकेन अञ्ञेन वचनेन पटिचरति.

९८. यदेतं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणवसेन पवत्तवचनं, तदेव पुच्छितमत्थं ठपेत्वा अञ्ञं वदति पकासेतीति अञ्ञवादकन्ति आह ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नाम’’न्ति. तुण्हीभूतस्सेतं नामन्ति तुण्हीभावस्सेतं नामं, अयमेव वा पाठो. अञ्ञवादकं आरोपेतुन्ति अञ्ञवादे आरोपेतुं. विहेसकन्ति विहेसकत्तं.

९९. पाळियं न उग्घाटेतुकामोति पटिच्छादेतुकामो.

१००. अनारोपिते अञ्ञवादकेति वुत्तदुक्कटं पाळियं आगतअञ्ञेनञ्ञपटिचरणवसेन युज्जति, अट्ठकथायं आगतनयेन पन मुसावादेन अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स पाचित्तियेन सद्धिं दुक्कटं, आरोपिते इमिनाव पाचित्तियं. केचि पन ‘‘मुसावादपाचित्तियेन सद्धिं पाचित्तियद्वय’’न्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. आदिकम्मिकस्सपि मुसावादे इमिनाव अनापत्तीति दट्ठब्बं. धम्मकम्मेन आरोपितता, आपत्तिया वा वत्थुना वा अनुयुञ्जियमानता, छादेतुकामताय अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, तुण्हीभावो चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

१०३. ततिये चिन्तायनत्थस्स झे-धातुस्स अनेकत्थताय ओलोकनत्थसम्भवतो वुत्तं ‘‘ओलोकापेन्ती’’ति. छन्दायाति लिङ्गविपल्लासोति आह ‘‘छन्देना’’ति.

१०५. भिक्खुं लामकतो चिन्तापनत्थं अञ्ञेसं तं अवण्णकथनं उज्झापनं नाम. अञ्ञेसं पन अवत्वा अञ्ञमञ्ञं समुल्लपनवसेन भिक्खुनो दोसप्पकासनं खिय्यनं नामाति अयमेतेसं भेदो.

१०६. अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेतीति अञ्ञेन अनुपसम्पन्नेन उज्झापेति. तस्स वा तं सन्तिकेति तस्स अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके तं सङ्घेन सम्मतं उपसम्पन्नं खिय्यति. इधापि मुसावादेन उज्झापनादीनं सम्भवतो दुक्कटट्ठानानि च आदिकम्मिकस्स अनापत्ति च इमिना एव सिक्खापदेन वुत्ताति वेदितब्बं सब्बत्थ मुसावादपाचित्तियस्स अनिवत्तितो. धम्मकम्मेन सम्मतता, उपसम्पन्नता, अगतिगमनाभावो, तस्स अवण्णकामता, यस्स सन्तिके वदति. तस्स उपसम्पन्नता, उज्झापनं वा खिय्यनं वाति इमानेत्थ छ अङ्गानि.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

११०. चतुत्थे अपञ्ञातेति अप्पसिद्धे. इमं पन अट्ठ मासे मण्डपादीसु ठपनसङ्खातं अत्थविसेसं गहेत्वा भगवता पठममेव सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठमासे’’तिआदिवचनेन अनुपञ्ञत्तिसदिसेन पकासेत्वा विसुं अनुपञ्ञत्ति न वुत्ता. परिवारे पनेतं अनुजाननवचनं अनुपञ्ञत्तिट्ठानन्ति ‘‘एका अनुपञ्ञत्ती’’ति (परि. ६५-६७) वुत्तं.

नववायिमोति अधुना सुत्तेन वीतकच्छेन पलिवेठितमञ्चो. ओनद्धोति कप्पियचम्मेन ओनद्धो. ते हि वस्सेन सीघं न नस्सन्ति. ‘‘उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति इदं तस्स सुखपटिपत्तिदस्सनमत्तं, उक्कट्ठस्सापि पन चीवरकुटि वट्टतेव. कायानुगतिकत्ताति भिक्खुनो तत्थेव निसीदनभावं दीपेति, तेन च वस्सभयेन सयं अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स आपत्तीति दस्सेति. अब्भोकासिकानं तेमनत्थाय नियमेत्वा दायकेहि दिन्नम्पि अत्तानं रक्खन्तेन रक्खितब्बमेव.

‘‘वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा’’ति इमिना गिम्हानेपि मेघे उट्ठिते अब्भोकासे निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपेति. तत्र तत्राति चेतियङ्गणादिके तस्मिं तस्मिं अब्भोकासे नियमेत्वा निक्खित्ता. मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखाति यत्थ समन्ततो सम्मज्जित्वा अङ्गणमज्झे सब्बदा कचवरस्स सङ्कड्ढनेन मज्झे वालिका सञ्चिता होति. तत्थ कत्तब्बविधिदस्सनत्थं वुत्तं. उच्चवत्थुपादट्ठानाभिमुखं वा वालिका हरितब्बा. यत्थ वा पन कोणेसु वालिका सञ्चिता, तत्थ ततो पट्ठाय अपरदिसाभिमुखा हरितब्बाति केचि अत्थं वदन्ति. केचि पन ‘‘सम्मट्ठट्ठानस्स पदवळञ्जेन अविकोपनत्थाय सयं असम्मट्ठट्ठाने ठत्वा अत्तनो पादाभिमुखं वालिका हरितब्बाति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तत्थ ‘‘मज्झतो पट्ठाया’’ति वचनस्स पयोजनं न दिस्सति.

१११. वङ्कपादतामत्तेन कुळीरपादकस्स सेसेहि विसेसो, न अटनीसु पादप्पवेसनविसेसेनाति दस्सेतुं ‘‘यो वा पन कोची’’तिआदि वुत्तं. तस्साति उपसम्पन्नस्सेव.

निसीदित्वा…पे… पाचित्तियन्ति एत्थ मेघुट्ठानाभावं ञत्वा ‘‘पच्छा आगन्त्वा उद्धरिस्सामी’’ति आभोगेन गच्छन्तस्स अनापत्ति, तेन पुनागन्तब्बमेव. कप्पं लभित्वाति ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठा’’ति वुत्तवचनं लभित्वा.

आवासिकानंयेव पलिबोधोति आगन्तुकेसु किञ्चि अवत्वा निसीदित्वा ‘‘आवासिका एव उद्धरिस्सन्ती’’ति गतेसुपि आवासिकानमेव पलिबोधो. महापच्चरिवादे पन ‘‘इदं अम्हाक’’न्ति अवत्वापि निसिन्नानमेवाति अधिप्पायो. ‘‘सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा’’ति वुत्तत्ता अनाणत्तिया पञ्ञापितत्तापि दुक्कटे कारणं वुत्तं. उस्सारकोति सरभाणको. सो हि उद्धं उद्धं पाळिपाठं सारेति पवत्तेतीति उस्सारकोति वुच्चति.

११२. वण्णानुरक्खणत्थं कताति पटखण्डादीहि सिब्बित्वा कता. भूमियं अत्थरितब्बाति चिमिलिकाय सति तस्सा उपरि, असति सुद्धभूमियं अत्थरितब्बा. ‘‘सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो’’ति इमिना मञ्चपीठादीसु अत्थरित्वा पुन संहरित्वा ठपनादिवसेन अत्तनो अत्थाय परिहरणमेव न वट्टति, भूमत्थरणादिवसेन परिभोगो पन अत्तनो परिहरणं न होतीति दस्सेति. खन्धके हि ‘‘अन्तोपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ति, बहिपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ती’’ति एवं अत्तनो अत्तनो अत्थाय मञ्चादीसु पञ्ञपेत्वा परिहरणवत्थुस्मिं –

‘‘न, भिक्खवे, महाचम्मानि धारेतब्बानि सीहचम्मं ब्यग्घचम्मं दीपिचम्मं. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २५५) –

पटिक्खेपो कतो. तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ अधिप्पायो दट्ठब्बो. दारुमयपीठन्ति फलकमयपीठमेव. पादकथलिकन्ति अधोतपादं यस्मिं घंसन्ता धोवन्ति, तं दारुफलकादि.

११३. ‘‘आगन्त्वा उद्धरिस्सामीति गच्छती’’ति वुत्तत्ता अञ्ञेनपि कारणेन अनोतापेन्तस्सपि आगमने सापेक्खस्स अनापत्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं ‘‘मञ्चादीनं सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे देसे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, निरपेक्खता, लेड्डुपातातिक्कमो’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) एवमेत्थ निरपेक्खताय सद्धिं छ अङ्गानि वुत्तानि.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

११६. पञ्चमे पावारो कोजवोति पच्चत्थरणत्थायेव ठपिता उग्गतलोमा अत्थरणविसेसा. एत्तकमेव वुत्तन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. सेनासनतोति सब्बपच्छिमसेनासनतो.

११७. कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तमेवत्थं सविसेसं कत्वा दस्सेतुं ‘‘किञ्चापि वुत्तो’’तिआदि आरद्धं. वत्तब्बं नत्थीति रुक्खमूलस्स पाकटत्ता वुत्तं. पलुज्जतीति विनस्सति.

११८. येन मञ्चं वा पीठं वा वीनन्ति, तं मञ्चपीठकवानं. सिलुच्चयलेणन्ति पब्बतगुहा. ‘‘आपुच्छनं पन वत्त’’न्ति इमिना आपत्ति नत्थीति दस्सेति. वुत्तलक्खणसेय्या, तस्सा सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे विहारे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, अनपेक्खस्स दिसापक्कमनं, उपचारसीमातिक्कमोति इमानेत्थ सत्त अङ्गानि.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

११९. छट्ठे अनुपविसित्वाति समीपं पविसित्वा.

१२२. उपचारं ठपेत्वाति दियड्ढहत्थूपचारं ठपेत्वा. सङ्घिकविहारता, अनुट्ठापनीयभावजाननं, सम्बाधेतुकामता, उपचारे निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

१२६. सत्तमे कोट्ठकानीति द्वारकोट्ठकानि.

१२८. ‘‘सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टती’’ति इदं अननुरूपतो वुत्तं. पापगरहिताय हि अकुपितचित्तेन निक्कड्ढापेन्तस्स इमिना सिक्खापदेन आपत्ति नत्थि ‘‘कुपितो अनत्तमनो’’ति वुत्तत्ता. अञ्ञापेक्खा आपत्ति न दिस्सति. पाळियं ‘‘अलज्जिं निक्कड्ढती’’तिआदीसु चित्तस्स लहुपरिवत्तिताय अन्तरन्तरा कोपे उप्पन्नेपि अनापत्ति अलज्जितादिपच्चयेनेव निक्कड्ढनस्स आरद्धत्ता. सङ्घिकविहारो, उपसम्पन्नस्स भण्डनकारकभावादिविनिमुत्तता, कोपेन निक्कड्ढनं वा निक्कड्ढापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

१२९. अट्ठमं उत्तानमेव. सङ्घिको विहारो, असीसघट्टवेहासकुटि, हेट्ठापरिभोगता, अपटाणिदिन्ने आहच्चपादके निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

१३५. नवमे ‘‘महल्लको नाम विहारो सस्सामिको’’ति वुत्तत्ता सञ्ञाचिकाय कुटिया अनापत्तीति वदन्ति. यस्साति विहारस्स. सा अपरिपूरूपचारापि होतीति विवरियमानं कवाटं यं भित्तिं आहनति, सा सामन्ता कवाटवित्थारप्पमाणा उपचाररहितापि होतीति अत्थो. आलोकं वातपानं सन्धेति घटयतीति आलोकसन्धीति कवाटं वुच्चति. द्वारवातपानूपचारतो अञ्ञत्थ पुनप्पुनं लिम्पनादिं करोन्तस्स पिण्डगणनाय पाचित्तियं.

केचि पन ‘‘पाळियं पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कट’’न्ति वदन्ति. अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं. हरिते ठितो अधिट्ठाति. आपत्ति दुक्कटस्साति हरितयुत्ते खेत्ते ठत्वा छादेन्तस्स दुक्कटन्ति अत्थो. केचि पन ‘‘तादिसे खेत्ते विहारं करोन्तस्स दुक्कट’’न्ति वदन्ति, तं पाळिया न समेति.

१३६. उजुकमेव छादनन्ति छादनमुखवट्टितो पट्ठाय याव पिट्ठिवंसकूटागारकण्णिकादि, ताव इट्ठकादीहि उजुकं छादनं. इमिना पन येन सब्बस्मिं विहारे एकवारं छादिते तं छादनं एकमग्गन्ति गहेत्वा पाळियं ‘‘द्वे मग्गे’’तिआदि वुत्तं. परियायेन छादनम्पि इमिनाव नयेन योजेतब्बन्ति वदन्ति, तं ‘‘पुनप्पुनं छादापेसी’’ति इमाय पाळिया च ‘‘सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्ब’’न्ति इमिना अट्ठकथावचनेन च समेति.

पाळियं ‘‘मग्गेन छादेन्तस्स परियायेन छादेन्तस्सा’’ति इदञ्च इट्ठकादीहि, तिणपण्णेहि च छादनप्पकारभेददस्सनत्थं वुत्तं. केचि पन ‘‘पन्तिया छादितस्स छदनस्स उपरि छदनमुखवट्टितो पट्ठाय उद्धं उजुकमेव एकवारं छादनं एकमग्गन्ति गहेत्वा ‘द्वे मग्गे’तिआदि वुत्तं, न पन सकलविहारछादनं. एस नयो परियायेन छादनेपी’’ति वदन्ति, तं पाळिअट्ठकथाहि न समेति.

ततियाय मग्गन्ति एत्थ ततियायाति उपयोगत्थे सम्पदानवचनं, ततियं मग्गन्ति अत्थो. अयमेव वा पाठो. तिणपण्णेहि लब्भतीति तिणपण्णेहि छादेत्वा उपरि उल्लित्तावलित्तकरणं सन्धाय वुत्तं. केवलं तिणकुटिया हि अनापत्ति वुत्ता. तिण्णं मग्गानन्ति मग्गवसेन छादितानं तिण्णं छदनानं. तिण्णं परियायानन्ति एत्थापि एसेव नयो. महल्लकविहारता, अत्तनो वासागारता, उत्तरि अधिट्ठानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

१४०. दसमे मातिकायं सप्पाणकउदकं तिणेन वा मत्तिकाय वा सिञ्चेय्य, छड्डेय्याति अत्थो. अथ वा उदकं गहेत्वा बहि सिञ्चेय्य, तस्मिञ्च उदके तिणं वा मत्तिकं वा आहरित्वा पक्खिपेय्याति अज्झाहरित्वा अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘सकटभारमत्तञ्चेपी’’तिआदि. इदन्ति तिणमत्तिकपक्खिपनविधानं. वुत्तन्ति मातिकायं ‘‘तिणं वा मत्तिकं वा’’ति एवं वुत्तं, अट्ठकथासु वा वुत्तं.

इदञ्च सिक्खापदं बाहिरपरिभोगं सन्धाय वत्थुवसेन वुत्तं अब्भन्तरपरिभोगस्स विसुं वक्खमानत्ता. तदुभयम्पि ‘‘सप्पाणक’’न्ति कत्वा वधकचित्तं विनाव सिञ्चने पञ्ञत्तत्ता ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति वुत्तं. वधकचित्ते पन सति सिक्खापदन्तरेनेव पाचित्तियं, न इमिनाति दट्ठब्बं. उदकस्स सप्पाणकता, ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति जाननं, तादिसमेव च उदकं विना वधकचेतनाय केनचिदेव करणीयेन तिणादीनं सिञ्चनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो सेनासनवग्गो दुतियो.

‘‘भूतगामवग्गो’’तिपि एतस्सेव नामं.