५. सहसेय्यसिक्खापदवण्णना

५०-५१. पञ्चमे तत्रिदं निदस्सनन्ति सेसो. दिरत्ततिरत्तन्ति एत्थ दिरत्तग्गहणं वचनालङ्कारत्थं, निरन्तरं तिस्सोव रत्तियो वसित्वा चतुत्थदिवसादीसु सयन्तस्सेव आपत्ति, न एकन्तरिकादिवसेन सयन्तस्साति दस्सनत्थम्पीति दट्ठब्बं. दिरत्तविसिट्ठञ्हि तिरत्तं वुच्चमानं, तेन अनन्तरिकमेव तिरत्तं दीपेतीति. पञ्चहि छदनेहीति इट्ठकसिलासुधातिणपण्णेहि. वाचुग्गतवसेनाति पगुणवसेन. दियड्ढहत्थुब्बेधो वड्ढकीहत्थेन गहेतब्बो. एकूपचारो एकेन मग्गेन पविसित्वा अब्भोकासं अनुक्कमित्वा सब्बत्थ अनुपरिगमनयोग्गो, एतं बहुद्वारम्पि एकूपचारोव. तत्थ पन कुट्टादीहि रुन्धित्वा विसुं द्वारं योजेन्ति, नानूपचारो होति. सचे पन रुन्धति एव, विसुं द्वारं न योजेन्ति, ‘‘एतम्पि एकूपचारमेव मत्तिकादीहि पिहितद्वारो विय गब्भो’’ति गहेतब्बं. अञ्ञथा गब्भे पविसित्वा पमुखादीसु निपन्नानुपसम्पन्नेहि सहसेय्यापरिमुत्तिया गब्भद्वारं मत्तिकादीहि पिदहापेत्वा उट्ठिते अरुणे विवरापेन्तस्सपि अनापत्ति भवेय्याति.

तेसं पयोगे पयोगे भिक्खुस्स आपत्तीति एत्थ केचि ‘‘अनुट्ठहनेन अकिरियसमुट्ठाना आपत्ति वुत्ता तस्मिं खणे सयन्तस्स किरियाभावा. इदञ्हि सिक्खापदं सिया किरियाय समुट्ठाति, सिया अकिरियाय समुट्ठाति. किरियासमुट्ठानता चस्स तब्बहुलवसेन वुत्ताति वदति. यथा चेतं, एवं दिवासयनम्पि. अनुट्ठहनेन, हि द्वारासंवरणेन चेतं अकिरियसमउट्ठानम्पि होती’’ति वदन्ति. इदञ्च युत्तं विय दिस्सति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.

‘‘उपरिमतलेन सद्धिं असम्बद्धभित्तिकस्सा’’ति इदं सम्बद्धभित्तिके वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सनत्थं वुत्तं. उपरिमतले सयितस्स सङ्का एव नत्थीति ‘‘हेट्ठापासादे’’तिआदि वुत्तं. नानूपचारेति बहि निस्सेणिया आरोहणीये.

सभासङ्खेपेनाति सभाकारेन. ‘‘अड्ढकुट्टके’’ति इमिना सण्ठानं दस्सेति. यत्थ तीसु द्वीसु वा पस्सेसु भित्तियो बद्धा, छदनं वा असम्पत्ता अड्ढभित्ति, इदं अड्ढकुट्टकं नाम. वाळसङ्घाटो नाम परिक्खेपस्स अन्तो थम्भादीनं उपरि वाळरूपेहि कतसङ्घाटो. परिक्खेपस्स बहिगतेति एत्थ यस्मिं पस्से परिक्खेपो नत्थि, तत्थ सचे भूमितो वत्थु उच्चं होति, उभतो उच्चवत्थुतो हेट्ठा भूमियं निब्बकोसब्भन्तरेपि अनापत्ति एव तत्थ सेनासनवोहाराभावतो. अथ वत्थु नीचं भूमिसममेव सेनासनस्स हेट्ठिमतले तिट्ठति, तत्थ परिक्खेपरहितदिसाय निब्बकोसब्भन्तरे सब्बत्थ आपत्ति होति, परिच्छेदाभावतो परिक्खेपस्स बहि एव अनापत्तीति दट्ठब्बं. परिमण्डलं वातिआदि मज्झे उदकपतनत्थाय आकासङ्गणवन्तं सेनासनं सन्धाय वुत्तं. तत्थ अपरिच्छिन्नगब्भूपचारेति एकेकगब्भस्स द्वीसु पस्सेसु पमुखेन गमनं परिच्छिन्दित्वा दियड्ढहत्थुब्बेधतो अनूनं कुट्टं कत्वा आकासङ्गणेन पवेसं करोन्ति, एवं अकतोति अत्थो. गब्भपरिक्खेपोति चतुरस्सपासादादीसु समन्ता ठितगब्भभित्तियो सन्धाय वुत्तं.

पाटेक्कसन्निवेसाति एकेकदिसाय गब्भपाळियो इतरदिसासु गब्भपाळीनं अभावेन, भावेपि वा अञ्ञमञ्ञभित्तिच्छदनेहि असम्बन्धताय पाटेक्कसन्निवेसा नाम वुच्चति. तं…पे… सन्धाय वुत्तन्ति तत्थ पाचित्तियेन अनापत्तीति वुत्तं, न दुक्कटेन. तादिसाय हि गब्भपाळिया पमुखं तीसु दिसासु भित्तीनं अभावेन एकदिसाय गब्भभित्तिमत्तेन सब्बच्छन्नं चूळपरिच्छन्नं नाम होति. तस्मा दुक्कटमेव. यदि पन तस्स पमुखस्स इतरदिसासुपि एकिस्सं, सब्बासु वा भित्तिं करोन्ति, तदा सब्बच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नादिभावतो पाचित्तियमेव होतीति दट्ठब्बं. भूमियं विना जगतिया पमुखं सन्धायाति एत्थ उच्चवत्थुं अकत्वा भूमियं कतगेहस्स पमुखं सन्धाय अपरिक्खित्ते पाचित्तियेन अनापत्तीति इदं कथितं. उच्चवत्थुकं चे पमुखं होति, तेन वत्थुना परिक्खित्तसङ्ख्यमेव पमुखं गच्छतीति अधिप्पायो. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. जगतिया पमाणं वत्वाति पकतिभूमिया निपन्नो यथा जगतिया उपरि सयितं न पस्सति, एवं उच्चातिउच्चवत्थुस्स उब्बेधप्पमाणं वत्वा. एकदिसाय उजुकमेव दीघं कत्वा सन्निवेसितो पासादो एकसालसन्निवेसो. द्वीसु, तीसु वा चतूसुपि वा दिसासु सिङ्घाटकसण्ठानादिवसेन कता द्विसालादिसन्निवेसा वेदितब्बा. सालप्पभेददीपनमेव चेत्थ पुरिमतो विसेसोति. परिक्खेपो विद्धस्तोति पमुखस्स परिक्खेपं सन्धाय वदति.

५३. उपड्ढच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नं सेनासनं दुक्कटस्स आदिं वत्वा पाळियं दस्सितत्ता ततो अधिकं सब्बच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नादिकम्पि सब्बं पाळियं अवुत्तम्पि पाचित्तियस्सेव वत्थुभावेन दस्सितं सिक्खापदस्स पण्णत्तिवज्जत्ता, गरुके ठातब्बतो चाति वेदितब्बं. सत्त पाचित्तियानीति पाळियं वुत्तपाचित्तियद्वयं सामञ्ञतो एकत्तेन गहेत्वा वुत्तं.

५४. पाळियं ‘‘ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसती’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं, अनिक्खमित्वा पन पुरारुणा उट्ठहित्वा अन्तोछदने निसिन्नस्सापि पुनदिवसे सहसेय्येन अनापत्ति एव. सेनम्बमण्डपवण्णं होतीति सीहळदीपे किर उच्चवत्थुको सब्बच्छन्नो सब्बअपरिच्छन्नो एवंनामको सन्निपातमण्डपो अत्थि, तं सन्धायेतं वुत्तं. एत्थ चतुत्थभागो चूळकं, द्वे भागा उपड्ढं, तीसु भागेसु द्वे भागा येभुय्यन्ति इमिना नयेन चूळकच्छन्नपरिच्छन्नतादीनि वेदितब्बानि. पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ अनुपसम्पन्नेन सह निपज्जनं, चतुत्थदिवसे सूरियत्थङ्गमनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

सहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.