१. लसुणवग्गो
१. पठमलसुणसिक्खापदवण्णना
७९३-७. अहं लसुणेनाति एत्थ ‘‘पवारेमी’’ति पाठसेसो. बदरसाळवं किर बदरफलानि सुक्खापेत्वा चुण्णेत्वा कत्तब्बा खादनीयविकति.
पठमलसुणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियसिक्खापदवण्णना
८००. संहरापेय्याति ‘‘संहरति वा संहरापेति वा’’ति पदभाजनं वेदितब्बं. किञ्चापि एत्थ आपत्तिभेदो न दस्सितो, तथापि खुरसण्डासकत्तरिआदिपरियेसनघंसनादीसु पुब्बपयोगेसु दुक्कटं युज्जति, यथा चेत्थ, एवं तलघातकादिम्हि च आपत्तिभेदो पाळियं न वुत्तो. यथासम्भवं पन पुब्बपयोगेसु दुक्कटं सम्भवति. एवं भिक्खुस्स एत्थ च लसुणे च दुक्कटं. इदं किरियाकिरियन्ति पोराणा. तत्थ ‘‘किरियाकिरिय’’न्ति न वुत्तं.
दुतियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८०२-६. ततियचतुत्थसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
५. पञ्चमसिक्खापदवण्णना
८१२. पञ्चमे उदकसुद्धिपच्चये सतिपि फस्ससादियने यथावुत्तपरिच्छेदे अनापत्ति. तत्थ द्विन्नं पब्बानन्ति ‘‘द्विन्नं अङ्गुलानं सहपवेसने एकेकअङ्गुलस्स एकेकं पब्बं कत्वा द्वे पब्बा, एकङ्गुलप्पवेसने द्विन्नं पब्बानं उपरि न वट्टतीति वेदितब्बं. महापच्चरियम्पि अयमेव नयो दस्सितो’’ति लिखितं.
पञ्चमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८१५. छट्ठसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
७. सत्तमसिक्खापदवण्णना
८२०-८२२. ‘‘नगरं अतिहरन्ती’’ति पाठो. ‘‘नगरद्वारे अतिहरन्ती’’ति कत्थचि, तत्थ द्वारेनाति अत्थो. अयमेव वा पाठो. तं पुब्बापरविरुद्धन्ति ‘‘पुनपि वुत्त’’न्ति वुत्तं वादं सन्धाय, न ततो पुब्बे तत्थ वुत्तं वादं. एत्थ ‘‘मातरम्पि विञ्ञापेत्वाति वचनेन विरुज्झती’’ति लिखितं, तं दुल्लिखितं, न हि तेन विरोधं सन्धाय इदं वुत्तन्ति. करणे चे पाचित्तियं, कारापनेपि पाचित्तियेनेव भवितब्बं. अथ कारापने दुक्कटं, करणेपि दुक्कटेनेव भवितब्बं. न हि करणे वा कारापने वा विसेसो अत्थि आपज्जने सतीति अधिप्पायो.
८२३. सम्पटिच्छितुं वट्टतीति अप्पटिक्खिपित्वा ‘‘साधू’’ति वत्तुं वट्टतीति अधिप्पायो. न हि पटिग्गहेतुं वट्टति. अनामासत्ता ‘‘आमकधञ्ञं पन ञातकपवारितट्ठानेपि न वट्टती’’ति वुत्तं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘कप्पियेन लद्धं धञ्ञं भज्जित्वा भुञ्जन्तिया दुक्कटं. अपरण्णेपि एसेव नयो’’ति च ‘‘अनापत्ति आबाधपच्चयाति वचनतो सत्त धञ्ञानिपि अनामासानीति सिद्धं, तेनेव हेट्ठा अट्ठकथायं दुक्कटवत्थुम्हि सत्त धञ्ञानिपि गहितानि अनामासानी’’ति च वुत्तानि. आमासानि कप्पियवत्थूनि च यदि भवेय्युं, यथा ञातकपवारिते सन्धाय ‘‘अपरण्णं विञ्ञापेती’’ति अविसेसेन वुत्तं, एवं ‘‘अनापत्ति ञातकानं पवारितानं अञ्ञस्स अत्थाय विञ्ञापेति, उम्मत्तिकाय आदिकम्मिकाया’’ति वत्तब्बं. यस्मा दुक्कटवत्थुत्ता च अनामासत्ता च मातरम्पि सत्तविधं धञ्ञं विञ्ञापेतुं न वट्टति, तस्मा तदत्थदीपनत्थं सत्तविधं धञ्ञं सन्धाय ‘‘अनापत्ति आबाधपच्चया’’ति वुत्तं, यथा भिक्खुनिया आबाधपच्चया वट्टति, तथा भिक्खुस्सापीति च. यथा वा पन भिक्खुनिया भज्जनादीनि कारापेतुं न वट्टति, एवं भिक्खुस्सापि. वुत्तम्पि चेतं अन्धकट्ठकथायं ‘‘अञ्ञतरो बालभिक्खु कप्पियं अजानन्तो एतदवोच ‘आमकधञ्ञं सम्पटिच्छितुं भिक्खूनं न वट्टति. एतं धञ्ञं भज्जित्वा कोट्टेत्वा पचित्वा यागुखज्जकं भत्तञ्च देथा’ति, आणापकस्सेव भिक्खुस्स आपत्ति, सब्बेसं अनापत्ती’’ति. तस्मा ‘‘सङ्घवारिकानं धञ्ञं कोट्टेथा’’ति आरामिकानं वत्तुञ्च न वट्टति. ‘‘दिवसं परिब्बयं गण्हथ, तण्डुले सम्पादेथ, त्वं एत्तके गण्ह, त्वं एत्तके’’ति एवमादीनि पन वत्तुं वट्टतीति च. यं पन ‘‘अविञ्ञत्तिया लब्भमानं पन नवकम्मत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं, तम्पि हेट्ठा ‘‘इमं तळाकं खेत्तं वत्थुं विहारस्स देमा’ति वुत्ते ‘सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं नयं सन्धाय वुत्तत्ता सुवुत्तमेव. ‘‘नवकम्मत्थाय धञ्ञं देमा’’ति वुत्ते ‘‘साधू’’ति वत्तब्बं. यं पन हेट्ठा ‘‘तत्थ निस्सग्गियवत्थुं अत्तनो वा सङ्घगणपुग्गलचेतियानं वा अत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टति…पे… दुक्कटवत्थुं सब्बेसम्पि अत्थाय सम्पटिच्छतो दुक्कटमेवा’’ति वुत्तं, तम्पि सुवुत्तमेव. कस्मा? ‘‘चेतियस्स अत्थाय धञ्ञं दातुकामोम्हि, तुम्हे भन्ते तदत्थाय सम्पटिच्छथा’’ति वुत्ते पटिग्गहेतुं अकप्पियत्ता. ‘‘इदं पन तादिसं न होती’’ति च वुत्तं. सब्बोपायं उपतिस्सत्थेरवादो किर. धम्मसिरित्थेरो पनेवमाह ‘‘पुब्बेपि नवकम्मत्थाय पटिग्गहो न वारितो, सङ्घस्सत्थाय पटिग्गहितम्पि पटिग्गाहकस्सेव अकप्पिय’’न्ति.
सत्तमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमसिक्खापदवण्णना
८२४. पोराणा ‘‘निब्बिट्ठराजभटो’’ति पठन्ति. तस्सत्थो वारितभत्तवेतनो राजभटोति. ‘‘तञ्ञेव भटपथन्ति तंयेव भत्तवेतन’’न्ति अत्थं वदन्ति. उम्मुकन्ति अलातं.
८२६. एत्थ छड्डितं किरिया. अनोलोकनं अकिरिया.
अट्ठमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. नवमसिक्खापदवण्णना
८३२. ‘‘सामिके अपलोकेत्वा छड्डेती’’ति कत्थचि पोत्थके नत्थि, कत्थचि अत्थि, अत्थिभावोव सेय्यो किरियाकिरियत्ता सिक्खापदस्स. इध खेत्तपालका, आरामादिगोपका च सामिका एव. ‘‘सङ्घस्स खेत्ते, आरामे च तत्थ कचवरं न छड्डेतब्बन्ति कतिका चे नत्थि, भिक्खुस्स छड्डेतुं वट्टति सङ्घपरियापन्नत्ता, न भिक्खुनीनं. तासम्पि भिक्खुनिसङ्घसन्तके वुत्तनयेन वट्टति, न तत्थ भिक्खुस्स, एवं सन्तेपि सारुप्पवसेनेव कातब्ब’’न्ति वुत्तं.
नवमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दसमसिक्खापदवण्णना
८३३. साधुकीळितगीतं वाति एत्थ पाचिण्णगीतम्पि सोतुं न वट्टति. ‘‘गीतुपसञ्हितं पन धम्मं सोतुं वट्टतीति दीघनिकायट्ठकथायं वुत्त’’न्ति वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘धम्मगीतम्पि न वट्टती’’ति वत्वा ‘‘बुद्धस्स गायाम वादेमाति वुत्ते सम्पटिच्छितुं न वट्टति, दुक्कटं होती’’ति वुत्तं, ‘‘पूजं करोम, जातकं वा वत्थुं वा देसेमाति वुत्ते ‘साधू’ति सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति च वुत्तं.
८३६. एकपयोगो नाम एकदिवसावलोकनं. तेसंयेवाति येसं नच्चं पस्सति. ‘‘भिक्खुनी सयम्पि नच्चितुं वा गायितुं वा वादितुं वा न लभती’’तिआदि इध सिक्खापदे नत्थि. कस्मा? एळकलोमसमुट्ठानत्ता. यदि एवं कस्मा वुत्तन्ति चे? सुत्तानुलोममहापदेसतो. यदि नच्चादीनि पस्सितुं वा सोतुं वा न लभति, पगेव अत्तना कातुन्ति नयतो लब्भमानत्ता वुत्तं. इतरथा महापदेसा निरत्थका सियुं. एवमञ्ञत्थापि नयो नेतब्बो. ‘‘समुट्ठानम्पि इध वुत्तमेव अग्गहेत्वा छसमुट्ठानवसेन गहेतब्ब’’न्ति लिखितं. तं ‘‘अञ्ञे नच्च, गाय, वादेही’’ति वत्तुं न लब्भतीतिआदिवचीकम्मं सन्धाय लिखितञ्चे, तं सुलिखितं एळकलोमसमुट्ठाने वाचाय अभावतो. ‘‘सयम्पि नच्चितु’’न्तिआदिकायकम्मञ्चे सन्धाय लिखितं, दुल्लिखितं. एळकलोमसमुट्ठानञ्हि एकन्ततो कायकम्मं होति, तस्मा उद्धटं अग्गहेत्वा आदिसद्देन सङ्गहितमेव इध गहेतब्बन्ति. एतं एळकलोमसमुट्ठानत्ताति एत्थ कारणवचने सुत्तानुलोममहापदेसतोति एत्थ पन उद्धटं गहेतब्बं, एवं यथालाभवसेन तं लिखितन्ति वेदितब्बं. ‘‘आहच्चभासितसिक्खापदवसेन एळकलोमसमुट्ठान’’न्ति वुत्तन्ति उपतिस्सत्थेरो. ‘‘एळकलोमसमुट्ठानञ्चे इदं सिक्खापदं, आणापको मुच्चेय्य, न च मुच्चती’’ति वुत्तं. तं ‘‘कस्मा’’ति वुत्ते ‘‘सब्बअट्ठकथासु वुत्त’’न्ति अट्ठकथाचरियो आहाति धम्मसिरित्थेरो.
८३७. आरामे ठत्वाति न केवलं ठत्वा, ततो गन्त्वा पन सब्बिरियापथेहिपि लभति. ‘‘आरामे ठिताति पन आरामपरियापन्नाति अत्थो, इतरथा निसिन्नापि न लभेय्या’’ति लिखितं, तं सुलिखितमेव.
दसमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
लसुणवग्गवण्णना निट्ठिता.