२. अन्धकारवग्गवण्णना
१. पठमसिक्खापदवण्णना
८३९. ‘‘दिवापि अन्धकारं अत्थि, तप्पटिसेधनत्थं ‘रत्तन्धकारे’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति पोराणा. सन्तिट्ठेय्याति एत्थ ठानापदेसेन चतुब्बिधोपि इरियापथो सङ्गहितो, तस्मा पुरिसस्स हत्थपासे तेन सद्धिं चङ्कमनादिं करोन्तिया पाचित्तियमेव. ‘‘सल्लपेय्य वा’’ति केवलं निदानवसेन वुत्तं विसेसाभावतो. ‘‘सल्लपेय्यवाति पुरिसस्स हत्थपासे ठिता सल्लपति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति हि वुत्तं, तं न युत्तन्ति एके. कस्मा? यस्मा तस्स पुरिसस्स हत्थपासे ठितेनेव एकं पाचित्तियं. सल्लपनेनपि अपरम्पि एकं आपज्जतीति नापज्जति, कथं पञ्ञायतीति? अङ्गवसेन. इमस्स हि रत्तन्धकारता, पुरिसस्स हत्थपासे ठानं वा सल्लपनं वा, सहायाभावो, रहोपेक्खताति इमानि चत्तारि अङ्गानि वुत्तानि. तत्थ यदि ठानपच्चया एका आपत्ति विसुं सिया, तस्सा चत्तारि अङ्गानि सियुं. यदि सल्लपनपच्चया एका, तस्सापि पञ्च अङ्गानि सियुं. तस्मा मातिकाट्ठकथायं ‘‘चत्तारि वा पञ्च वा अङ्गानी’’ति वत्तब्बं सिया, न च वुत्तं, तस्मा सल्लपनपच्चया विसुं नत्थीति. अत्थियेव, मातिकाट्ठकथावचनञ्च तदत्थमेवाति एके. कथं? सहुप्पत्तितो द्विन्नं आपत्तीनं. किं वुत्तं होति? सल्लपने सति ठानपच्चया आपज्जितब्बं चतुरङ्गिकं, सल्लपनपच्चया आपज्जितब्बं चतुरङ्गिकन्ति द्वे पाचित्तियानि सहुप्पन्नानि एकतो आपज्जन्तीति. इदं अयुत्तं पाळिविरोधतो. पाळियञ्हि ‘‘सल्लपेय्य वाति पुरिसस्स हत्थपासे ठिता सल्लपति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्तं. यदि द्वे सियुं, ‘‘आपत्ति द्विन्नं पाचित्तियान’’न्ति न वत्तब्बता सियाति. अयं नयो दुतियादीसुपि यथायोगं वेदितब्बो. एत्थ दुतियेनापि सद्धिं यदि भिक्खुनिया रहोपेक्खता अत्थि, सो चे पुरिसो, न दुतियो, पुरिसगणनाय आपत्तियो. अथ दुतिया भिक्खुनी होति, तस्सा च तेन पुरिसेन सद्धिं रहोपेक्खता अत्थि, सा च भिक्खुनी न दुतिया होति. उभिन्नम्पि आपज्जतीति एके, विचारेत्वा पन गहेतब्बं. पोराणगण्ठिपदे पन वुत्तं ‘‘हत्थपासे ठानेन दुक्कट’’न्ति, तं पाळिया विरुज्झति. ‘‘पुरिसस्स हत्थपासे तिट्ठति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति हि पाळि, किंबहुना. चतुत्थसिक्खापदे मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियिकउय्योजनसिक्खापदवण्णना) ‘‘सन्तिट्ठनादीसु तीणि पाचित्तियानी’’तिआदिवचनतो वत्थुगणनाय आपत्ति वेदितब्बा. ‘‘अङ्गानि चेत्थ चत्तारि पञ्च वा’’ति वत्तब्बन्ति सन्निट्ठानं.
पठमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२-३-४. दुतियततियचतुत्थसिक्खापदवण्णना
८४२-६. दुतियततियचतुत्थानि उत्तानानि. सब्बत्थ ‘‘सल्लपतीति यं किञ्चि तिरच्छानकथं कथेती’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं.
८५२. चतुत्थे पनायं विसेसो – ‘‘एकेनेका’’ति पठमं वुत्तत्ता दुतियिकं वा भिक्खुनीनं उय्योजेय्य, पाचित्तियं न सम्भवतीति चे? सम्भवति. कस्मा? सन्तिट्ठनादित्तयमत्तापेक्खत्ता, तस्स वचनस्सापि वा अञ्ञायपि रहोपेक्खनस्सादसम्भवे सति उभिन्नं एकत्थसम्भवतो च साधितमेतं. ‘‘हत्थपासं विजहित्वा सन्तिट्ठति वा सल्लपति वा’’ति एत्तकमेव वुत्तं. कस्मा ‘‘निकण्णिकं वा जप्पेती’’ति न वुत्तं? हत्थपासातिक्कमे असम्भवतो. तस्स ततियस्स पदस्स पच्छिन्नत्ता सम्भवन्तम्पि ‘‘दुतियिकं वा उय्योजेती’’ति न वुत्तं, तस्मा अत्थतो हत्थपासं विजहित्वा सन्तिट्ठति वा सल्लपति वा दुतियिकं वा उय्योजेति, आपत्ति दुक्कटस्साति वुत्तं होति. एस नयो यक्खेन वातिआदीसुपि. तत्थ ‘‘हत्थपासे’’ति वा ‘‘हत्थपासं विजहित्वा’’ति वा न वुत्तं उभयत्थ दुक्कटत्ता. अनापत्तिवारेपि असम्भवतो ‘‘निकण्णिकं वा जप्पेती’’ति न वुत्तन्ति चे? सम्भवति सति करणीये निकण्णिकं वा जप्पेतीति सम्भवतो. अथ कस्मा एवं न वुत्तन्ति चे? अनवज्जकथायं निकण्णिकजप्पने पयोजनाभावा, धम्मकथायम्पि उदायिं आरब्भ पटिसिद्धत्ता च.
दुतियततियचतुत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पञ्चमसिक्खापदवण्णना
८५६. ‘‘कुलं नाम चत्तारि कुलानी’’ति वुत्तत्ता तित्थियारामे कप्पति तस्स कुलवोहाराभावतोति एके. तित्थियानं खत्तियादिपरियापन्नत्ता न कप्पतीति एके. तस्स कप्पियभूमित्ता न युत्तन्ति चे? न, यथावुत्तखत्तियादीनं सम्भवतो. तथापि गोचरकुलं इधाधिप्पेतं. ‘‘उपचारो द्वादसहत्थो’’ति लिखितं.
पञ्चमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. छट्ठसिक्खापदवण्णना
८६०. ‘‘निसीदन्तिया एका, निपज्जन्तिया एका’’ति अवत्वा ‘‘निसीदित्वा गच्छन्तिया’’तिआदि न वत्तब्बं. न हि गमनपच्चया एसा आपत्तीति? न, परियोसानाधिप्पायवसेन वुत्तत्ता. ‘‘निसीदित्वा निपज्जन्तिया द्वे’’ति वचनेनपि गमनं इध नाधिप्पेतन्ति दस्सितं होति, तथा ‘‘निपज्जित्वा निसीदन्तिया द्वे’’तिपि वत्तब्बं. यदि एवं ‘‘तस्मिं अभिनिपज्जति, आपत्ति द्विन्नं पाचित्तियान’’न्ति कस्मा न वुत्तन्ति चे? अनिसीदित्वापि निपज्जनसम्भवतो. निपज्जनत्थाय निसीदित्वा निपज्जन्तिया निपज्जनकपयोगत्ता एका आपत्तीति केचि.
छट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सत्तमसिक्खापदवण्णना
८६७. अनापत्तिवारे ‘‘धुवपञ्ञत्ते’’ति न वुत्तं ‘‘सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा’’ति वुत्तत्ता. इध छट्ठे वुत्तनयेन पकतिया पञ्ञत्ते अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, पाचित्तियमेव. अञ्ञत्थ धुवपञ्ञत्तं. इध वुत्तनयेन सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, पाचित्तियमेव. उभयत्थापि पञ्चमे वुत्तनयेन अनापुच्छा पक्कमेय्य, पाचित्तियमेव, अनापत्तिवारे मातिकायं वुत्तकालतो अञ्ञकालस्स अपरामट्ठत्ताति नो तक्कोति आचरियो. अपिच अत्थापत्तिकाले आपज्जति, नो विकालेतिआदित्तिके, अत्थापत्ति रत्तिं आपज्जति, नो दिवातिआदित्तिके च अट्ठकथायं इध पञ्चमछट्ठसत्तमसिक्खापदेहि सङ्गहितापत्तीनं अपरामट्ठत्ता यथासम्भवं तिविधकाले तिविधमेतं योजेत्वा दस्सेतुं वट्टति एव महापदेसनयानुलोमतो.
सत्तमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमसिक्खापदवण्णना
८६९. अट्ठमे भिक्खुस्स दुक्कटं सम्भवति.
अट्ठमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. नवमसिक्खापदवण्णना
८७५-७. दुग्गाहवसेन वा सुग्गाहवसेन वा यथावुत्तनयेन सपथकरणे आपत्तीति वेदितब्बं. यस्मा मातिकायं ‘‘अत्तानं वा परं वा’’ति वुत्तं, तस्मा या अत्तानमेव आरब्भ सपथं करेय्य, तस्सा एका. परमेवारब्भ तस्सा एका. उभोपि आरब्भ तस्सा द्वे आपत्तियो सम्भवन्ति. तिकच्छेदो पनेत्थ परमेवारब्भ सपथकरणं सन्धाय पवत्तो.
नवमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दसमसिक्खापदवण्णना
८८२. दसमे अनापत्तिवारो रोदनस्सेव, न वधस्स, तस्मा ञातिब्यसनादीहि फुट्ठापि अत्तानं वधति एव, न रोदति, दुक्कटमेव.
दसमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
अन्धकारवग्गवण्णना निट्ठिता.