१. पठमपाराजिकसिक्खापदवण्णना

६५६-७. तत्थ तत्थ ठानुप्पत्तिकपञ्ञा वीमंसा. पदपटिपाटिया एवाति मातिकापदपटिपाटिया एव. ‘‘वुत्तन्ति सङ्गीतिकानं उपसङ्कप्पनानं विभाजनं वुत्त’’न्ति लिखितं.

६५८. ‘‘एहिभिक्खुनीति भिक्खुनी, तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नाति भिक्खुनी’’ति इदं पन देसनाविलासवसेन वुत्तन्ति एके. अञ्ञबुद्धकाले अत्थीति एके, तं न युत्तं विय दिस्सति अम्हाकम्पि बुद्धकाले सम्भवप्पसङ्गतो, एहिभिक्खुनिया पटिसेधछायादिस्सनतो च. यथाह धम्मपदे विसाखावत्थुस्मिं (ध. प. अट्ठ. १. विसाखावत्थु) ‘‘तस्स चीवरदानस्स निस्सन्देन इमं महालतापसाधनं लभि. इत्थीनञ्हि चीवरदानं महालतापसाधनभण्डेन मत्थकं पप्पोति, पुरिसानं इद्धिमयपत्तचीवरेना’’ति. तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नाय पन भिक्खुनिया सम्भवो अञ्ञबुद्धकाले कदाचि सिया, नत्थेव अम्हाकं बुद्धकाले. देसनाविलासेन पन भिक्खुदेसनाक्कमेनेव भिक्खुनिनिद्देसो वुत्तो, तेनेव भिक्खुसङ्घवसेन एकतोउपसम्पन्ना भिक्खुनियो विज्जमानापि तत्थ न वुत्ता. तासं अत्थिता इमाय परिवारकथाय वेदितब्बा –

‘‘उभो एकतो उपसम्पन्ना,

उभिन्नं हत्थतो चीवरं पटिग्गण्हेय्य;

सिया आपत्तियो नाना,

पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४७९);

अथ वा पुथुज्जनकाले एहिभिक्खुसरणगमनेन उपसम्पन्नोव इत्थिलिङ्गपातुभावेन भिक्खुनिभावे ठिता पुरिसूपसम्पन्नं उपादाय ‘‘एहिभिक्खुनी’’ति, ‘‘तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्ना भिक्खुनी’’ति च सङ्ख्यं गच्छति. नो चे, तं वचनं विरुज्झेय्याति एके, विचारेत्वा गहेतब्बं. ‘‘विञ्ञू पटिबलो’’ति द्विन्नं अवस्सवभावस्स इज्झनतो वुत्तं. एत्थ यस्मा यं किञ्चि आमिसं पटिग्गण्हन्तीनं अग्गहत्था पुरिसानं हत्थेहि कदाचि मिस्सीभावं गच्छन्ति, वन्दन्तानं वा पुरिसानं सिरानि अग्गपादेहि मिस्सितानि कदाचि होन्ति, केसच्छेदनकाले वा सिरं पुरिसानं हत्थेहि मिस्सितं होति, चित्तं नामेतं अतिरद्धगवेसि, दुरक्खियं वा, तस्मा ‘‘मा अतिलहुं पाराजिकापत्ति भिक्खुनीनं होतू’’ति बुद्धा भगवन्तो कारुञ्ञेन पाराजिकक्खेत्तपरिच्छेदं, थुल्लच्चयक्खेत्तपरिच्छेदञ्च विसुं विसुं देसेसुन्ति वेदितब्बं.

६५९. तब्बहुलनयेन सा वुत्ताति एत्थ अयमनुगण्ठिपदक्कमो – येभुय्येन किरियसमुट्ठानत्ता ‘‘किरियसमुट्ठान’’न्ति वुत्तं. ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति अवत्वा पन ‘‘सादियेय्या’’ति वुत्तत्ता अकिरियतोपि समुट्ठातीति वेदितब्बं. यथा चेत्थ, एवं हेट्ठा ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सा’’तिआदिना नयेन किरियसमुट्ठानतं वत्वा तदनन्तरं ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका…पे… सो चे पवेसनं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’तिआदिना (पारा. ५६) नयेन अकिरियसमुट्ठानतायपि वुत्तत्ता पठमपाराजिकस्सापि तब्बहुलनयेनेव किरियसमुट्ठानता वेदितब्बा. न हि पवेसनसादियनादिम्हि किरियसमुट्ठानता दिस्सति. अङ्गजातचलनञ्चेत्थ न सारतो दट्ठब्बं ‘‘सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं न सादियति, ठितं न सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ५८) एत्थ ठित न सादियने पकतियापि परिपुण्णचलनत्ता. सादियनपच्चया हि सेवनचलनञ्चेत्थ न दिस्सतेवाति तब्बहुलनयेनेव किरियसमुट्ठानता गहेतब्बा. तत्थ तत्थ अट्ठकथासु कस्मा तब्बहुलनयो अवुत्तोति चे? ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति (पारा. ३९, ४२) मातिकायं किरियसमुट्ठानस्स सरूपेन वुत्तत्ता तदनुरूपवसेन विभङ्गनयमनोलोकेत्वा ‘‘किरियसमुट्ठान’’मिच्चेव वुत्तं. यथा चेतेसु तब्बहुलनयेन किरियसमुट्ठानता वुत्ता, तथा सुरादीनं अकुसलेनेव पातब्बता, न इतरथा ‘‘यं अकुसलेनेव आपज्जति, अयं लोकवज्जा, सेसा पण्णत्तिवज्जा’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्ते लोकवज्जपण्णत्तिवज्जानं नियमनलक्खणसिद्धि होति, तथा तं अवत्वा ‘‘यस्सा सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, अयं लोकवज्जा. सेसा पण्णत्तिवज्जा’’ति वुत्ते लोकवज्जवचनं निरत्थकं सिया वत्थुअजाननपक्खेपि अकुसलेनेव पातब्बत्ता. यस्मा तत्थ सुरापानवीतिक्कमस्स अकुसलचित्तुप्पादो नत्थि, तस्मा खन्धकट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. १०८) ‘‘मज्जपाने पन भिक्खुनो अजानित्वापि बीजतो पट्ठाय मज्जं पिवन्तस्स पाचित्तियं, सामणेरो जानित्वा पिवन्तो सीलभेदं आपज्जति, न अजानित्वा’’ति वुत्तं, न वुत्तं ‘‘वत्थुअजाननपक्खे पाणातिपातादीनं सिद्धिकरअकुसलचित्तुप्पादसदिसे चित्तुप्पादे सतिपि सामणेरो सीलभेदं नापज्जती’’ति. अभिनिवेसवचनं पाणातिपातादीहि समानजातिकत्ता सामणेरानं सुरापानस्स. ‘‘सुरादयो पनिमे’’ति वत्थुं जानित्वा पातब्बतादिवसेन वीतिक्कमन्तस्स अकुसलस्स असम्भवो नत्थि. तेन वुत्तं ‘‘यस्स सचित्तकपक्खे’’तिआदि.

किञ्चेत्थ युत्तिवचनेन अरहन्तानं अप्पविसनतो सचित्तकाचित्तकपक्खेसु अकुसलनियमोति चे? न, धम्मतावसेन सेक्खानम्पि अप्पविसनतो. अचित्तकपक्खे अकुसलनियमाभावदस्सनत्थं सुपन्तस्स मुखे पक्खित्तजलबिन्दुमिव सुराबिन्दुआदयो उदाहरितब्बाति. तब्बहुलनयेन हि अत्थे गहिते पुब्बेनापरं अट्ठकथाय समेति. ‘‘सद्धिं पाळिया अविसेसत्थो परतो आवि भविस्सतीति अपरे’’ति वुत्तं. इदमेत्थ विचारेतब्बं. यदि वत्थुजाननपक्खे विना अकुसलेन मज्जपानं सिया, कस्मा नाळिमज्झं नातिक्कमति अरियानं पानकादिसञ्ञीनन्ति? सीलभेदवत्थुवीतिक्कमो विनापि चित्तेन अरियानं धम्मतावसेनेव न सम्भवतीति चे, न, चक्खुपालत्थेरवत्थु (ध. प. अट्ठ. १.१) आदिविरोधतोति. अपिच भिक्खुनोपि सामणेरस्स विय सुरापानं सचित्तकमेव कस्मा न जातन्ति? अप्पतिरूपत्ताति चे, सामणेरानम्पि अप्पतिरूपमेव. सहधम्मिका एव हि ते. महासावज्जत्ताति चे? सामणेरानम्पि तादिसमेव. सामणेरानं सचित्तकमेव पाराजिकं, इतरं दण्डकम्मवत्थूति चे? भिक्खूनम्पि मज्जपाने नत्थि. एत्थ तिकपाचित्तियेन न भवितब्बं. मज्जे अमज्जसञ्ञिस्स दुक्कटापत्ति पञ्ञापेतब्बा सिया. भिक्खुस्स पाचित्तियवत्थु सामणेरानं पाराजिकं होति तिरच्छानगतसामणेरानं वियाति चे? अचित्तकम्पि मज्जपानादीनं सामणेरानं पाराजिकं पञ्ञापेतब्बं सिया. नाचित्तकं पाराजिकं सम्भवतीति चे? न, पण्णत्तिवज्जम्पि पाराजिकं सम्भवतीति. निकायन्तरपक्खे अयमेव दोसो. अम्हाकञ्हि लोकवज्जमेव मज्जपानन्ति. कस्मा पनेत्थ सुरापानमेव धम्मतावसेन अरिया न करोन्तीति? न केवलं सुरापानमेव धम्मतावसेन अरिया न करोन्ति, पाणेसुपि कोधवसेन पाणसञ्ञिताय सीसच्छेदनादीनि न करोन्ति, सदारसञ्ञाय परदारं न वीतिक्कमन्ति, अनत्थभञ्जकसञ्ञाय अत्थभञ्जकमुसा न वदन्ति, सम्मादिट्ठिसञ्ञाय मिच्छादिट्ठिं न पटिपज्जन्तीति वेदितब्बा. आचरियापि सुरापाने अकुसलनियमाभावमेव वदन्ति, तस्मा एव मातिकाट्ठकथाय गण्ठिपदे लोकवज्जपण्णत्तिवज्जाधिकारे ‘‘सचित्तकपक्खेअकुसलन्ति सुरापानादिसङ्गहत्थं, इतरथा यस्स अकुसलमेवाति वदेय्या’’ति लिखितं. किरियसमुट्ठानता पनस्स तब्बहुलनयमेव, न पठमपाराजिके. कथं? कायसंसग्गसिक्खापदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं. एत्थ भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च कायसंसग्गभावे सति भिक्खुनी कायङ्गमचोपयमानापि चित्तेनेव अधिवासेन्ती आपज्जति, न एवं भिक्खु. भिक्खु पन चोपयमानोव आपज्जति, एवमेव पठमपाराजिकेपि चोपने सति एव आपज्जति, नासति. पवेसनं सादियतीति एत्थ पवेसनसादियनं नाम सेवनचित्तस्सुप्पादनन्ति, एवं सन्तेपि ‘‘वीमंसित्वा गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं.

पठमपाराजिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.