पठमगाथासङ्गणिकवण्णना

सत्तनगरेसु पञ्ञत्तसिक्खापदवण्णना

३३५. वचनसम्पटिच्छनत्थे वा निपातोति अत्थो. अड्ढुड्ढसतानीति तीणि सतानि, पञ्ञासानि च. विग्गहन्ति मनुस्सविग्गहं. अतिरेकं वाति दसाहपरमं अतिरेकचीवरं. काळकन्ति ‘‘सुद्धकाळकान’’न्ति (पारा. ५५२-५५४) वुत्तकाळकं. भूतन्ति भूतारोचनं. परम्परभत्तन्ति परम्परभोजनं. भिक्खुनीसु च अक्कोसोति या पन भिक्खुनी भिक्खुं अक्कोसेय्य वा परिभासेय्य वा (पाचि. १०२९). अन्तरवासकन्ति अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरपटिग्गहणं. रूपियन्ति रूपियसब्बोहारं. सुत्तन्ति सामं सुत्तं विञ्ञापेत्वा तन्तवायेहि. उज्झापनकेति उज्झापनके खीयनके. पाचितपिण्डन्ति भिक्खुनीपअपाचितपिण्डपातं. चारित्तन्ति निमन्तितो सभत्तो समानो सन्तं. चीवरं दत्वाति समग्गेन सङ्घेन चीवरं दत्वा. वोसासन्तीति भिक्खू पनेव कुलेसु निमन्तिता भुञ्जन्ति (पाचि. ५५८), तत्थ चेसा. गिरग्गचरियाति ‘‘या पन भिक्खुनी नच्चं वा गीतं वा’’ति (पाचि. ८३४) च, ‘‘अन्तोवस्सं चारिकं चरेय्या’’ति (पाचि. ९७०) च वुत्तद्वयं. छन्ददानेनाति पारिवासिकछन्ददानेन सिक्खमानं वुट्ठापेय्य (पाचि. ११६७). पाराजिकानि चत्तारि, भिक्खुनीनं सञ्ञाचिककुटिञ्च कोसियमिस्ससन्थतञ्च सेय्या च अनुपसम्पन्नेन सह पथवीखणनं. गच्छ देवतेति भूतगामपातब्यता सप्पाणकउदकसिञ्चनन्ति अत्थो. महाविहारोति महल्लकविहारो. अञ्ञन्ति अञ्ञवादकं. द्वारन्ति यावद्वारकोसा. ‘‘अनादरियपाचित्तीति च सहधम्मिकं वुच्चमानो’’ति पाठो. पयोपानन्ति सुरुसुरुकारकं. एळकलोमानि पत्तो चाति एळकलोमधोवापनञ्च ऊनपञ्चबन्धनपत्तो च. ओवादो चेव भेसज्जन्ति भिक्खुनुपस्सयं उपसङ्कमित्वा ओवादो तदुत्तरिभेसज्जविञ्ञापनञ्च. सूचि अरञ्ञकोति ‘‘अट्ठिमयं वा दन्तमयं वा विसाणमयं वा सूचिघर’’न्ति (पाचि. ५१७) च ‘‘यानि खो पन तानि आरञ्ञकानि सेनासनानि सासङ्क…पे… पटिदेसेतब्ब’’न्ति (पाचि. ५७०) च. ओवादोति या पन भिक्खुनी ओवादाय वा संवासाय वा न गच्छेय्य (पाचि. १०५५). पाराजिकानि चत्तारीतिआदि द्वीसु नगरेसु पञ्ञत्तसम्पिण्डनं.

चतुविपत्तिवण्णना

३३६. एकतिंसा ये गरुकाति उभतो अट्ठ पाराजिका, भिक्खूनं तेरस, भिक्खुनीनं दस च सङ्घादिसेसा. साधारणासाधारणवसेन अट्ठ अनवसेसा नाम पाराजिकानि. तदेवाति सीलविपत्तिंयेव. वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘पाराजिक’’न्तिआदिना अपुच्छितमेव विस्सज्जितं. ‘‘तत्थ यो चायं, अक्कोसति हसाधिप्पायो’’ति पाठो. दुट्ठुल्लविभावनवसेनागतविपत्तिं ठपेत्वा पुच्छापटिपाटिया यावततियकपञ्हं विस्सज्जितुमारभि. उक्खित्तानुवत्तिका भिक्खुनी अट्ठ यावततियकसङ्घादिसेसा इध पुच्छितत्ता अनन्तरपञ्हा नाम जाता.

छेदनकादिवण्णना

३३७. पमाणातिक्कन्तमञ्चनिसीदनकण्डुपटिच्छादिवस्सिकसाटिकासुगतचीवरप्पमाणं भिक्खुनीनं उदकसाटिकाति छ छेदनकानि. चीवरविप्पवाससम्मुतिआदयो चतस्सो सम्मुतियो. ‘‘अयं तत्थ सामीची’’ति एवं आगता सत्त सामीचियो.

असाधारणादिवण्णना

३३८. पुब्बे वुत्तचुद्दसपरमानेव अन्तरपञ्हे निट्ठपेत्वा पुरिमपञ्हं विस्सज्जेन्तो. धोवनञ्च पटिग्गहोति गाथा अट्ठकथाचरियानं. द्वे लोमानि एळकलोमतियोजनपरमानि.

द्वेवीसति खुद्दकाति –

‘‘सकलो भिक्खुनिवग्गो, परम्परञ्च भोजनं;

अनतिरित्तं अभिहटं, पणीतञ्च अचेलकं;

जानं दुट्ठुल्लछादनं.

‘‘ऊनं मातुगामेन सद्धिं, या च अनिक्खन्तराजके;

सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा, विकाले गामप्पवेसनं.

‘‘निसीदने च या सिक्खा, वस्सिकाय च साटिका;

द्वावीसति इमा सिक्खा, खुद्दकेसु पकासिता’’ति. –

पाठो. ‘‘कुलेसु चारित्तापत्ती’’ति पाठो न गहेतब्बो साधारणत्ता तस्स सिक्खापदस्स. छचत्तारीसा चिमेति छचत्तारीस इमे. ‘‘पाराजिकानि सङ्घादिसेसो’’ति एवं वुत्तसिक्खापदे एव विभजित्वा वुत्तत्ता विभत्तियो नाम. साधारणन्ति अट्ठन्नम्पि साधारणं. पाराजिकभूता विभत्तियो पाराजिकविभत्तियो. साधारणे सत्तवज्जो सङ्घादिसेसो. अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे ‘‘अथ वा ‘द्वे उपोसथा द्वे पवारणा चत्तारि कम्मानि पञ्चेव उद्देसा चतुरो भवन्ति, नञ्ञथा’ति पाळिं उद्धरन्ति. तत्थ ‘चत्तारि कम्मानी’ति विसेसाभावा उद्धरितपोत्थकमेव सुन्दरं, पुब्बेपि विभत्तिमत्तदस्सनवसेनेव चेतं वुत्तं. ‘न समथेहि वूपसमनवसेना’ति वत्वा चत्तारि कम्मविभजने ‘समथेहि वूपसम्मती’ति न विसेसितं उपोसथप्पवारणानंयेव विभागत्ता. कस्मा? एत्थापि ‘उपोसथप्पवारणानंयेव विसेसेत्वा नयं देथा’ति वुत्तत्ता, अधम्मेन वग्गादिकम्मेन आपत्तियोपि वूपसम्मन्तीति आपज्जनतोति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं, विचारेतब्बं. द्वीहि चतूहि तीहि किच्चं एकेनाति द्वीहि विवादाधिकरणं, चतूहि अनुवादाधिकरणं, तीहि आपत्ताधिकरणं, एकेन किच्चाधिकरणं सम्मतीति अत्थो.

पाराजिकादिआपत्तिवण्णना

३३९. निब्बचनमत्तन्ति वेवचनमत्तं. सेसेति आदितो सेसा मज्झन्ता. पदन्ति सिक्खापदं. सद्धाचित्तं पसन्नचित्तन्ति अत्थो, ‘‘सन्ताचित्त’’न्ति वा पाठो. अनाळियन्ति दलिद्दं. किञ्चापि इदं निब्बचनं ‘‘गरुकं लहुकञ्चा’’तिआदिपञ्हे नत्थि, ‘‘हन्द वाक्यं सुणोम ते’’ति इमिना पन वचनेन सङ्गहितस्सत्थस्स दीपनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘आकासो पक्खिनं गती’’ति च पाठो अत्थि, सो जातिवसेन युज्जति. पक्खीनन्ति उजुकमेव.

पठमगाथासङ्गणिकवण्णना निट्ठिता.