एकुत्तरिकनयवण्णना
एककवारवण्णना
३२१. एकुत्तरिकनये आपत्ति जानितब्बाति एत्थ आपत्ति नाम किं परमत्थसभावा, उदाहु न वत्तब्बसभावाति? न वत्तब्बसभावा. वुत्तञ्हि परिवारे ‘‘वत्थु जानितब्बं, गोत्तं जानितब्बं, नामं जानितब्बं, आपत्ति जानितब्बा’’ति एतेसं पदानं विभङ्गे ‘‘मेथुनधम्मोति वत्थु च गोत्तञ्च. पाराजिकन्ति नामञ्चेव आपत्ति चा’’ति. नामञ्च गोत्तञ्च ‘‘नामगोत्तं न जीरती’’ति (सं. नि. १.७६) वचनतो सम्मुतिमत्तं, तस्मा ‘‘कुसलत्तिकविनिमुत्ता न वत्तब्बधम्मभूता एकच्चा सम्मुति एवा’’ति वुत्तं. यं पन वुत्तं समथक्खन्धके ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं, सिया अब्याकत’’न्ति (चूळव. २२२), तं ‘‘विवादाधिकरणं सिया कुसलं, सिया अकुसलं, सिया अब्याकत’’न्ति (चूळव. २२०) एत्थ विय परियायतो वुत्तं. अत्थतो हि विवादो नाम एकच्चो सम्मुतिविसेसो. यो चित्तसमङ्गिनो, सो ‘‘तं चित्तपरियायेन पन सिया कुसल’’न्तिआदि वोहारलद्धो, तथा आपत्ताधिकरणम्पीति दट्ठब्बं. तेनेव वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘आपत्तिं आपज्जमानो हि अकुसलचित्तो वा आपज्जति कुसलाब्याकतचित्तो वा’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना). अञ्ञथा समथेहि अधिकरणीयता न सम्भवति. न हि समथा कुसलादिं अकुसलादिं वा अधिकिच्चपवत्तन्ति, समथवसेन वा कुसलादि सम्मति. न च कुसलस्स विवादस्स, अनुवादस्स वा कुसलादिसमथेहि वूपसमेतब्बता आपज्जतीति तेसं अधिकरणमत्तमेव न सम्भवेय्य, तस्मा अधिकरणानं, समथानञ्च कुसलादिभावो परियायदेसनाय लब्भति, नो अञ्ञथा, तेनेव सम्मुखाविनये विय आपत्ताधिकरणे तिकं न पूरितं. सञ्चिच्च आपत्तिं आपज्जमानस्स यस्मा सञ्चेतना एकन्ततो अकुसलाव होति. इतरस्स सचित्तकस्स वा अचित्तकस्स वा तदाभावमत्तं उपादाय ‘‘अब्याकत’’न्ति वुत्तं. यथा हि ‘‘तिक्खत्तुं चोदयमानो तं चीवरं अभिनिप्फादेय्य, इच्चेतं कुसल’’न्तिआदीसु (पारा. ५३८) न कुसलसद्दो सुखविपाको, ‘‘सम्परायिकानं अकुसलानं धम्मानं पटिघाताया’’तिआदीसु (परि. ४९८) न अकुसला वा होति. इतरस्स सचित्तकस्स वा अचित्तकस्स वा तदाभावमत्तं उपादाय ‘‘अब्याकत’’न्ति वुत्तं. यथा हि द्विक्खत्तुं चोदयमानो तं चीवरं अभिनिप्फादेय्य, यं पनेत्थ ‘‘आपत्ताधिकरणं अकुसल’’न्ति वुत्तं, तस्स वसेन तदकुसलतो सत्त विनीतवत्थूनि वेदितब्बानि, ततो चीवरन्ति सम्भवतो अचीवरका, अन्तरापत्तिका च. अनन्तरिकलक्खणप्पत्तस्स वसेन नियता च नामाति वेदितब्बं. सम्मुतिनिद्देसे गरुकलहुकनिद्देसोपि सम्भवति. अञ्ञथा ‘‘अनन्तरायिका पण्णत्तिवज्जा, अनवज्जापण्णत्ती’’ति च वुत्ता. कुटिकारमहल्लकापत्ति अन्तरायिका लोकवज्जसावज्जपण्णत्तितो. सम्पजानमुसावादो ओमसवादादितो गरुकादि न सम्भवेय्य, ततो वा अयं लहुकादीति इदं सब्बं एकच्चानं आचरियानं मतं, ‘‘सब्बं अयुत्त’’न्ति वदन्ति. कस्मा? यस्मा ‘‘पाराजिकन्ति नामञ्चेव आपत्तिचा’’ति वचनेन चे आपत्ति न वत्तब्बधम्मो सिया, वत्थु च न वत्तब्बधम्मो सिया गोत्तेन समानाधिकरणभावेन वुत्तत्ता, तस्मा ‘‘मेथुनधम्मो’’ति पदं अज्झाचारसङ्खातं वत्थुञ्च दीपेति. अज्झाचारवसेनेव आपत्तिया लद्धनामं असाधारणनामत्ता ‘‘गोत्त’’न्ति च वुच्चतीति अयं तत्थ अत्थो.
‘‘आपत्ताधिकरणस्स किं पुब्बङ्गमन्ति? लोभो पुब्बङ्गमो, दोसो, मोहो, अलोभो, अदोसो, अमोहो पुब्बङ्गमो’’ति ‘‘कति हेतूति? छ हेतू तयो अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू’’ति च वुत्तत्ता निप्परियायेनेव ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं, सिया अब्याकत’’न्ति वुत्तं. समथक्खन्धके पन सन्धायभासितवसेन तथा एव वुत्तं. तस्मा आपत्ताधिकरणं सभावतो निप्परियायेनेव अकुसला चत्तारो खन्धा, रूपअब्याकता च होन्ति. ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति (चूळव. २२२) वुत्तत्ता कुसलमेव पटिक्खित्तं, खीणासवानं किरियाब्याकतं नाम होतीति कुसले पटिक्खित्ते किरियाब्याकतम्पि पटिक्खित्तमेव होति. तस्मिं पटिक्खित्ते सब्बथा अवावटं विपाकाब्याकतं पटिक्खित्तमेव होति. निब्बानाब्याकते वत्तब्बमेव नत्थीति एके, तं अयुत्तं ‘‘छ हेतुयो’’ति वुत्तत्ता. किञ्चापि वुत्तं सामञ्ञेन, तथापि विपाकहेतुयेव तत्थ अधिप्पेतो, न किरियाहेतु, ते हि कुसलसभावा च, तस्मा रूपं, विपाकाब्याकतञ्चापत्ति. तत्थ अकुसलापत्तितो विनीतवत्थूनि. इतरस्सापि आदितो छादना कुसलचित्ततोति वुत्तं होति. अन्तरायिकनियतसावज्जपञ्ञत्तिभावोपि चस्सा वेवचनवसेन वेदितब्बो पण्णत्तिवज्जाय, सञ्चिच्च आपन्नाय च, तस्मा ‘‘जीवितिन्द्रियं सिया सारम्मणं सिया अनारम्मण’’न्ति वचनं विय एकन्ताकुसलं अनेकन्ताकुसलञ्च लोकवज्जं, एकन्ताब्याकतं भूतारोचनं अनेकन्ताब्याकतञ्च सेसं पण्णत्तिवज्जं एकतो सम्पिण्डेत्वा ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं सियाब्याकत’’न्ति वुत्तं. समथक्खन्धके पन पण्णत्तिवज्जमेव सन्धाय तथा वुत्तं. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं, गण्ठिपदे च ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं, सिया अब्याकतं, नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’न्ति एत्थ सन्धायभासितवसेन अत्थो वेदितब्बो. यस्मिञ्हि पथविखणनादिके आपत्ताधिकरणे अपकतञ्ञुनो सन्धाय अप्पहरितकरणादिकाले कुसलचित्तं अङ्गं होति, खणनादिपयोगसङ्खातं रूपाब्याकतं आपत्तिसमुट्ठापेन्तं होतीति अधिप्पायो’’ति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘अत्थापत्ति कुसलचित्तो आपज्जति, कुसलचित्तो वुट्ठाती’’तिआदि. तस्मिञ्हि सति न सक्का वत्तुं ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति. यस्मा आपत्तिसमुट्ठापकं चित्तं सन्धाय वुत्तं न होति, तस्मा न यिदं अङ्गप्पहोनकचित्तं सन्धाय वुत्तं. यदि तं सन्धाय वुत्तं, ‘‘सिया कुसल’’न्ति च वत्तब्बं भवेय्य, न च वुत्तं. तस्मा इदं पन सन्धाय वुत्तं – यं ताव आपत्ताधिकरणं लोकवज्जं, तं एकन्ततो अकुसलमेव, तत्थ ‘‘सिया अकुसल’’न्ति विकप्पो नत्थि. यं पन पण्णत्तिवज्जं, तं यस्मा सञ्चिच्च ‘‘इमं आपत्तिं वीतिक्कमामी’’ति वीतिक्कमन्तस्सेव अकुसलं होति, असञ्चिच्च पन किञ्चि अजानन्तस्स सहसेय्यादिवसेन आपज्जतो रूपविपाकं अब्याकतं होति अनुट्ठानतो. तस्मा तस्स पण्णत्तिवज्जस्स सञ्चिच्चासञ्चिच्चवसेन इमं विकप्पभावं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं, सिया अब्याकतं, नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति.
सचे पन कोचि विनये अपकतञ्ञू ‘‘यं कुसलचित्तो आपज्जति, इदं वुच्चति आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वदेय्य, तस्सेवंवादिनो अचित्तकानं एळकलोमादिसमुट्ठानानम्पि कुसलचित्तसमङ्गिकाले तासं आपत्तीनं कुसलचित्तो आपज्जेय्य, न वा आपज्जति. किंकारणं? न च तत्थ विज्जमानम्पि कुसलचित्तं आपत्तिया अङ्गं. अत्तभावो सभावो पकतीति वुत्तं होति. कतरं पन तस्सा आपत्तिया तदा अङ्गसभावोति? वुच्चते – कायवचीविञ्ञत्तिवसेन पन चलितस्स कायस्स, पवत्ताय वाचाय चाति एतेसं द्विन्नं चलितप्पवत्तानं कायवाचानं अञ्ञतरमेव अङ्गसभावो, तञ्च रूपक्खन्धपरियापन्नत्ता अब्याकतन्ति. किं वुत्तं होति? कायो, वाचा च तदा आपत्ताधिकरणन्ति वुत्तं होति. या पनेत्थ अकुसलापत्तिक्खणे कायवाचायो अब्याकतभावो, ता अब्बोहारिका होन्ति कायवचीकम्मकाले मनोकम्मं विय. तदा हि कायवाचायो आपत्तिकरादिट्ठाने तिट्ठन्ति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘आपत्तिकरा धम्मा जानितब्बा. कति मूलानीति छ आपत्तिसमुट्ठानानि मूलानी’’तिआदि. यदा पन कायवाचायो आपत्तिया अङ्गमेव होन्ति, तदा ‘‘चित्तं चित्ताधिपतेय्य’’न्ति (ध. स. अट्ठ. १ कामावचरकुसलवण्णना) वचनं विय पुब्बपयोगानं अपरपयोगस्स पच्चयभावतो आपत्तिकरादिपञ्ञत्तिं न विजहन्ति. यथा तब्भावेपि ‘‘आपत्ताधिकरणस्स कति वत्थूनीति? सत्त आपत्तिक्खन्धा वत्थूनि. कति भूमियोति? सत्त आपत्तिक्खन्धा भूमियो’’ति वुत्तं. तथा तब्भावेपि आपत्तिकरा ‘‘आपत्तिसमुट्ठाना’’इच्चेव वुच्चन्तीति वेदितब्बा. एत्तावता आपत्ति नाम चत्तारो अकुसलक्खन्धा सञ्चिच्च वीतिक्कमकाले भूतारोचनं ठपेत्वा सब्बापि अविसेसतो, विसेसतो पन सब्बापि एकन्ताकुसला अकुसला, अनेकन्ताकुसला पन गिरग्गसमज्जचित्तागारसङ्घानिइत्थालङ्कारगन्धवण्णकवासितपिञ्ञाकप्पभेदा, भिक्खुनिआदीनं उम्मद्दनपरिमद्दनप्पभेदा चाति दसप्पभेदा सकनामेहि परिच्छिन्दित्वा वत्थुजाननसचित्तककाले एव अकुसला, तदभावतो अचित्तककाले विना अनापत्ताधिकरणेन कम्मट्ठानादिसीसेन कुसलचित्तेन तं तं वत्थुं वीतिक्कमन्तस्स आपत्ति केवलं रूपअब्याकतमेव.
केचि पनेत्थ ‘‘अप्पकासे ठाने कटिसुत्तकसञ्ञाय सङ्घाणिं, मत्तिकासञ्ञाय गन्धवण्णकादिं वा धारेन्तियापि आपत्ति, तस्मा अचित्तकायेवा’’ति वण्णयन्ति. ते ‘‘सङ्घाणिया असङ्घाणिसञ्ञाय धारेति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति पाठाभावं दस्सेत्वा पटिक्खिपितब्बा. सुरापानापत्ति पन अचित्तकापि एकन्ताकुसलाव. तेनेव ‘‘मज्जे अमज्जसञ्ञी पिवति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ३२८) वुत्तं. यस्मा पनेत्थ आबाधपच्चयापि न सक्का विना अकुसलेन सुरापानं पातुं, तस्मा यथावुत्तेसु अनेकन्ताकुसलेसु विय लोकवज्जेसु इध ‘‘सुरापानेसु अनापत्ति आबाधपच्चया’’ति न वुत्तं. सूपसंपाकादि पन अमज्जमेव. तत्थ कुक्कुच्चविनोदनत्थं ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं उदकदन्तपोणे विय. भूतारोचनापत्ति रूपाब्याकतमेव, अचित्तककाले सहसेय्यादि रूपविपाकाब्याकतमेव, तत्थ सुपिनन्तो विज्जमानम्पि अकुसलं अनङ्गत्ता अब्बोहारिकं होति. कुसले कथाव नत्थि अनापत्ति सभावत्ता कुसलस्स. तथा किरियाति इमिना नयेन सब्बत्थ यथासम्भवं अकुसलं वा सुद्धरूपं वा सविपाकं वाति तिधा भिज्जतीति अयमत्थो दस्सितो होति.
तत्थ ठपेत्वा सुरापानं एकच्चञ्च पण्णत्तिवज्जं, एकन्ताकुसलञ्च सचित्तकमेव, भूतारोचनं अचित्तकमेव, सेसं सह सुरापानेन अनेकन्ताकुसलं लोकवज्जञ्च अनेकन्ताब्याकतं पण्णत्तिवज्जञ्च येभुय्येन सचित्तकाचित्तकन्ति सब्बसिक्खापदं तिप्पभेदं होति. यं पनेत्थ सचित्तकमेव, तं मेथुनादिवत्थुजाननचित्तेनेव सचित्तकं, सब्बं सेखियं पण्णत्तिजाननचित्तेनेव सचित्तकं ‘‘अनादरियं पटिच्चा’’ति वचनतोति सचित्तकं दुविधं होति. एकन्ताचित्तकं पण्णत्तिजाननचित्ताभावेन, न वत्थुजाननचित्ताभावेन. तदभावतो एकन्ताकुसलं सुरापानं, एकन्ताब्याकतं सञ्चरित्तं, वत्थुजाननचित्तस्स वा पण्णत्तिजाननचित्तस्स वा उभिन्नं अभावेन अचित्तकभावेन अचित्तकं होति. सुरापानं पन सचित्तकं होति वत्थुजाननचित्तेनेव. अरियपुग्गलानं इतरेसं उभिन्नं वा अञ्ञतरस्स भावेन सेसं चित्तकाचित्तकं. विसेसतो च वत्थुजाननचित्ताभावेन, अपकतञ्ञुनो पण्णत्तिजाननचित्ताभावेन वा अचित्तकभावेन अचित्तकं होति. तत्थ एकन्ताचित्तकञ्च सचित्तकञ्च ‘‘अचित्तक’’मिच्चेव वुच्चति. अयं ताव ‘‘आपत्ति जानितब्बा’’ति एत्थ विनिच्छयो.
मूलविसुद्धिया अन्तरापत्तीति अन्तरापत्तिं आपज्जित्वा मूलायपटिकस्सनं कत्वा ठितेन आपन्नापत्ति. अयं अग्घविसुद्धिया अन्तरापत्तीति सम्बहुला आपत्तियो आपज्जित्वा तासु सब्बचिरपटिच्छन्नवसेन अग्घसमोधानं गहेत्वा वसन्तेन आपन्नापत्ति. ‘‘पुनपि आपज्जिस्सामी’’ति सउस्साहेनेव चित्तेन. ‘‘अयं भिक्खुनिया एवा’’ति लिखितं. ‘‘पाराजिकमेवा’’ति इदञ्च भूतवसेन दस्सेतुं वुत्तं. ‘‘एवं देसिते पन या काचि आपत्ति न वुट्ठातीति अपरे, तं न गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने’’ति वुत्तत्ता अधम्मिकपटिस्सवे दुक्कटं न होति. ‘‘पुब्बे सुद्धचित्तस्स ‘तुम्हे विब्भमथा’ति वुत्ते ‘साधू’ति पटिस्सुणित्वा सचे न विब्भमति अनापत्ति, एवं सब्बत्था’’ति च वुत्तं. ‘‘आविकरो जानितब्बो’’तिपि पाळि. कालेन वक्खामि, नो अकालेना’’तिआदीसु पञ्चदससु धम्मेसु. भब्बापत्तिका नाम आपत्तिं आपज्जितुं भब्बा.
दुकवारवण्णना
३२२. निदहने आतपे. ‘‘एकरत्तम्पि चे भिक्खु तिचीवरेन विप्पवसेय्य (पारा. ४७२). छारत्तपरमं तेना’’तिआदिना (पारा. ६५३) वुत्तापत्तिको गणपूरको हुत्वापि कम्मं कोपेति नानासंवासकत्ता. कम्मेन वा सलाकग्गाहेन वाति एत्थ उद्देसो चेव कम्मञ्च एकन्ति एत्थ पातिमोक्खुद्देसोति वा कम्मन्ति वा अत्थतो एकमेव, तेसु यं किञ्चि कते सङ्घभेदो होतीति अत्थो. पुब्बभागाति सङ्घभेदतो पुब्बभागा. ‘‘पमाण’’न्ति इमेसं द्विन्नं अञ्ञतरेन भेदो होति, न इतरेहीति वुत्तं. विनये सिद्धा विनयसिद्धा, रोमजनपदे जातं रोमकं, अनुञ्ञातलोणत्ता दुकेसु वुत्ताति.
तिकवारवण्णना
३२३. वो तुम्हेहि न समुदाचरितब्बं. वचीसम्पयुत्तं कायकिरियं कत्वाति कायेन निपच्चकारं कत्वाति अत्थो. उपघातेति विनासेति. ओमद्दित्वाति अभिभवित्वा. वदतोति वदन्तस्स. ‘‘बालस्स निस्सयो दातब्बो’’ति दुके आगतं, इध पन ‘‘न दातब्बो’’ति वुत्तं, आपत्तिबाहुल्लं सन्धाय नादातब्बं, ‘‘इमस्मा विहारा परं मा निक्खमाहि, विनयधरानं वा सन्तिकं आगच्छ विनिच्छयं दातु’’न्ति वुत्ते तस्स वचनं न गहेतब्बन्ति अत्थो. तिकभोजनं नाम सचे तयो हुत्वा भुञ्जन्ति, गणभोजनेन अनापत्ति, इदं सन्धाय तिकं. ‘‘पसुत्तो’’ति बाहुल्लतो वुत्तं. अथ वा निपज्जित्वाति अत्थो. ‘‘इदं ठपेत्वा गच्छामि, तावकालिकं भन्ते देथाति वुत्ते ‘नवकम्मादिअत्थं विना दातुं न वट्टती’’ति लिखितं. विकप्पेत्वा ठपितं वस्सिकसाटिकं पच्छिमे पाटिपददिवसे निवासेन्तो दुक्कटं आपज्जतीति अत्थो. अपच्चुद्धरित्वाति पच्चुद्धरणं अकत्वाति अत्थो. ‘‘विकप्पेतु’’न्ति वचनतो अविकप्पनपच्चया आपत्ति हेमन्ते आपज्जति, विकप्पना पन कत्तिकपुण्णमदिवसे कातब्बाति दस्सनत्थं वुत्तन्ति ञातब्बं. अयं नयो अविकप्पनं सन्धाय, पुरिमो विकप्पितपरिभोगपच्चयापत्तिं सन्धाय. वत्थपटिच्छादि सब्बकप्पियतायाति वत्थपटिच्छादि सब्बत्थ कप्पियत्ताति अत्थो. केचि इममत्थं असल्लक्खेत्वा ‘‘वत्थपटिच्छादि सब्बकप्पियता ताय पटिच्छन्नेना’’ति लिखन्ति. ‘‘वत्थमेव पटिच्छादि वत्थपटिच्छादी’’ति विग्गहत्ता ‘‘ताया’’ति न युज्जति. ‘‘तेना’’ति भवितब्बत्ताति इदं सब्बं अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे लिखितं, विचारेत्वा गहेतब्बं.
चतुक्कवारवण्णना
३२४. चतूहाकारेहि आपत्तिं आपज्जति…पे… कम्मवाचाय आपज्जतीति एत्थ यञ्हि आपत्तिं कम्मवाचाय आपज्जति, न तत्थ कायादयोति आपन्नं, ततो कम्मवाचाय सद्धिं आपत्तिकरा धम्मा सत्ताति आपज्जति, एवं सति ‘‘छ आपत्तिसमुट्ठानानी’’ति वचनविरोधो, तानि एव आपत्तिकरा धम्मा नाम. अथ तत्थापि कायादयो एकतो वा नानातो वा लब्भन्ति, चतूहाकारेहीति न युज्जतीति ‘‘छहाकारेहि आपत्तिं आपज्जती’’ति वत्तब्बं सियाति एवं एतानि सुत्तपदानि विरोधितानि होन्ति. कथं अविरोधितानि? सविञ्ञत्तिकाविञ्ञत्तिकभेदभिन्नत्ता. कायादीनं या किरिया आपत्ति, नं एकच्चं कायेन सविञ्ञत्तिकेन आपज्जति, एकच्चं सविञ्ञत्तिकाय वाचाय, एकच्चं सविञ्ञत्तिकाहि कायवाचाहि आपज्जति, या पन अकिरिया आपत्ति, तं एकच्चं कम्मवाचाय आपज्जति, तञ्च खो अवसिट्ठाहि अविञ्ञत्तिकाहि कायवाचाहियेव, न विना ‘‘नो चे कायेन वाचाय पटिनिस्सज्जति, कम्मवाचापरियोसाने आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ४१४) वचनतो, अविसेसेन वा एकच्चं आपत्तिं कायेन आपज्जति, एकच्चं वाचाय, एकच्चं कायवाचाहि. यं पनेत्थ कायवाचाहि, तं एकच्चं केवलाहि कायवाचाहि आपज्जति, एकच्चं कम्मवाचाय आपज्जतीति अयमत्थो वेदितब्बोति एवं अविरोधितानि होन्ति.
तत्रायं समासतो अत्थविभावना – कायेन आपज्जतीति कायेन सविञ्ञत्तिकेन अकत्तब्बं कत्वा एकच्चं आपज्जति, अविञ्ञत्तिकेन कत्तब्बं अकत्वा आपज्जति, तदुभयम्पि कायकम्मं नाम. अकतम्पि हि लोके ‘‘कत’’न्ति वुच्चति ‘‘दुक्कटं मया, यं मया पुञ्ञं न कत’’न्ति एवमादीसु, सासने च ‘‘इदं ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं भगवन्तं न पुच्छी’’ति (चूळव. ४४३) एवमादीसु, एवमिध विनयपरियायेन कायेन अकरणम्पि ‘‘कायकम्म’’न्ति वुच्चति. अयमेव नयो ‘‘वाचाय आपज्जती’’तिआदीसु. पुरतीति पुरिसो, पुर अग्गगमने. पुरतीति पुरतो गच्छति सब्बकम्मेसु पुब्बङ्गमो होति. पठमुप्पन्नवसेनाति पठमकप्पियेसु हि पठमं पुरिसलिङ्गं उप्पज्जति, ‘‘पुरिम’’न्ति सङ्खं गतं पुरिसलिङ्गं जायतीति अत्थो. सतं तिंस चाति एत्थ असाधारणापि पाराजिका नो अन्तोगधायेव जाता पाराजिकापन्नानं भिक्खुभावाय अभब्बत्ता. ‘‘असाधारणवचनेन पन सामञ्ञेन उद्धटानी’’ति वदन्ति. ‘‘सतञ्चेव तिंसञ्च सिक्खापदानीति पाठो’’ति च वदन्ति. भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च चतूसु पाराजिकेसूति साधारणेसु एव. अत्थि वत्थुनानत्तता नो आपत्तिनानत्तताति पठमपञ्हो इध दुतियो नाम. अत्थि आपत्तिसभागता नो वत्थुसभागताति एतेन विसेसो नत्थि. मन्ताभासाति मतिया भासा. ‘‘अभिवादनारहाति यथानिसिन्नाव सीसं उक्खिपित्वा वन्दन्ति. नवमभिक्खुनितो पट्ठाय अनुट्ठितब्बतो आसना न पच्चुट्ठेन्ति. अविसेसेनाति उपज्झायस्स, इतरस्स वा विप्पकतभोजनस्स, समीपगतो यो कोचि वुड्ढतरोति अत्थो. विप्पकतभोजनेनापि हि उट्ठहित्वा आसनं दातब्बं. इध न कप्पन्तीति वदन्तोपीति पच्चन्तिमजनपदेसु ठत्वा ‘‘इध न कप्पन्ती’’ति वदन्तो विनयातिसारदुक्कटं आपज्जति. कप्पियञ्हि ‘‘न कप्पती’’ति वदन्तो पञ्ञत्तं समुच्छिन्दति नाम. तथा इध कप्पन्तीतिआदीसुपि ठत्वा ‘‘इध कप्पन्ती’’ति वदन्तो विनयागतभिक्खु विनयो पुच्छितब्बोति अत्थो.
पञ्चकवारवण्णना
३२५. न उपेति पुग्गलो. ‘‘निमन्तितो सभत्तो समानो सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा’’ति (पाचि. २९९) वचनतो निमन्तनाभावा पिण्डपातिकस्स अनामन्तचारो वट्टति. ‘‘गिलानसमयो’’तिआदिना आभोगं कत्वा भोजनं अधिट्ठहित्वा भोजनं नाम. ‘‘मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति एवं अविकप्पना. परम्मुखे अगुणवचनं अयसो. सम्मुखा गरहा. सीलदिट्ठिब्यसनानं विनयपरियापन्नत्ता तेहि सद्धिं इतरे पञ्चकं पूरेतुं वुत्ता. ‘‘विनयधरपञ्चमेन गणेना’’ति (महाव. २५९) वुत्तत्ता पञ्चकं जातं. अञ्ञतरस्मिं विहारे एको थेरोति अत्थो. ‘‘योनकविसयतोति चीनट्ठाना’’ति लिखितं. अट्ठ कप्पे अनुस्सरीति पुब्बेनिवासञाणं निब्बत्तेसीति अत्थो. अनन्तरे ठाने ठत्वाति अत्थो. ञत्तिया कम्मप्पत्तो हुत्वाति ञत्तिट्ठपितकाले कम्मप्पत्तो होति. पुन कम्मवाचाय कम्मसिद्धि. ञत्तिखेत्तन्ति ञत्तियाव कातब्बट्ठानं तस्सा खेत्तं, ञत्तिदुतियादिकम्मे पठमट्ठपनं तस्सा ओकासो नाम. आरञ्ञके इदञ्चिदञ्चानिसंसन्ति एवं इदमत्थितन्ति अत्थो.
छक्कवारवण्णना
३२६. ‘‘छब्बस्सपरमता धारेतब्ब’’न्ति विभङ्गे पाठत्ता एवं वुत्तं. चुद्दसपरमानि नव छक्कानि होन्ति. कथं? पठमं एकं छक्कं, सेसेसु अट्ठसु एकेकेन सद्धिं एकेकन्ति एवं तीणि छक्कानि अन्तरपेय्याले वुत्तानि. कथं? ‘‘चतुत्थेन आपत्तिसमुट्ठानेन छ आपत्तियो आपज्जती’’तिआदिना नयेन पञ्चमेन, छट्ठेन च तीणि छक्कानि. लोभादयो छ विवादमूलानि, तथा अनुवादस्स. दीघसो छ विदत्थियो वस्सिकसाटिकाय. तिरियं छ विदत्थियो सुगतचीवरस्स. विप्पकतचीवरं आदाय पक्कमने निट्ठानन्तिको, सन्निट्ठाननासन सवन सीमातिक्कन्तिकसहुब्भाराति छ, समादाय वारेपि छाति छक्कद्वयं. सत्तके पक्कमनन्तिकेन सह सत्त.
सत्तकवारवण्णना
३२७. छक्के वुत्तानियेव सत्तकवसेन योजेतब्बानीति छक्के वुत्तचुद्दसपरमानि सत्तकवसेन योजेतब्बानि. सत्तमे अरुणुग्गमने निस्सग्गियन्ति ‘‘छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्बं, ततो चे उत्तरि विप्पवसेय्या’’ति एवं वुत्तं निस्सग्गियं होति. चम्पेय्यक्खन्धके सुगतचीवरभाणवारस्स परतो ‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खुस्स न होति आपत्ति दट्ठब्बा, तमेनं चोदेति सङ्घो वा सम्बहुला वा एकपुग्गलो वा’’तिआदिना नयेन वुत्तसत्तकाति.
अट्ठकवारवण्णना
३२८. तेन सद्धिं उपोसथादिकरणं आनिसंसो, अकरणं आदीनवो, तस्मा एते अट्ठानिसंसे सम्पस्समानेनाति अत्थो. ‘‘अयसो अक्कोसो’’ति वुत्तं. पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं खन्तिं रुचिं भावं सञ्ञन्ति एवं अकप्पियकतं होति अप्पटिग्गहितकतन्तिआदयो अट्ठ अनतिरित्ता. सप्पिआदि अट्ठमे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होति. अट्ठवाचिका भिक्खुनीनं उपसम्पदा उभतोञत्तिचतुत्थत्ता. वस्सिकसाटिकदानादीनि अट्ठ वरानि.
नवकवारवण्णना
३२९. नवहि भिक्खूहि भिज्जति. मनुस्समंसवज्जेहि नव मंसेहि विनिच्छयो. सुन्दरं न सुन्दरन्ति सङ्घाटिआदीनि नव चीवरानि. तानेव अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानि, अधिट्ठितकालतो पट्ठाय अपच्चुद्धरित्वा न विकप्पेतब्बानीति अधिप्पायो. नव विदत्थियो सुगतचीवरस्स. ‘‘वग्गं भिक्खुनिसङ्घं वग्गसञ्ञी ओवदती’’तिआदिना नयेन अधम्मकम्मे द्वे नवकानि पाचित्तियवसेन वुत्तानि.
दसकवारवण्णना
३३०. ‘‘ओरमत्तकञ्च अधिकरणं होति, न च गतिगत’’न्तिआदिना (चूळव. २०४) दस अधम्मिका सलाकग्गाहा. विपरीता धम्मिका. समथक्खन्धके वुत्तेहि समन्नागतो होतीति सम्बन्धो. ‘‘संकच्चिकं वा पक्खिपित्वा दसा’’ति वुत्तं कप्पियत्ता एतेसं. मातुरक्खितादयो दस इत्थियो. धनक्कीतादयो दस भरिया. ‘‘सिक्खासम्मुतिं दत्वा दसवस्साय तस्सा द्वादसवस्सकाले सयम्पि द्वादसवस्सा भविस्सती’’ति वुट्ठापनसम्मुति सादितब्बा. ‘‘विनयधरस्सेव ‘आपत्तानापत्तिं न जानाती’ति आरब्भ याव ‘उभयानि खो पनस्स…पे… अनुब्यञ्जनसो’ति पञ्चङ्गानि वत्वा पुनपि ‘आपत्तानापत्तिं न जानाति’च्चेव आरब्भ याव ‘अधिकरणे च न विनिच्छयकुसलो होती’ति पञ्च वुत्ता, ते तथा तथा पञ्च पञ्च कत्वा दस होन्ती’’ति लिखितं. ‘‘दसवस्साय भिक्खुनिया निस्सयो दातब्बो’’ति एकच्चेसु पोत्थकेसु नत्थि, किञ्चापि नत्थि, पाठो एव पन होति.
एकादसकवारवण्णना
३३१. न वोदायन्ति न पकासेन्ति. रोगमेव रोगातङ्कं. रोगन्तरायं वा.
एकुत्तरिकनयवण्णना निट्ठिता.
उपोसथादिपुच्छाविस्सज्जनावण्णना
३३२. ‘‘सङ्घं, भन्ते, पवारेमी’’तिआदि पवारणकथा नाम विनीतगाथासु विय.
अत्थवसपकरणवण्णना
३३४. दस अत्थवसे पटिच्चाति एत्थ तस्स तस्स सिक्खापदस्स पञ्ञापने गुणविसेसदीपनतो, अपञ्ञापने आदीनवदस्सनतो च सङ्घसुट्ठुता होति. तत्थ यथासम्भवं लोकवज्जस्स अपण्णत्तिसम्भवस्स पञ्ञापने पयोगविसुद्धि गुणो. पण्णत्तिसम्भवस्स पन सेखियस्स लोकवज्जस्स पञ्ञापने पटिपत्तिविसुद्धि गुणो, पण्णत्तिवज्जस्स आसयविसुद्धि गुणो अप्पिच्छादिगुणावहनतो, तेनेवाह ‘‘सुभरताय सुपोसताय अप्पिच्छताय अप्पिच्छस्स वण्णं भासित्वा’’ति. समणाचारविसुद्धि चस्स गुणोति वेदितब्बं. अथ वा लोकवज्जस्स पञ्ञापने सङ्घसुट्ठुता होति पाकटादीनवतो, पण्णत्तिवज्जस्स पञ्ञापने सङ्घफासुता होति पाकटानिसंसत्ता. तथा पठमेन दुम्मङ्कूनं निग्गहो, दुतियेन पेसलानं फासुविहारो, पठमेन सम्परायिकानं आसवानं पटिघातो, दुतियेन दिट्ठधम्मिकानं, तथा पठमेन अप्पसन्नानं पसादो, दुतियेन पसन्नानं भिय्योभावो, तथा पठमेन सद्धम्मट्ठिति, दुतियेन विनयानुग्गहो होतीति वेदितब्बो. परिवारनयेन वा पठमेन पापिच्छानं भिक्खूनं पक्खुपच्छेदो, दुतियेन गिहीनं अनुकम्पा होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘द्वे अत्थवसे पटिच्च तथागतेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं गिहीनं अनुकम्पाय पापिच्छानं पक्खुपच्छेदाया’’ति (परि. ४९८). तथा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं वेरानं वज्जानं अकुसलानं वसेनपि योजना कातब्बा. वुत्तञ्हेतं ‘‘द्वे अत्थवसे…पे… पञ्ञत्तं दिट्ठधम्मिकानं वेरानं सम्परायिकानं वेरानं पटिघाताया’’तिआदि (परि. ४९८). अपिचेत्थ सब्बम्पि अकतविञ्ञत्तिपटिसंयुत्तं, गिहीनं पीळापटिसंयुत्तं, तेसं पसादभोगक्खयरक्खापटिसंयुत्तञ्च गिहीनं अनुकम्पाय पञ्ञत्तं नाम, कुलदूसकगणभोजनानि पापिच्छानं पक्खुपच्छेदाय पञ्ञत्तं. सब्बं लोकवज्जं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकवेरादिपटिघाताय, मातुगामेन संविधानं दिट्ठधम्मिकवेरादिसंवराय पञ्ञत्तन्ति वेदितब्बं. अपिचेत्थ आदितो पट्ठाय दसअत्थवसपकरणमेव निस्साय विनिच्छयो वेदितब्बो.
वत्थुवीतिक्कमेन यं, एकन्ताकुसलं भवे;
तं सङ्घसुट्ठुभावाय, पञ्ञत्तं लोकवज्जतो.
पाराजिकादिं,
पञ्ञत्तिजाननेनेव, यत्थापत्ति न अञ्ञथा;
तं धम्मट्ठितिया वापि, पसादुप्पादबुद्धिया.
धम्मदेसनापटिसंयुत्तं इतरञ्च सेखियं, इदं पण्णत्तिसम्भवं लोकवज्जं नाम. वत्थुनो, पञ्ञत्तिया वा वीतिक्कमचेतनायाभावेपि पटिक्खित्तस्स करणे, कत्तब्बस्स अकरणे वा सति यत्थ आपत्ति पहोति, तं सब्बं ठपेत्वा सुरापानं पण्णत्तिवज्जन्ति वेदितब्बं. तत्थ उक्कोटनके पाचित्तियं, ‘‘यो पन भिक्खु धम्मिकानं कम्मानं छन्दं दत्वा पच्छा खीयनधम्मं आपज्जेय्य, पाचित्तियं (पाचि. ४७५), यो पन भिक्खु सङ्घे विनिच्छयकथाय वत्तमानाय छन्दं अदत्वा उट्ठायासना पक्कमेय्य, पाचित्तियं (पाचि. ४८०), यो पन भिक्खु समग्गेन सङ्घेन चीवरं दत्वा पच्छा खीयनधम्मं आपज्जेय्य…पे… पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ४८५) एवमादि सङ्घफासुताय पञ्ञत्तं. ‘‘अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तियं (पाचि. १०१), पाराजिकादीहि अनुद्धंसने सङ्घादिसेसादि च दुम्मङ्कूनं निग्गहाय, अनुपखज्जनिक्कड्ढनउपस्सूतिसिक्खापदादि पेसलानं फासुविहाराय, सब्बं लोकवज्जं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं आसवानं पटिघाताय, सब्बं पण्णत्तिवज्जं दिट्ठधम्मिकानमेव संवराय. सब्बं गिहिपटिसंयुत्तं अप्पसन्नानं वा पसादाय पसन्नानं वा भिय्योभावाय च. विसेसेन अरिट्ठसमणुद्देससिक्खापदं, सामञ्ञेन पच्चयेसु मरियादपटिसंयुत्तञ्च सद्धम्मट्ठितिया, ‘‘अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सा’’ति (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) आदिसुत्तमेत्थ साधकं. ‘‘सिक्खापदविवण्णके (पाचि. ४३९) मोहनके पाचित्तिय’’न्तिआदि (पाचि. ४४४) विनयानुग्गहाय पञ्ञत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ९०) इदं किमत्थन्ति चे? अप्पसन्नानं पसादाय, पसन्नानं भिय्योभावाय च. कथं?
‘‘भूतगामो सजीवोति, अविपल्लत्तदिट्ठिनो;
तस्स कोपनसञ्ञाय, पसादो बुद्धसावके.
‘‘निज्जीवसञ्ञितंपेतं, अकोपेन्तो कथं मुनि;
जीवं कोपेय्य निद्दोसो, मच्छमंसानुजानने.
एवम्पि –
‘‘तस्स कोपनसञ्ञाय, पसादो बुद्धसावके;
यतो तित्थकराविमे, विरता भूतगामतो;
लोकस्स चित्तरक्खत्थं, ततोपि विरतो मुनी’’ति. –
पसन्नानं भिय्योभावो होति.
विवित्तसेनासनभोगतण्हावसेननिज्जीवमितारक्खं;
बुद्धोभिनिन्नञ्च विवज्जयन्तो;
सिक्खापदं तत्थ च पञ्ञपेसि.
निज्जीवस्सापि मंसस्स, खादनकं यतिं पति;
निन्दमानं जनं दिस्वा, भूतगामं परिच्चजि.
तिकोटिपरिसुद्धत्ता, मच्छमंसानुजानने;
पटिच्च मंसानुजाननं, कम्मे दिट्ठिप्पसङ्गभया.
अपरिक्खकस्स लोकस्स, परानुद्दयताय च;
भूतगामपातब्यताय, पाणातिपातप्पसङ्गभया.
तत्थ परियायवचनं अनुजानि भगवा, उद्दिस्स कतं पटिक्खिपि परस्स वा पापप्पसङ्गभयेन. इध पन भूतगामपातब्यताय पापाभावञापनत्थं अत्तुद्देसिकं विहारं, कुटिञ्च अनुजानीति वेदितब्बं. पकिरियन्ति एत्थ ते ते पयोजनविसेससङ्खाता अत्थवसाति अत्थवसपकरणन्ति.
महावग्गवण्णना निट्ठिता.