८. चीवरक्खन्धकवण्णना
जीवकवत्थुकथावण्णना
३२६. राजगहकोति राजगहवासी.
३२८. अमोहजातिकत्ता न चिरस्सेव विञ्ञुतं पापुणि. अहं ते पिता, केनट्ठेन? यस्मा त्वं मया पोसापितो.
३२९. ‘‘सक्के विस्सट्ठमत्ते’’ति पाठो, अट्ठमसिक्खापदे विस्सट्ठमत्तोव.
पज्जोतराजवत्थुकथावण्णना
३३४. भुञ्जितुं निसिन्नस्साति एत्थ ‘‘धम्मपदे ‘बहिनगरे दिस्वा’ति वुत्तं, तस्मा द्वीसु दिवसेसु दिन्नं तेन तेसु एकेकं गहेत्वा द्वीसु अट्ठकथासु वुत्तन्ति युज्जती’’ति वदन्ति.
समत्तिंसविरेचनकथावण्णना
३३६. कबळे कबळेति एत्थ किञ्चापि गुळादीसु पक्खित्तं, तं पन भगवाव परिभुञ्जि, तस्मा नत्थि दोसो.
वरयाचनकथावण्णना
३३७. महापिट्ठियकोजवं नाम अतिरेकचतुरङ्गुलपुप्फं किर.
कम्बलानुजाननादिकथावण्णना
३४०. उपचारेति सुसानस्स उपचारे. बहिपि वट्टतीति एके. कतिककरणं दस्सेत्वा ‘‘मय्हं सन्तकं तव च मम च होतूति वत्वा इतरेन च तथावुत्ते वट्टती’’ति समानपरिक्खारविधिं वदन्ति.
३४२. ‘‘खण्डसीमायपि सम्मन्नितुं वट्टतीति वुत्तत्ता सेसकम्मानिपि तत्थ निसीदित्वा कातुं वट्टती’’ति वुत्तं. ‘‘एवं सन्ते चोरिकाय कतसदिसं होति, तस्मा न वट्टती’’ति दीपवासिनो वदन्ति किर. ‘‘चोरिकाय गहितत्ता न पापुणातीति सेनासनक्खन्धके आगतसुत्तञ्च साधक’’न्ति वदन्ति, तस्मा तेसं मतेन इदं आवेणिकलक्खणन्ति वेदितब्बं.
भण्डागारसम्मुतिआदिकथावण्णना
३४३. ‘‘इदं पन भण्डागारन्ति आवेणिकलक्खण’’न्ति वुत्तं.
चीवररजनकथावण्णना
३४४. गोमये आपत्ति नत्थि, विरूपत्तावारितं. ‘‘कुङ्कुमपुप्फं न वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘अल्लिकाया’’तिपि पाठो अत्थि.
निसीदनादिअनुजाननकथावण्णना
३५३. अट्ठानमेतन्ति एत्थ रूपकण्डे ‘‘चतुसमुट्ठानिक’’न्ति वुत्तत्ता कम्मसमुट्ठानं रागचित्ताभावा न मुच्चतीति वा रागपच्चये सति कम्मसमुट्ठानं होतीति वा विचारेत्वा गहेतब्बं कथावत्थुना च.
३६२. अग्गळगुत्तियेव पमाणन्ति इमेहि चतूहि निक्खेपकारणेहि ठपेन्तेन अग्गळगुत्तिविहारेयेव ठपेतुं वट्टतीति अधिप्पायो.
सङ्घिकचीवरुप्पादकथावण्णना
३६३. नो चे अत्थतं होति ‘‘एकं चीवरमास’’न्ति न वत्तब्बं. कस्मा? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तस्सेव तानि चीवरानि याव चीवरमासा’’ति वचनस्स अभावतो, तस्मा अनत्थतकथिनस्स अननुञ्ञातन्ति चे? न, हेट्ठा अनुञ्ञातत्ता, ततो लीनत्थदीपनत्थमिध तथा वुत्तत्ता च. हेट्ठा हि ‘‘अकालचीवरं नाम अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्नं, अत्थते कथिने सत्तमासे उप्पन्नं, कालेपि आदिस्स दिन्नं, एतं अकालचीवरं नामा’’ति (पारा. ५००) वचनतो अनत्थतकथिनानं एकचीवरमासे उप्पन्नं, तेसंयेव होतीति सिद्धं, तस्मा इध तं अवत्वा एकोपि तयो गणपूरके लभित्वा कथिनं अत्थरितुं लभतीति इमं लीनत्थं पकासेतुं ‘‘याव कथिनस्स उब्भाराया’’ति वुत्तं. इतरथा अयमत्थो न ञायति. ‘‘जानितब्बो च विनयधरेहीति तथा वुत्तोति अपरे’’ति वुत्तं. अत्थतं होति, पञ्च मासे सब्बं तस्सेव भिक्खुनो होतीति सम्बन्धो. अच्चन्तसंयोगवसेन उपयोगवचनं. ‘‘इध वस्संवुत्थसङ्घस्सा’’ति नियमितत्ता ‘‘वस्सावासिकं देमा’’ति एत्थ च ‘‘इधा’’ति अधिकारत्ता तस्मिं वुत्ते लभति. ‘‘पिट्ठिसमये उप्पन्नत्ताति चीवरकालस्सासन्नत्ता च अनत्थतकथिनानम्पि वुत्थवस्सानञ्च अनुञ्ञातट्ठानत्ता एव वुत्त’’न्ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे लिखितं. केचि पन ‘‘यं पन इदं ‘इध वस्संवुत्थसङ्घस्सा’तिआदिं कत्वा याव ‘अनागतवस्से’ति पदं, ताव पुच्छित्वा ‘कस्मा? पिट्ठिसमये उप्पन्नत्ता’ति इदं परतो ‘तत्र सम्मुखीभूतानं सब्बेसं पापुणाती’ति इमस्स परियोसाने ‘कस्मा? पिट्ठिसमये उप्पन्नत्ता’ति लिखितब्बं. कस्माति चे? परतो ‘चीवरमासतो पट्ठाय याव हेमन्तस्सा’ति वुत्तेन निब्बिसेसत्ता, तस्मा एव एकच्चेसु पण्डितन्ति वदन्ती’’ति वदन्ति. इध पन इध-सद्देन विसेसितं, तत्थ नत्थि, तस्मा अञ्ञमञ्ञविरोधो नत्थीति गहेतब्बं. ‘‘मय्हिमानि चीवरानि पापुणन्ती’’ति वचनमेवाधिट्ठानं, इदमेत्थ उक्कट्ठवसेन वुत्तं. ‘‘मय्हिमानि चीवरानी’ति वुत्तेपि अधिट्ठितमेव होती’’ति वुत्तं. ‘‘मय्हिमानी’ति वुत्ते तस्स चीवरानि नाम नत्थि, तस्मा ‘चीवरानि पापुणन्ती’ति वत्तब्बमेवा’’ति वदन्ति. दुग्गहितानीति सङ्घिकानेव होन्ति. ‘‘गहितमेव नामा’ति इमस्स इदं पत्तन्ति किञ्चापि न विदितं, ते पन भागा तेसं अत्थतो पत्तायेवाति अधिप्पायो’’ति लिखितं. ‘‘एकस्मिं अपतिते पुन आगता लभन्ती’’ति वुत्तं.
उपनन्दसक्यपुत्तवत्थुकथावण्णना
३६४. ‘‘न, भिक्खवे, अञ्ञत्र वस्संवुत्थेना’’ति चीवरसमयं उपादाय पटिक्खेपो कतो.एकस्मिं विहारे ‘‘राजविहारे विय नानापरिवेणेसु वा इध वा वुत्था लभतू’’ति वत्वा दिन्नं. ‘‘सत्ताहवारेन अरुणमेव उट्ठापेतीति एतं वचनमत्तमेव एकविहारे सत्ताहकिच्चाभावा’’ति च लिखितं.
मतसन्तककथावण्णना
३६९. भिक्खुस्साति भिक्खुस्मिं कालंकते. तत्थ ‘‘पत्तचीवरे’’ति पधानपरिक्खारदस्सनमुखेन सब्बपरिक्खारनिदस्सनन्ति वेदितब्बं. अधम्मेन उप्पन्नञ्चेतं होति, सङ्घस्स कप्पियमेव मतत्ताति एके. नोति तक्को पत्तचतुक्के सब्बथा अकप्पियपत्तनयविरोधतो. अधम्मेन उप्पन्नसेनासने च वसतो अनापत्ति. अञ्ञतरस्मिं आवासे द्वे भिक्खू वसन्ति, तत्थ चेको कालंकतो, इतरो तस्स परिक्खारं अपापेत्वा तं थेय्यचित्तेन गण्हाति, सङ्घसन्तकं गहितं होति, भण्डग्घेन कारेतब्बो. अनावासे गण्हाति, न कारेतब्बो अस्सामिकस्स गहितत्ता. मरणसमये वत्तुं असहन्तो चे चित्तेनेव देति, पुञ्ञं पसवति, सङ्घोव तस्स सामी. परो वा अविस्सासिको सयमेव गण्हाति, गहणं न रुहति, थेय्यचित्तेन चे, भण्डग्घेन कारेतब्बो. तस्स च आवासगतस्स को सामी. ‘‘सङ्घो सामी’’ति वचनतो सङ्घेन बलक्कारेन सो वारेतब्बोति एके. जीवमानकाले गहितत्ता न सङ्घो सामीति एके. सामिको चे सयं पस्सित्वा अच्छिन्दितुं लभति, सङ्घोपि लभति सामिठाने ठितत्ताति इतरे, विचारेत्वा गहेतब्बं.
मतकस्स हिरञ्ञादिअकप्पियभण्डं होति. उग्गहितञ्चेतं होति, उग्गहिते वुत्तनयेन पटिपज्जितब्बं. धम्मेन उप्पन्नं चे, कप्पियकारको आचिक्खितब्बो. दासो चे गहितो होति, न सङ्घो सामी, आरामिको चे, सङ्घो सामी. गावीमहिंसीआदयो होन्ति, आवासगतानं सङ्घो सामी, अनावासगतानं न सङ्घो सामी. सङ्घो चे आवासं आनेत्वा अत्तनो सन्तकं कत्वा पच्छा समीपे बहिसीमाय ठपेति, कारकसङ्घो सामी, तथा आरामिके. मतकस्स परिक्खारो निक्खेपवसेन ठपितो होति, एसोव सामी. महग्घो चे होति, सेसस्स सङ्घो सामी. ‘‘केनचि गिलानुपट्ठाकेना’’ति वत्तब्बक्कमो एतेन दस्सितो. पुन उपट्ठाकानं बहुभावे सति सब्बेसं दातब्बकम्मं दस्सेन्तेन भगवता कम्मवाचायं ‘‘गिलानुपट्ठाकान’’न्ति वुत्तं. सामणेरवारे ‘‘चीवर’’न्ति पाठो. ‘‘इमं तुय्हं देमि ददामि दज्जामि ओणोजेमि परिच्चजामि विस्सज्जामि निस्सज्जामी’ति वा ‘इत्थन्नामस्स देमि…पे… निस्सज्जामी’ति वा वदति, ‘सम्मुखा वा परम्मुखा वा वुत्ते दिन्नंयेव होती’ति दानलक्खणस्स च ‘तुय्हं गण्हाही’ति वुत्ते ‘मय्हं गण्हामी’ति वदति, ‘सुदिन्नं सुग्गहितञ्चा’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) गहणलक्खणस्स च वुत्तत्ता ‘मम सन्तकं तव च मम च होतू’ति एवमादिवचनेन समानपरिक्खारं कातुं वट्टतीति आचरिया’’ति लिखितं.
अनुगण्ठिपदे पन अतीव पपञ्चं कत्वा पुन ‘‘इदमेत्थ आचरियानं सन्निट्ठानं – सचेसम्बहुला, द्वे वा समानपरिक्खारं कत्तुकामा होन्ति, ते सब्बे अत्तनो सन्तकं वत्तमानं उप्पज्जनकेन सद्धिं पेसलस्स एकस्स परिच्चजन्ति, सो पुन तेसमेव परिच्चजति, एत्तावता ते समानपरिक्खारिका होन्तीति. इदं समानपरिक्खारलक्खणं पाळिआदीसु वुत्तलक्खणेयेव पतनतो अचलप्पत्तं होति, तथापि पोराणविधिं अज्झोत्थरित्वा वत्तनतो पटिसेधेतब्बो, आचरियानं मतानुसारेन कातब्बं कातुकामेनाति अपरे’’ति वुत्तं, ‘‘वस्संवुत्थसामणेरो पञ्चसु सिक्खापदेसु एकं अतिक्कमित्वा पुन गहितो लाभं न लभति, अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नो नाम होती’’ति वदन्ति.
वस्संवुत्थानंअनुप्पन्नचीवरकथावण्णना
३७५. उप्पन्ने चीवरे अभाजिते पक्कमतीति एत्थ ‘‘सङ्घेन तत्रुप्पादतो एकेकस्स भिक्खुनो एत्तकं वस्सावासिकं दातुं सङ्घस्स रुच्चती’’ति सावितेपि विब्भमति, ततो न लभति, पुन पब्बजित्वा उपसम्पज्जित्वा चीवरभाजनं सम्भावेन्तोपि न लभतियेव पुब्बपकतितो भट्ठत्ता. अथ पापिते विब्भमति, लभती’’ति च वुत्तं.
सङ्घेभिन्नेचीवरुप्पादकथावण्णना
३७६. परसमुद्देति जम्बुदीपे.
अट्ठचीवरमातिकाकथावण्णना
३७९. यस्मा अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानं दुब्बिजानं, तस्मा ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ धुवसन्निपातट्ठानम्पि परियन्तगतमेव गहेतब्बं. ‘‘महापच्चरियं पन भिक्खूसुपि…पे… पापुणातीति ‘उपचारसीमाय देमा’ति एवं दिन्नमेव सन्धाया’’ति लिखितं. ‘‘समानसंवासकसीमाया’’ति वुत्ते खण्डसीमादीसु ठितानं न पापुणाति तासं विसुं समानसंवासकसीमत्ता. समानसंवासकअविप्पवाससीमानं इदं नानत्तं – ‘‘अविप्पवाससीमाय दम्मी’’ति दिन्नं गामट्ठानं न पापुणाति. कस्मा? ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति वुत्तत्ता. ‘‘समानसंवासकसीमाया’’ति दिन्नं पन यस्मिं ठाने अविप्पवाससीमा अत्थि, तत्थ ठितानं, इतरत्र ठितानञ्च पापुणाति. ‘‘खण्डसीमायं ठत्वा ‘सीमट्ठकसङ्घस्स दम्मी’ति वुत्ते उपचारसीमाय एव परिच्छिन्दित्वा दातब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘अविप्पवाससीमाय देमा’’ति खण्डसीमायं ठत्वा दिन्ने तत्थेव पापुणातीति केचि. योजनसतम्पि पूरेत्वा निसीदन्तीति एत्थ विहारूपचारे हत्थपासेन, बहिगामादीसु द्वादसहत्थेन उपचारोति एके. ‘‘इमस्मिं विहारे सङ्घस्सा’’ति वुत्ते एकाबद्धा हुत्वापि परिक्खेपपरिक्खेपारहट्ठानं अतिक्कमित्वा ठितानं न पापुणातीति एके. ‘‘भिक्खुनिविहारतो बहि यत्थ कत्थचि ठत्वा ‘सङ्घस्सा’ति वुत्ते भिक्खुसङ्घोव सामी’’ति वदन्ति. एकोपि गन्त्वाति एत्थ सब्बेसं वा पापेत्वा गन्तब्बं, आनेत्वा वा पापेतब्बं, इतरथा गतस्स न पापुणाति. समानलाभकतिका मूलावासे सति सिया, मूलावासविनासेन कतिकापि विनस्सति. समानलाभवचनं सति द्वीसु, बहूसु वा युज्जति. तेनेव एकस्मिं अवसिट्ठे युज्जतीति नो मति.
‘‘तावकालिककालेन, मूलच्छेदवसेन वा;
अञ्ञेसं कम्मं अञ्ञस्स, सिया नावाससङ्गमो’’ति. –
आचरियो.
सब्बत्थ दिन्नमेवाति ‘‘समानभागोव होती’’ति वदन्ति. ‘‘एकमेकं अम्हाकं पापुणातीति चे वदति, वट्टती’’ति वदन्ति विभागस्स कतत्ता. ‘‘भिक्खुसङ्घस्स चीवरे दिन्ने पंसुकूलिकानं न वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘उभतोसङ्घस्सा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खुसङ्घस्सा’’ति अवुत्तत्ता भिक्खुनिसङ्घेन मिस्सितत्ता, तत्थ अपरियापन्नत्ता च पुग्गलो विसुं लभति. एवं सन्ते ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च भिक्खुनिसङ्घस्स च दम्मी’’ति वुत्तेपि ‘‘उभतोसङ्घस्स दिन्नमेव होती’’ति इमिना विरुज्झतीति चे? न विरुज्झति, तं द्विन्नं सङ्घानं दिन्नभावमेव दीपेति, न उभतोसङ्घपञ्ञत्तिं, तस्मा एव ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च भिक्खुनिसङ्घस्स च तुय्हञ्चा’’ति वारो न वुत्तो. अथ वा अट्ठकथावचनमेव पमाणं, न विचारणाति एके. यस्मा एको अद्धानादियको विय दुविधो न होति, तस्मा उभतोसङ्घग्गहणेन एको भिक्खु न गहितोति. ‘‘सब्बावासस्स च चेतियस्स च धम्मस्स चा’ति वुत्ते सब्बविहारेसु चेतियधम्मानं एकेकस्स भिक्खुनो भागो दातब्बो’’ति वदन्ति. ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च चेतियस्स चा’’ति वुत्ते न विरुज्झतीति चे? न, तत्थ ‘‘भिक्खुसङ्घस्सा’’ति वुत्तत्ता, इध विहारेन घटितत्ता च तम्हि तम्हि विहारे एकभागं लभितब्बमेवाति परिहरन्ति. अत्तनो पापेत्वाति विकाले अपरिभोगत्ता सकलोपि वट्टेय्याति चे? ‘‘भिक्खुसङ्घस्स हरा’’ति वुत्तत्ता, तेन ‘‘हरामी’’ति गहितत्ता च न वट्टति. पच्छिमवस्संवुत्थानम्पीति एत्थ अपि-सद्दो अवधारणत्थो, पच्छिमवस्संवुत्थानमेवाति अत्थो, इतरथा समुच्चयत्थे गहिते ‘‘लक्खणञ्ञू वदन्ती’’ति वचनं निरत्थकं सिया. कस्माति आरभित्वा पपञ्चं करोन्ति. किं तेन, परतो ‘‘चीवरमासतो पट्ठाय…पे… अतीतवस्संवुत्थानमेव पापुणाती’’ति इमिना सिद्धत्ता न विचारितं, तेन वुत्तं ‘‘लक्खणञ्ञू’’ति अचलवसेन. सचे पन बहिउपचारसीमाय ठितो…पे… सम्पत्तानं सब्बेसं पापुणातीति यत्थ कत्थचि वुत्थवस्सानन्ति अधिप्पायो ‘‘यत्थ कत्थचि वुत्थवस्सानं सब्बेसं सम्पत्तानं पापुणाती’’ति (कङ्खा. अट्ठ. अकालचीवरसिक्खापदवण्णना) कङ्खावितरणियं वुत्तत्ता. गिम्हानं पठमदिवसतो पट्ठाय वुत्ते पन यस्मा अनन्तरातीतं हेमन्तं एव वुत्था नाम होन्ति, न वस्सं, तस्मा ‘‘मातिका आरोपेतब्बा’’ति वुत्तं. ये वा थेरेहि पेसिता, तेसं पापुणातीति किर अत्थो.
चीवरक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.