८. सहधम्मिकवग्गो
१. सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना
४३४. सहधम्मिकसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
२. विलेखनसिक्खापदवण्णना
४३८. आपत्तिञ्च सतिसम्मोसायाति एत्थ च-सद्दो कत्तब्बञ्च न करोतीति दीपेति, न चत्तारि एवाति वुत्तं होति. रट्ठेकदेसो जनपदो. बुद्धकाले अरिट्ठकण्टका सासनपच्चत्थिका. ‘‘नालं अन्तरायाया’’ति वचनेन हि ते भगवतो असब्बञ्ञुतं दीपेन्ति. परिनिब्बुते भगवति दसवत्थुदीपका वज्जिपुत्तका. ते हि विनयसासनपच्चत्थिका. परूपहारादिवादा पन सुत्तन्ताभिधम्मप्पच्चत्थिका. के पन ते? एकच्चे महासङ्घिकादयो, न सब्बेति दीपनत्थं ‘‘परूपहारा…पे… वादा’’ति विसेसनवचनमाह. तत्थ ये कुहका पापिच्छका अभूतं उल्लपित्वा पटिलद्धवरभोजनानि भुञ्जित्वा मुट्ठस्सती निद्दं ओक्कमित्वा सुक्कविस्सट्ठिं पत्ता, अञ्ञेहि तं दिस्वा ‘‘अत्थि अरहतो सुक्कविस्सट्ठी’’ति वुत्ते ‘‘मारकायिका उपसंहरन्ती’’ति वत्वा जनं वञ्चेन्ति. ये च सम्मापटिपन्ना अकुहका, तेपि तं वचनं सुत्वा केचि तंदिट्ठिका होन्ति अधिमानिनो च. अत्तनो सुक्कविस्सट्ठिं पस्सित्वापि नाधिमुच्चन्ति, अनधिगते अधिकतसञ्ञिनोव होन्ति. तथा अत्थि अरहतो अञ्ञाणकङ्खावितरणा नामगोत्तादीसु विय सच्चेसु परवितरणा परेहि पञ्ञत्ता नामानीति अधिप्पायो यथासम्भवं योजेतब्बो. तत्थ विनयधरो ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं अरहतो असुचि मुच्चेय्य (कथा. ३१३; महाव. ३५३). दिट्ठधम्मा…पे… अपरप्पच्चया सत्थुसासने’’तिआदीनि (महाव. ३०) सुत्तपदानि दस्सेत्वा ते सासनपच्चत्थिकेसु निग्गहितं निग्गण्हातीति अधिप्पायो. इतरे ‘‘परियत्ति मूल’’न्ति वादिनो. ‘‘पातिमोक्खे उद्दिस्समाने’’ति निदानवसेन वुत्तं. तथागतस्स विभङ्गपदानि सिद्धानि. सिद्धेयेव किं इमस्स अङ्गानि? गरहितुकामता उपसम्पन्नस्स सन्तिके सिक्खापदविवण्णनञ्चाति.
विलेखनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. मोहनसिक्खापदवण्णना
४४४. मोहनसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
४. पहारसिक्खापदवण्णना
४५२. रत्तचित्तोति कायसंसग्गरागेन. विहेठेतुकामं पन दिस्वा ‘‘सचे अहं इमं मारेमि, नत्थि मे मोक्खो’’ति चिन्तेत्वा कुपितो सत्तसञ्ञं पुरेक्खत्वा पहारं देति, तस्स यथावत्थुकमेव.
पहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना
४५६. ‘‘कायं वा कायपटिबद्धं वा’’ति (पाचि. ४५६) वचनतो कायादीसु यं उच्चारेति, तं तलं नाम. तलमेव तलसत्तिकं. पोथनसमत्थट्ठेन सत्तिकन्ति एके. तं ‘‘उप्पलपत्तम्पी’’ति इमिना नियमेति. एवं कुपिता हि कोपवसेन पोथनासमत्थतं अविचारेत्वा यं किञ्चि हत्थगतं पटिक्खिपन्ति, सुखसम्फस्सम्पि होतु, पाचित्तियमेव. यस्मा पहरितुकामताय पहटे पुरिमेन पाचित्तियं. केवलं उच्चारेतुकामताय उग्गिरणमत्ते कते इमिना पाचित्तियं. इमिना पन विरज्झित्वा पहारो दिन्नो, तस्मा न पहरितुकामताय दिन्नत्ता दुक्कटं. किमिदं दुक्कटं पहारपच्चया, उदाहु उग्गिरणपच्चयाति? पहारपच्चया एव दुक्कटं. पुरिमं उग्गिरणपच्चया पाचित्तियन्ति सदुक्कटं पाचित्तियं युज्जति. पुरिमञ्हि उग्गिरणं, पच्छा पहारो. न च पच्छिमपहारं निस्साय पुरिमं उग्गिरणं अनापत्तिवत्थुकं भवितुमरहतीति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘तेन पहारेन हत्थादीसु यं किञ्चि भिज्जति, दुक्कटमेवा’’ति इमिनापि पहारपच्चया दुक्कटं. उग्गिरणं यथावत्थुकमेवाति सिद्धं, सुट्ठु वीमंसितब्बं. ‘‘तिरच्छानादीनं असुचिकरणादीनि दिस्वा कुज्झित्वापि उग्गिरन्तस्स मोक्खाधिप्पायो एवा’’ति वदन्ति.
तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अमूलकसिक्खापदवण्णना
४६२. उपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञी अमूलकेन सङ्घादिसेसेनाति सुक्कविस्सट्ठिकायसंसग्गादिना सङ्घादिसेसापत्तिया वत्थुनाति वेदितब्बं. न हि अनुपसम्पन्नस्स सङ्घादिसेसापत्ति नाम अत्थि.
अमूलकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना
४६८. ऊनवीसतिवस्सो मञ्ञेति एत्थ सयं सञ्ञाय तथा अमञ्ञन्तो कुक्कुच्चुप्पादनत्थं ‘‘मञ्ञे’’ति वदन्तो किं मुसावादेन कारेतब्बोति? न सिया अङ्गसम्पत्तिया, न च केवलं ‘‘मञ्ञे’’ति इमिना नियमतो अङ्गसम्पत्ति होति. परमत्थविहितं कत्थचि होति. ‘‘उदकं मञ्ञे आदित्त’’न्तिआदिम्हि परो कुक्कुच्चं उप्पादेतु वा, मा वा, तं अप्पमाणन्ति मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना) ‘‘कुक्कुच्चुप्पादन’’न्ति तस्स अधिप्पायवसेन वुत्तन्ति.
सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना
४७३. इमेसं सुत्वाति एत्थ ‘‘वचन’’न्ति पाठसेसो. एकपरिच्छेदानीति सिया किरिया सिया अकिरियाति इमिना नयेन एकपरिच्छेदानि. एत्थ किञ्चापि अञ्ञवादकपच्चयापत्ति किरिया च विहेसकपच्चयापत्ति अकिरिया च, तदुभयं पन एकसिक्खापदन्ति कत्वा तं अञ्ञवादकसङ्खातं सिक्खापदं सिया किरिया पठमस्स वसेन, सिया अकिरिया दुतियस्स वसेनाति एवमत्थो दट्ठब्बो.
उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. कम्मपटिबाहनसिक्खापदवण्णना
४७४. ‘‘धम्मिकानं कम्मान’’न्ति (पाचि. ४७५) वचनतो एकच्चे भिक्खू धम्मिकानं कम्मानं ‘‘छन्दं दम्मी’’ति छन्दं देन्ति, तं तेसं मतिमत्तमेव, न पटिपत्ति. अधम्मं निस्साय खिय्यति, तं वा उक्कोटेति, अनापत्ति नेव होतीति? न, तथा छन्ददानकाले अकत्वा पच्छा अधम्मकम्मखिय्यनादिपच्चया अनापत्तिवारे वुत्तत्ता. अधम्मेन वा वग्गेन वा न कम्मारहस्स वा कम्मकरणपच्चया आपत्तिमोक्खकरणतो अविसेसमेव तथावचनन्ति चे? न, छन्ददानकाले अधम्मकम्मकरणानुमतिया अभावतो, कारकस्सेव वज्जप्पसङ्गतो च. गणस्स दुक्कटन्ति चे? पारिसुद्धिछन्ददायकाव ते, न गणो अकम्मप्पत्तत्ता, परिवारेपि (परि. ४८२ आदयो) कम्मवग्गे कम्मप्पत्तछन्ददायका विसुं वुत्ता. तथापि अधम्मकम्मस्स छन्दो न दातब्बो देन्ते अकप्पियानुमतिदुक्कटतो. तत्थ हि योजनदुक्कटतो न मुच्चन्तीति नो तक्कोति आचरियो.
कम्मपटिबाहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. छन्दंअदत्वागमनसिक्खापदवण्णना
४८१. सन्निपातं अनागन्त्वा चे छन्दं न देति, अनापत्तीति एके. दुक्कटन्ति एके धम्मकम्मन्तरायकरणाधिप्पायत्ता. सङ्घमज्झे छन्दं दातुं लभतीति केचि. दिन्नछन्दे सङ्घमज्झं पविसित्वा पुन गतेपि छन्दो न पटिप्पस्सम्भेय्याति चे? पटिप्पस्सम्भति. कस्मा? ‘‘अहत्थपासो छन्दारहो’’तिआदीहि विरुज्झनतो. पाळियं पन दातुकामताय हत्थपासं अतिक्कमन्तं सन्धाय वुत्तन्ति केचि.
छन्दंअदत्वागमनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना
४८४-५. अदासीति अपलोकेत्वा अदासि. भिक्खूति एत्थ ते छब्बग्गिया अत्तानं परिवज्जयित्वा ‘‘सङ्घो’’ति अवत्वा ‘‘भिक्खू’’ति आहंसु. परिणामेन्तीति नेन्ति. तत्थ लाभोति पदुद्धारकरणं इध अनधिप्पेतस्सपि यस्स कस्सचि अत्थुद्धारवसेन लाभदीपनत्थं. चीवरमेव हि इधाधिप्पेतं, तेनेव ‘‘अञ्ञं परिक्खारं दिन्नं खीयति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं. दिन्नन्ति च परिक्खारन्ति च भुम्मत्थे उपयोगवचनं.
दुब्बलसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१२. परिणामनसिक्खापदवण्णना
४९१. ञातकम्पि परस्स दातुकामं अञ्ञस्स दापेति, आपत्ति एव. सब्बत्थ आपुच्छित्वा दातुकामं यथासुखं विचारेतुं लभति.
परिणामनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
समत्तो वण्णनाक्कमेन सहधम्मिकवग्गो अट्ठमो.