पाचित्तियवण्णना

५. पाचित्तियकण्डो

१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदवण्णना

१. वादक्खित्तोति एत्थ अविसेसेन वादजप्पवितण्डसङ्खातो तिविधोपि कथामग्गो ‘‘वादो’’ इच्चेव वुत्तोति वेदितब्बो. तेसु ‘‘तित्थियेहि सद्धि’’न्ति वचनतो ठपेत्वा वादं ‘‘सेसा’’ति वदन्ति. छलजातिनिग्गहट्ठानकुसलताय कदाचि कत्थचि अवजानित्वा पटिजानाति, तथा पुब्बे किञ्चि वचनं पटिजानित्वा पच्छा अवजानाति. एवं वा अञ्ञथा वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. एवं पवत्तो सम्पजानमुसा भासं पटिस्सुणित्वा असच्चायन्तो सङ्केतं कत्वा विसंवादेन्तो एवं सो वादक्खित्तो समानो पाचित्तियवत्थुञ्च परिपूरेन्तो विचरतीति एवमधिप्पायो वेदितब्बो. अत्तनो वादेति एत्थ ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७९; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ७; नेत्ति. ५; महानि. २७) पठममारद्धे अत्तनो वादे. ‘‘यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५) नो समयो. ‘‘सब्बे धम्मा’’ति वुत्ते निब्बानम्पि सङ्गहं गच्छति. ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्ति (ध. प. २०३-२०४; म. नि. २.२१५) वुत्तत्ता पन तं न दुक्खं. नो ठानमेतं विज्जति. अयं परवादी ‘‘यं दुक्खं तदनत्ता’’ति सुत्तं दस्सेत्वा सिद्धन्तं सम्भमेत्वा ‘‘विरोधि विरुद्धो’’ति वुत्तं दोसं आरोपेस्सतीति तस्मिं पठमवादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो आरोपिते वा दोसे अनारोपिते वा ‘‘नायं मम वादो’’ति तं अवजानित्वा ‘‘निब्बानन्त्वेव सस्सत’’न्ति, ‘‘अनत्ता इति निच्छया’’ति च सुत्तं दिस्वा तस्स पठमवादस्स निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति तमेव पच्छा पटिजानाति. एवं तत्थ यथावुत्तमानिसंसं सल्लक्खेन्तो तं पटिजानित्वा यदि अनत्ता सब्बे धम्मा, धम्मा एव न ते भवन्ति. सभावं धारेन्तीति हि ‘‘धम्मा’’ति वुच्चन्ति.

अयञ्च अत्त-सद्दो सभाववाचीति एवं आरोपिते वा दोसे अनारोपिते वा दोसोति सल्लक्खेत्वा ‘‘नायं मम वादो’’ति तमेव पठमवादं पच्छा अवजानाति. अथ सो परवादी सपक्खं पटिसेधे पटिजाननत्तापनयनं. पटिजानाति पत्यास्स इति वचनतो ‘‘पटिञ्ञा अञ्ञा सो नाम ते निग्गहो’’ति वुत्तो. सभावातिरित्तं अत्थं पटिसेधाधिप्पायतो सभावतो अतिरित्तं बालपरिकप्पितमत्तानं सन्धाय ‘‘अनत्ता सब्बे धम्मा’’ति मे पटिञ्ञातकथा, सा च तदवत्थायेवाति न मे तं पटिञ्ञातत्तापनयनं अत्थि, ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजाननं पन सभावसङ्खातं अत्तानं सन्धाय ‘‘अनत्ता सब्बे धम्मा’’ति न वदामीति अधिप्पायेन कतन्ति इमिना अञ्ञेन कारणेन तं पुब्बे पटिञ्ञातत्तापनयनं कारणं पटिच्छादेति. ‘‘अनत्ता सब्बेव धम्मा’’ति न वत्तब्बं ‘‘अत्त-सद्दस्स सभाववाचित्ता’’ति इदं कारणं पटिच्च तेन पुब्बे पटिञ्ञातत्तापनयनं कतं. तमञ्ञकारणं पच्छा दस्सितेन अञ्ञेन कारणेन पटिच्छादेतीति अधिप्पायो.

यस्मा न केवलं यथादस्सितनयेन सो अत्थमेव अवजानाति, पटिजानाति च, किन्तु वचनम्पि, तस्मा अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. १) ‘‘जानितब्बतो’’ति पठमं कारणं वत्वा परवादिना ‘‘यदि जानितब्बतो अनिच्चं, निब्बानं ते अनिच्चं सिया’’ति वुत्ते ‘‘न मया ‘जानितब्बतो’ति कारणं वुत्तं, ‘जातिधम्मतो’ति मया वुत्तं, तं तया बधिरताय अञ्ञेन सल्लक्खितन्तिआदीनि वदतीति अधिप्पायो. ‘जानितब्बतो’ति वत्वा पुन ‘जातिधम्मतो’तिआदीनि वदती’’ति वुत्तं. ‘‘अवजानित्वा पुन पटिजानन्तो तं अवजाननं इमिना पटिच्छादेति नामा’’ति लिखितं.

२. जानित्वा जानन्तस्स चाति जानित्वा वा जानन्तस्स वाति अत्थद्वयं दीपेतीति.

३. अपिच मिच्छावाचापरियापन्नाति चतुब्बिधमिच्छावाचापरियापन्ना. सीहळादिनामभेदगताति केचि, तस्मा एवं वदतो वचनं, तंसमुट्ठापिका चेतनाति उभयं वुत्तन्ति मातिकायं उभिन्नं सङ्गहितत्ता. विभङ्गे तं वचनं यस्मा विना विञ्ञत्तिया नत्थि, तस्मा ‘‘वाचसिका विञ्ञत्ती’’ति विञ्ञत्ति च दस्सिता. ‘‘एवं वदतो वचन’’न्ति लोकवोहारेन वत्वा परमत्थतो दस्सेन्तो ‘‘तंसमुट्ठापिका वा चेतनाति वुत्त’’न्ति च वदति. ओळारिकेनेवाति चेतनासमुट्ठानवाचानं सुखुमत्ता विसयवसेनेव कताति.

९. दिट्ठस्स होतीति दिट्ठो अस्स, अनेन वा उपचारज्झानवसेन न मया अब्यावटो मतो, ‘‘न मया पवन्तो पटो दिट्ठो’’तिआदिं भणन्तस्स च परमत्थसुञ्ञतं उपादाय एव ‘‘इत्थिं न पस्सामि, न च पुरिस’’न्ति भणन्तस्स च न मुसावादो.

११. आपत्तिं आपज्जतियेवाति एत्थ ‘‘दुब्भासितापत्ती’’ति वदन्ति. कस्मा? ‘‘केळिं कुरुमानो’’ति वुत्तत्ता. ‘‘वाचा गिरा…पे… वाचसिका विञ्ञत्ती’’ति उजुकं सन्धाय, कायो न उजुको.

मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना

१३. ‘‘पुन अरे पत्तेति पुन तं ठानं परिवट्टेत्वा आगते अञ्ञस्मिं अरे’’ति लिखितं. पतिट्ठितारप्पदेसन्ति भूमिं. पुन अरेति पुन तस्मिंयेव अरे भूमिं पत्तेति अत्थोति केचि, तं न सुन्दरं विय. जापितोति पराजितो, ‘‘पराजितो’’ति वा पाठो. पापेसीति अभिभवसि. मनापं भासमानस्स ब्राह्मणस्स गरुं भारं. उदब्बहीति आकड्ढीति अत्थो, अनादरत्थे वा सामिवचनं. धनञ्च नं अलाभेसीति यथा सो धनं अलभि, तथा अकासीति अधिप्पायो.

१५. पुब्बेति निदाने. अवकण्णकन्ति छिन्नकण्णकनामं. जवकण्णकन्ति वङ्ककण्णकनामं. धनिट्ठकं धनवड्ढकनामं, सिरिवड्ढकनामं कुलवड्ढकस्सेव नामं. तच्छककम्मन्ति खणनकम्मकारा कोट्ठका, पासाणकम्मकाराति केचि. ‘‘मुद्दाति पब्बगणना. गणनाति महागणना’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘मधुमेहं ओमेह’’न्ति लिखितं. थूलकायस्स मंसूपचयोति एके. यभ मेथुने. वीतरागतादीहि अक्कोसन्तोपि किलेसेहेव किर अक्कोसति नाम, तथा ‘‘सोतापन्नो’’ति अक्कोसन्तो आपत्तिया अक्कोसति नामाति एके. लिङ्गायत्तत्ता अच्चोदातादिपि लिङ्गमेव जातं.

१६. सब्बत्थ वदेतीति उद्देसो. भणतीति वित्थारो. वदेतीति वा इमिना परविञ्ञापनं दीपेति.

२६. अञ्ञापदेसवारेसु पन ‘‘एवं वदेती’’ति वुत्तं. कस्मा? पुब्बे दस्सितउद्देसक्कमनिदस्सनत्थं. पुब्बेपि ‘‘हीनेन हीनं, हीनेन उक्कट्ठं, उक्कट्ठेन हीनं, उक्कट्ठेन उक्कट्ठ’’न्ति जात्यादीसु एकेकस्मिं चतुधा चतुधा दस्सितउद्देसक्कमस्स निदस्सनं ‘‘एव’’न्ति इमिना करोति. ‘‘हीनेन हीनं वदेती’’ति वुत्तट्ठानेयेव हि ‘‘एवं वदेती’’ति वुत्ते सो आकारो निदस्सितो होतीति अधिप्पायो. अञ्ञथा अञ्ञापदेसेन सो आकारो न सम्भवतीति आपज्जति. न सम्भवति एवाति चे? न, विसेसकारणाभावा, तत्थ अनापत्तिप्पसङ्गतो, अनियमनिद्देसेन अनियमत्थसम्भवतो च. ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला’’तिआदिना हि अनियमनिद्देसेन चण्डालं वा अचण्डालं वा सन्धाय भणन्तस्स आपत्तीति अनियमत्थो सम्भवतीति अधिप्पायो. यदि एवं एत्तकमेव वत्तब्बं तावता पुब्बे दस्सितउद्देसक्कमनिदस्सनसिद्धितोति? न, ‘‘वदेती’’ति इमिना अयोजिते ‘‘एव’’न्ति पदे इमं नाम आकारं दस्सेतीति अनवबोधतो. अञ्ञापदेसनयेपि परविञ्ञापनेयेव दुक्कटपाचित्तियं वियाति नियमनपयोजनं वा ‘‘वदेती’’ति पदन्ति वेदितब्बं. अथ वा अत्तनो समीपे ठत्वा अञ्ञं भिक्खुं आणापेन्तो हीनेन हीनं वदेति भणति, आपत्ति पाचित्तियस्स. सचे सयं हीनो हीनेन हीनं चण्डालं…पे… पुक्कुसं ‘‘पुक्कुसो’’ति भणति आपत्ति वाचाय वाचाय पाचित्तियस्स, एस नयो अञ्ञापदेसवारेसुपीति योजना वेदितब्बा. अयमत्थो दुट्ठदोसेसु परियेसितब्बो. अञ्ञथा ‘‘वदेति भणती’’ति एतेसं अञ्ञतरं उभयत्थ अनञ्ञापदेसवारअञ्ञापदेसवारेसु, विसेसेन वा अञ्ञापदेसवारेसु निरत्थकं आपज्जति विनायेव तेन वचनसिलिट्ठतासम्भवतो. अत्ततो पाळियं अवुत्तत्ता पनेत्थ ‘‘साणत्तिक’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रायं पदसन्धि वदेतीति वद इतीति. असम्मुखा वदन्तस्स दुक्कटं ‘‘सम्मुखा पन सत्तहिपि आपत्तिक्खन्धेहि वदन्तस्स दुक्कट’’न्ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तत्ता. दवकम्यता नाम केळि, तं दस्सेतुं ‘‘हसाधिप्पायता’’ति वुत्तं. ‘‘असम्मुखापि दवकम्यताय वदन्तस्स दुब्भासितमेवा’’ति आचरिया वदन्ति. पापगरहिताय कुज्झित्वापि वदन्तस्स दुक्कटं, असम्मुखा अनापत्तीति.

ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना

३६-७. ‘‘इमस्स सुत्वा अमुस्सा’’ति पाठो. ‘‘इमेसं सुत्वा’’ति न सुन्दरं. भेदायपीति भेदाय. तिण्णम्पि भिक्खुभावतोयेव निपज्जनतो ‘‘भिक्खूनं पेसुञ्ञे’’ति बहुवचनं कतं.

३८-९. ‘‘इत्थन्नामो आयस्मा चण्डालो…पे… पुक्कुसोति भणती’’ति वत्वा पेसुञ्ञं उपसंहरतीति योजना. अञ्ञथा ‘‘पुक्कुसोति भणती’’ति वत्तब्बता आपज्जति. एत्थ अनुपसम्पन्नवारो लब्भमानोपि न उद्धटो ओमसवादे दस्सितनयत्ता, सङ्खेपतो अन्ते दस्सेतुकामताय वा. तथा हि अन्ते तीणि दुक्कटानि दस्सितानि. तानि पन दस्सेन्तो भगवा यस्मा ‘‘उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरती’’ति वुत्तानं द्विन्नं पदानं अञ्ञतरविपल्लासवसेन वा उभयविपल्लासवसेन वा पाचित्तियन्ति कत्वा द्वेपि तानि एकतो वुत्तानीति दस्सेतुकामो, तस्मा सब्बपठमंयेव ‘‘उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति आह. ‘‘द्वीसु पनेतेसु यस्मा पाराजिकं अज्झापन्नोपि उपसम्पन्नो तादिसंयेव उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो ओमसति, तादिसस्स सुत्वा तादिसस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति, आपत्ति पाचित्तियस्स, तस्मा ‘उपसम्पन्नो’ति इदं आदिपदं सब्बत्थ वुत्त’’न्ति केचि वदन्ति, तं न युत्तं, अनवसेसआपत्तिं आपन्नस्स पुन आपत्तिया असम्भवतो, तस्मा केवलं मातिकायं भिक्खुपदाभावतोयेव ‘‘भणति उपसंहरती’’ति पदानं कारकनिद्देसाभावे असम्भवतो एव तं आदिपदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इदं पाळिलेसाभावतो अनाणत्तिकमेव. ‘‘न पियकम्यस्स, न भेदाधिप्पायस्सा’’ति उपसंहरणापेक्खं सामिवचनं तुण्हीभूतस्स वचनप्पयोजनाभावतो, तेन वुत्तं ‘‘पापगरहिताय भणन्तस्स अनापत्ती’’ति.

पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

४५-६. सब्बमेतं पदसो धम्मो नामाति एत्थ धम्मो नाम बुद्धभासितोति एवं सम्बन्धो. अक्खरसमूहोति असमत्तपदे. पच्चेकबुद्धभासितं बुद्धभासिते एव. अनुपासकगहट्ठेहि भासितो इसिभासितादिसङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं. कत्थचि पोत्थके ‘‘देवताभासितो’’ति पदं नत्थि, यत्थ अत्थि, सा पाळि. गाथाबन्धेपि च एस नयोति एकमेव अक्खरं वत्वा ठानं लब्भति एव. ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिसुत्तं भणापियमानो एकारं वत्वा तिट्ठति चे, अन्वक्खरेन पाचित्तियं, अपरिपुण्णपदं वत्वा ठिते अनुब्यञ्जनेन. पदेसु एकं पठमपदं विरुज्झति चे, अनुपदेन पाचित्तियं. अट्ठकथानिस्सितोति अट्ठकथानिस्सितवसेन ठितो. पुब्बे पकतिभासाय वुत्तं अट्ठकथं सन्धाय. पाळिनिस्सितोति पाळियं एवागतो. मग्गकथादीनिपि पकरणानि.

४८. उपचारन्ति द्वादसहत्थं. ‘‘ओपातेतीति एकतो भणति समागच्छती’’ति लिखितं. किञ्चापि अपलालदमनम्पि सीलुपदेसोपि भगवतो काले उप्पन्नो, अथ खो तेसु यं यं बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तं, तं तदेव आपत्तिवत्थु होतीति विञ्ञापनत्थं महाअट्ठकथायं ‘‘वदन्ती’’ति वचनेहि सिथिलं कतं. बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तस्स बहुलताय तब्बहुलनयेन तेसु आपत्ति वुत्ता, तस्मा महापच्चरियं तस्साधिप्पायो पकासितोति अत्थो. ‘‘सब्बेसमेव वचनन्ति अपरे’’ति वुत्तं. सचे आचरियो ठितो निसिन्नानं पाठं देति, ‘‘न ठितो निसिन्नस्स धम्मं देसेस्सामी’’ति वुत्तापत्तिं नापज्जतीति एके. तेसम्पि पाठदानं धम्मदेसनतो न अञ्ञन्ति तं न युत्तं, छत्तपाणिकादीनं पाठदानेन अनापत्तिप्पसङ्गतो, आपत्तिभावो च सिद्धो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘उभो अत्थं न जानन्ति, उभो धम्मं न पस्सरे;

यो चायं मन्तं वाचेति, यो चाधम्मेनधीयती’’ति. (पाचि. ६४७);

एत्थ अधीयतीति अत्थो, तस्मा पाठदानम्पि धम्मदेसनाव. सेखियट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ६३४) ‘‘धम्मपरिच्छेदो पनेत्थ पदसोधम्मे वुत्तनयेन वेदितब्बो’’ति वुत्तं, तस्मा अयमेव धम्मो सब्बत्थ धम्मपटिसंयुत्तसिक्खापदेसु वेदितब्बो. यदि एवं सङ्खारभासादिवसेन चित्तधम्मं देसेन्तस्स सेखियवसेन अनापत्ति सिया, ततो छपकजातकविरोधो. तत्थ मन्तानं बाहिरगन्थत्ताति चे? न, तदधिप्पायाजाननतो. अयञ्हि तत्थ अधिप्पायो ‘‘बाहिरकगन्थसङ्खातम्पि मन्तं उच्चे आसने निसिन्नस्स वाचेतुं मे भिक्खवे अमनापं, पगेव धम्मं देसेतु’’न्ति. ‘‘तदापि मे, भिक्खवे, अमनापं नीचे आसने निसीदित्वा उच्चे आसने निसिन्नस्स मन्तं वाचेतुं, किमङ्गं पन एतरहि…पे… धम्मं देसेतु’’न्ति (पाचि. ६४७) हि अयं पाळि यथावुत्तमेव अधिप्पायं दीपेति, न अञ्ञं. तेनेव ‘‘मन्तं वाचेतुं धम्मं देसेतु’’न्ति वचनभेदो कतो. अञ्ञथा उभयत्थ ‘‘धम्मं देसेतु’’मिच्चेव वत्तब्बन्ति.

मया सद्धिं मा वदातिआदिम्हि पन अनुगण्ठिपदे एवं वुत्तो ‘‘सचे भिक्खु सामणेरेन सद्धिं वत्तुकामो, तथा सामणेरोपि भिक्खुना सद्धिं वत्तुकामो सहसा ओपातेति, ‘येभुय्येन पगुणं गन्थं भणन्तं ओपातेती’’तिआदीसु विय अनापत्ति, न हि एत्तावता भिक्खु सामणेरस्स उद्दिसति नाम होति. यस्मा महाअट्ठकथायं नत्थि, तस्मापि युत्तमेवेतं. सचे तत्थ विचारेत्वा पटिक्खित्तं सिया आपत्ति, किरियाकिरियञ्च नापज्जति. कस्मा? यस्मा चित्तेन एकतो वत्तुकामो, अथ खो नं ‘एकतो मा वदा’ति पटिक्खिपित्वापि एकतो वदन्तो आपज्जति. अवत्तुकामस्स सहसा विरज्झित्वा एकतो वदन्तस्स अनापत्ति, तेन वुत्तं ‘मया सद्धिं मा वदाति वुत्तो यदि वदति, अनापत्ती’ति. तथापि आचरियानं मतिमनुवत्तन्तेन एवरूपेसु ठानेसु यथावुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं. कस्मा? यस्मा महाअट्ठकथायं नत्थि, नत्थिभावतोयेव आपत्ति. सचे तत्थ अनापत्तिअवचनं न सम्भवति अयमट्ठानत्ता’’ति.

तत्रायं विचारणा – ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो यदि वदति, भिक्खुनो अनापत्तीति युत्तमेतं भिक्खुनो वत्तुकामतायाभावतो, भावेपि सज्झायकरणादीसु तीसु अनापत्तितो च. अथ सामणेरेन ब्यत्तताय ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो भिक्खु अब्यत्तताय वदति, आपत्ति एव वत्तुकामतासब्भावतो. सहसा चे वदति, अनापत्ति तदभावतो. सचे भिक्खु एवं ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वत्वा तेन सद्धिं सयं वदति, आपत्ति एव. न हि एतं सिक्खापदं किरियाकिरियं. यदि एतं सिक्खापदं किरियाकिरियं भवेय्य, युत्तं. तत्थ अनापत्तीति अधिप्पायो. महापच्चरियं इमिनाव अधिप्पायेन ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तं सिया. न हि सामणेरस्स किरिया इध पमाणन्ति, इमस्मिं पन अधिप्पाये वुत्ते अतियुत्तंवाति अत्थो. अक्खरत्थो ब्यञ्जनत्थो. किञ्चापि ‘‘यञ्च पदं यञ्च अनुपदं यञ्च अन्वक्खरं यञ्च अनुब्यञ्जनं, सब्बमेतं पदसोधम्मो नामा’’ति वुत्तं, तथापि ‘‘पदेन वाचेति, पदे पदे आपत्ति पाचित्तियस्स, अक्खराय वाचेति, अक्खरक्खराय आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इदमेव द्वयं योजितं, तं कस्माति चे? पदेन अनुपदअनुब्यञ्जनानं सङ्गहितत्ता. वुत्तञ्हेतं ‘‘अनुपदन्ति दुतियपादो. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जन’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ४५), तस्मा अनुपदेकदेसमत्तमेव अनुब्यञ्जनन्ति सिद्धं. ‘‘अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पद’’न्ति च वुत्तत्ता पदमत्तमेव वत्तब्बं तेन अनुपदादित्तयग्गहणतोति चे? न वत्तब्बं वचनविसेसतो. पदेन वाचेन्तो हि पदे वा अनुपदे वा अनुब्यञ्जने वा आपत्तिं आपज्जति. न अक्खरेन. अक्खरेन वाचेन्तो पन पदादीसु अञ्ञतरस्मिं आपज्जति. न हि ‘‘वरो वरञ्ञू वरदो वराहरो’’तिआदिम्हि पठमं व-कारं वाचेन्तो दुतियादिव-कारे ओपातेति, पठमं रो-कारं वाचेन्तो दुतियरो-कारे ओपातेति, पठमं र-कारं वाचेन्तो दुतियर-कारे ओपातेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति सम्भवति. अनुब्यञ्जनानुलोमतो सम्भवति एवाति चे? न, ‘‘पदे पदे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इमिना विरुद्धत्ता. इदञ्हि वचनं एकस्मिं पदे एका आपत्तीति दीपेति. ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो रूति ओपातेती’’ति वचनतो सकलं पादं वाचेन्तस्स पठमअक्खरमत्ते एकतो वुत्ते आपत्तीति सिद्धन्ति चे? न, ‘‘अक्खरक्खराय आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इमिना विरुद्धत्ता, तस्मा रूति ओपातेतीति वत्तुं असम्भवतो रू-कारस्स यथावुत्तधम्मपरियापन्नभावसिद्धितो तं अवत्वा केवलं अक्खराय वाचेन्तस्स यथावुत्तधम्मपरियापन्नअक्खरभावदस्सनत्थं ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो’’ति वुत्तं, वचनसिलिट्ठतावसेन वा अनुब्यञ्जने वेदनावचनं वियाति वेदितब्बं.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

५०. ‘‘न सहसेय्यं कप्पेतब्ब’’न्ति भाववसेन वुत्तं, केसुचि ‘‘न सहसेय्या कप्पेतब्बा’’ति पाठो, न कप्पेतब्बा भिक्खुनाति पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘अपस्सेनं वाति वायिममञ्चकमेव होती’’ति लिखितं. यं एतेसं न कप्पति, तं तेसम्पीति उपज्झायादीनं सन्तिकं अगन्त्वा सहसेय्यं कप्पेय्याति पाठसेसो.

५२. ‘‘अनुपसम्पन्नो नाम भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो’ति वुत्तत्ता मातुगामो अनुपसम्पन्नोति चतुत्थरत्तियं मातुगामो द्वेपि सहसेय्यापत्तियो जनेतीति अपरे’’ति वुत्तं, ‘‘भिक्खुं ठपेत्वा…पे… पन्नोति पाराजिकवत्थुभूतो तिरच्छानपुरिसो अधिप्पेतो’’ति च, उभयम्पि वीमंसितब्बं. दुतियसिक्खापदे मातुगामो नामाति मनुस्सित्थिंयेव गहेत्वा यक्खी पेती तिरच्छानगता पाराजिकवत्थुभूता न गहिता तेसु दुक्कटत्ता. ‘‘सचे पन अत्तनोपि सिक्खापदे दुक्कटं भवेय्य, अथ कस्मा पठमसिक्खापदे पाचित्तिय’’न्ति च वुत्तं. ‘‘अपरिक्खित्ते पमुखे अनापत्ती’’ति सीहळट्ठकथावचनं, तस्सत्थं दीपेतुं अन्धकट्ठकथायं ‘‘भूमियं विना जगतिया पमुखं सन्धाय कथित’’न्ति वुत्तं. पुन वसतीति चतुत्थदिवसे वसति. भिक्खुनिपन्नेति भिक्खुम्हि निपन्ने. सन्निपतितमण्डपं नाम महाविहारे सन्निपातट्ठानं. ‘‘तीणि च दिवसानि दुक्कटखेत्ते वसित्वा चतुत्थे दिवसे सहसेय्यापत्तिपहोनके सयति, पाचित्तियेवा’’ति एकच्चे वदन्ति किर, तं न युत्तं.

पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

५५. ‘‘अथ खो ते मनुस्सा’’ति च ‘‘ते अद्धिका’’ति च पाठो. ‘‘एकरत्त’’न्तिपि अत्थि, सो न सुन्दरो. पण्डके पाळियं दुक्कटस्स वुत्तत्ता ‘‘उभतोब्यञ्जनेहि मूलापत्तीति दिस्सती’’ति, ‘‘अनिमित्तादयो इत्थियोवा’’ति च वदन्ति उभतोब्यञ्जनके वुत्तं विय. किञ्चापि मतित्थी पाराजिकवत्थु होति, अनुपादिन्नपक्खे ठितत्ता पन इध आपत्तिं न करोति. पाराजिकापत्तिट्ठानञ्चेत्थ न ओलोकेतब्बं.

दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना

६६. ‘‘विञ्ञू पटिबला’’ति वचनतो अविञ्ञू इत्थियापि देसेन्तस्स अनापत्ति. इध यक्खीआदयो मनुस्सित्थी विय अनोळारिकत्ता दुक्कटवत्थुका जाता. तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थिया पटिबलताय वुत्तत्ता इतरापि दुक्कटवत्थुयेवाति एके. ‘‘मातुगामाया’’ति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं. ‘‘अट्ठकथादिपाठं ठपेत्वा दमिळादिना यथारुचि कथेतुं लभति किरा’’ति लिखितं, यथा यक्खीआदयो दुक्कटवत्थुका जाता, तथा पुरिसविग्गहं गहेत्वा ठितेन यक्खादिना सद्धिं ठितस्स मातुगामस्स धम्मं देसेन्तो दुक्कटं अनापज्जित्वा कस्मा पाचित्तियमापज्जतीति चे? ईसकम्पि दुतियपक्खं अभजनतो. मनुस्समातुगामोपि न दुतियो, पगेव यक्खादयोति. न दुतियानियते तस्स दुतियत्ताति चे? न तत्थ दुट्ठुल्लवाचापेक्खा दुतियता, किन्तु निसज्जापेक्खा, इध च न निसज्जमत्तं, किन्तु देसना इधाधिप्पेता. सा च निपज्जनतो ओळारिका, तस्मा असमत्थनिदस्सनं.

धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना

६७. ‘‘चतुत्थपाराजिकवत्थु च इदञ्च एकमेवा’’ति वुत्तं, न युत्तं. कस्मा? तत्थ ‘‘मोघपुरिसा’’ति वुत्तत्ता. ते अरियमिस्सका न होन्तीति द्वेपि एकसदिसानीति मम तक्को. ‘‘अरियापि पटिजानिंसु, तेसम्पि अब्भन्तरे विज्जमानत्ता उत्तरिमनुस्सधम्मस्सा’’ति लिखितं. ‘‘सब्बेपि भूतं भगवाति पुथुज्जनअरियानं उत्तरिमनुस्सधम्मस्स आरोचितत्ता ‘भूत’न्ति वुत्तं, न अत्तनो उत्तरिमनुस्सधम्मं सन्धायाति अपरे’’ति वुत्तं.

७७. पुब्बे अवुत्तेहीति चतुत्थपाराजिके अवुत्तेहीति.

भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना

७८-८०. ‘‘तेनेव हत्थेन उपक्कमित्वा असुचिं मोचेसी’’ति पाठो सम्पतिपाठो सुन्दरो. अपलोकेत्वाव कातब्बा. नो चे, पाळियंयेव वुत्तं सिया. ‘‘ओत्तप्पेना’’ति वत्तब्बे रुळ्हीवसेन परेसु ‘‘हिरोत्तप्पेना’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं उत्तानत्ता न वुत्तं, पाचित्तियासम्भवदस्सनेनेव हि दुक्कटन्ति सिद्धं.

८३. तत्थ ‘‘कम्म’’न्ति वुत्तअज्झाचारेपि परियापन्नत्ता तं तस्स दण्डकम्मवत्थु. ‘‘तत्थ कम्मं आपन्नो’’ति पुब्बेपि लिखितं. महाअट्ठकथायं ‘‘अत्तकामं आपन्नो’’ति पाठो, ‘‘अयमेव गहेतब्बो’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं.

दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना

८६. कटसक्खरा सेतमत्तिका विय मुदुका सक्खरजाति. ‘‘अकतपब्भारेति अवलञ्जितब्बट्ठानदस्सनत्थं वुत्त’’न्ति लिखितं. ‘‘अनोवस्सकट्ठानदस्सनत्थ’’न्ति वत्तब्बं. मूसिकुक्कुरन्ति मूसिकाहि उद्धटपंसु. सुद्धचित्ताति किञ्चापि ‘‘एवं पवट्टिते पथवी भिज्जिस्सती’’ति जानन्ति, नो पन चे पथवीभेदत्थिका, सुद्धचित्ता नाम होन्ति. पंसुआदयो द्वे कोट्ठासा आपत्तिकरा. केचि ‘‘सब्बच्छन्नादीसु उपड्ढे दुक्कटस्स वुत्तत्ता सचे दुक्कटं, युत्त’’न्ति वदन्ति. तत्थ युत्तं तादिसस्स वत्थुनो सम्भवा, इध पन जातपथवी च अजातपथवी चाति द्वेयेव वत्थूनि, तस्मा द्विन्नं एकेन भवितब्बन्ति न युत्तं. एत्थापि दुक्कटवचनं अत्थीति चे? तं पन सञ्ञावसेन, न वत्थुवसेनाति न युत्तमेव.

८७. अग्गिं कातुं वट्टतीति एत्थ एत्तावता उसुमं गण्हाति, तस्मा वट्टतीति केचि. एवं सति पथविया अग्गिम्हि कते दूरतोपि भूमि उण्हा होति, तत्तकं कोपेतब्बं सिया, न च कप्पति, तस्मा यस्मिं ठाने पतति, तं सो अग्गि डहति, तस्मा वट्टतीति एके. अडहितेपि ‘‘अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टती’’ति वुत्तत्ता अत्तना पातनायेव दोसो पतिते उपदाहेति वेदितब्बं.

पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

समत्तो वण्णनाक्कमेन मुसावादवग्गो पठमो.

२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

८९. फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तोति दस्सितभावं जानापेति. कस्मा अयं फरसुं उग्गिरीति चे? मनुस्सानन्तिआदि तस्स परिहारो. ‘‘आकोटेसि छिन्दीति च वचनतो रुक्खदेवतानं हत्थानि छिज्जन्ति, न चातुमहाराजिकादीनं विय अच्छेज्जानी’’ति वदन्ति.

९०-९२. भवन्ति अहुवुञ्चाति द्विकालिको भूतसद्दो. यदि बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं, तदेव सन्तकं यदिदं. सोव कुक्कुटो मंसिमक्खितोति अयमेव हि परिहारो. अट्ठकथासुपि हि ‘‘बीजे बीजसञ्ञी’’ति लिखितं. यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे भूतगामबीजेति योजेत्वा. अमूलकत्ता किर सम्पुण्णभूतगामो न होति, ‘‘समूलपत्तो एव हि भूतगामो नामा’’ति कारणं वदन्ति. ‘‘अभूतगाममूलत्ताति भूतगामतो अनुप्पन्नत्ता अभूतगाममूलं, भूतगामस्स अमूलकत्ता वा. न हि ततो अञ्ञो भूतगामो उप्पज्जती’’ति द्विधापि लिखितं. पियङ्गु असनरुक्खो वड्ढनत्तचो खज्जफलो, ‘‘पीतसालो’’तिपि वुच्चति. अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छतीति नाळिकेरस्सेवायं. घटपिट्ठिजातत्ता, बीजगामानुलोमत्ता च दुक्कटवत्थु. न वासेतब्बं ‘‘दुरूपचिण्णत्ता’’ति लिखितं, ‘‘येसं रुक्खानं साखा रुहतीति वचनतो येसं न रुहति, तेसं साखाय कप्पियकरणकिच्चं नत्थीति सिद्ध’’न्ति वुत्तं. मुद्दतिणन्ति तस्स नामं. ‘‘मुञ्जतिणन्ति पाठो’’ति लिखितं.

समणकप्पेहीति समणवोहारेहि, तस्मा वत्तब्बं भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति. तस्स आणत्तिया करोन्तेनापि सामणेरादिना ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव अग्गिपरिजितं कातब्बन्ति सिद्धं. अग्गिपरिजितादीनि विय कप्पियत्ता अबीजनिब्बट्टबीजानिपि ‘‘पञ्चहि समणकप्पेही’’ति (चूळव. २५०) एत्थ पविट्ठानि, यथालाभतो वा समणकप्पवचनं गहेतब्बं. ‘‘कप्पिय’न्ति वत्तुकामो ‘कप्प’न्ति चे वदति, ‘वट्टती’ति वदन्ती’’ति वुत्तं. ‘‘कप्पिय’न्ति वचनं सकसकभासायपि वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘कप्पियन्ति वत्वा’’ति वुत्तत्ता भिक्खुना ‘कप्पियं’इच्चेव वत्तब्बं, ‘‘इतरेन पन याय कायचि भासाया’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. ‘‘उच्छुं कप्पियं करिस्सामीति दारुं विज्झती’’ति वचनतो कप्पियं कातब्बं सन्धाय विरद्धेति वुत्तं होति, आचरिया पन ‘‘कप्पियं कारेतब्बं सन्धाय कप्पियन्ति सित्थादिं कारेति, वट्टती’’ति वदन्ति, तस्स कारणं वदन्ता कातुं वट्टनभावेनेव विरज्झित्वा कतेपि कप्पियं जातं. यदि न वट्टेय्य, सित्थादिम्हि कते न वट्टेय्याति, उपपरिक्खितब्बं. उट्ठितसेवालघटं आतपे निक्खिपितुं वट्टति, विकोपेतुकामताय सति दुक्कटं युत्तं विय. ‘‘पुप्फरज्जुभाजनगतिका, तस्मा न वट्टति. नाळे वा बद्धपुप्फकलापे नाळस्मिं कतेपि वट्टति तस्मिं पुप्फस्स अत्थिताया’’ति वदन्ति. पोराणगण्ठिपदे ‘‘बीजगामेन भूतगामो दस्सितो अनवसेसपरियादानत्थ’’न्ति वुत्तं.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

९८-९. अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकं, ‘‘वचनं करेय्या’’ति लिखितं. ‘‘तुण्हीभूतस्सेतं नाम’’न्ति पाठो. उग्घातेतुकामोति समोहनितुकामो, अन्तरायं कत्तुकामोति पोराणा.

१००. ‘‘सुदिट्ठो भन्ते, न पनेसो कहापणोतिआदीसु अनारोपिते दुक्कटेन मुसावादपाचित्तियं, अरोपिते पाचित्तियद्वयं होती’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं.

१०२. अधम्मेन वा वग्गेन वा न कम्मारहस्स वाति एत्थ ‘‘मयि वुत्ते मं वा अञ्ञं वा सङ्घो अधम्मेन वा कम्मं, वग्गेन वा कम्मं करिस्सति, न कम्मारहस्स वा मे, अञ्ञस्स वा कम्मं करिस्सती’’ति न कथेतीति योजेतब्बं.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

१०३. ‘‘छन्दाया’’ति अक्खरक्खरायातिआदि विय लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, छन्दत्थन्ति वा अत्थो. येसं सेनासनानि पञ्ञपेति, तेसं अत्तनि छन्दत्थन्ति अधिप्पायो.

१०६. अनुपसम्पन्नन्तिआदीसु करणत्थो गहेतब्बो. अञ्ञं अनुपसम्पन्नन्ति अञ्ञेन अनुपसम्पन्नेन. तस्स वाति अनुपसम्पन्नस्स. ‘‘सम्मुतिकाले पञ्चङ्गविरहादयो असम्मता नामा’’ति, ‘‘उपसम्पन्नेन लद्धसम्मुति सिक्खापच्चक्खानेन विनस्सती’’ति च वुत्तं. सङ्घेनाति सब्बेन सङ्घेन कम्मवाचाय अस्सावेत्वा ‘‘तवेसो भारो’’ति केवलं आरोपितभारो. केवल-सद्दो हेत्थ कम्मवाचाय अस्सावितभावमत्तमेव दीपेति. सयमेवाति इतरेसं भिक्खूनं अनुमतिया. अभूतेन खीयनकस्स आदिकम्मिकस्स कथं अनापत्तीति चे? इमिना सिक्खापदेन. मुसावादे आपत्तियेव द्वे पाचित्तियो वुत्ता विय दिस्सन्ति पुब्बपयोगे रुक्खादिछिन्दनादीसु विय, विचारेतब्बं.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

११०. ‘‘एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होती’’ति वचनतो, परिवारे ‘‘एका पञ्ञत्ति, एका अनुपञ्ञत्ती’’ति (परि. २२६) वचनतो च इध अत्थि अनुपञ्ञत्तीति सिद्धं. किञ्चापि सिद्धं, ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’तिआदिना पन पञ्ञत्तिट्ठानं न पञ्ञायति, केवलं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठमासे…पे… निक्खिपितु’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं, तं कस्माति चे? पठमपञ्ञत्तियं वुत्तनयेनेव वत्तब्बतो अविसेसत्ता न वुत्तं. यदि एवं का एत्थ अनुपञ्ञत्तीति? अज्झोकासेति. अयमनुपञ्ञत्ति पञ्ञत्तियम्पि अत्थीति चे? अत्थि, तं पन ओकासमत्तदीपनं, दुतियं चातुवस्सिकमाससङ्खातकालदीपनं. यस्मा उभयम्पि एकं कालोकासं एकतो कत्वा ‘‘अज्झोकासे’’ति वुत्तन्ति दीपेन्तो भगवा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे…पे… निक्खिपितु’’न्ति आहाति वेदितब्बं. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘यत्थ च यदा च सन्थरितुं न वट्टति, तं सब्बमिध अज्झोकाससङ्ख्यमेव गतन्ति वेदितब्ब’’न्ति. हेमन्तकालस्स अनापत्तिसमयत्ता इदं सिक्खापदं निदानानपेक्खन्ति सिद्धं, तथा हि अज्झोकासपदसामत्थियेन अयं विसेसो – वस्सानकाले ओवस्सकट्ठाने अज्झोकासे, मण्डपादिम्हि च न वट्टति. हेमन्तकाले पकतिअज्झोकासे न वट्टति, सब्बमिध ओवस्सकेपि मण्डपादिम्हि वट्टति, तञ्च खो यत्थ हिमवस्सेन सेनासनं न तेमेति, गिम्हकाले पकतिअज्झोकासेपि वट्टति, तञ्च खो अकालमेघादस्सनेयेवाति अयं विसेसो ‘‘अट्ठ मासे’’ति च ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति च एतेसं द्विन्नं पदानं सामत्थियतोपि सिद्धो.

किञ्च भिय्यो – अट्ठकथायं सन्दस्सितविसेसोव. चम्मादिना ओनद्धको वा नववायिमो वा न सीघं विनस्सति. कायानुगतिकत्ताति काये यत्थ, तत्थ गतत्ता. सङ्घिकमञ्चादिम्हि कायं फुसापेत्वा विहरितुं न वट्टतीति धम्मसिरित्थेरो. ‘‘सङ्घिकं पन ‘अज्झोकासपरिभोगेन परिभुञ्जथ, भन्ते, यथासुख’न्ति दायका देन्ति सेनासनं, एवरूपे अनापत्ती’’ति अन्धकट्ठकथायं वचनतो, इध च पटिक्खेपाभावतो वट्टति. ‘‘अञ्ञञ्च एवरूपन्ति अपरे’’ति वुत्तं. ‘‘पादट्ठानाभिमुखाति निसीदन्तस्स पादपतनट्ठानाभिमुखा’’ति लिखितं. सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानाभिमुखन्ति आचरियस्स तक्को.

१११. ‘‘पादुद्धारेनाति बहिउपचारे ठितत्ता’’ति लिखितं. गच्छन्ति, दुक्कटं धम्मकथिकस्स विय. कस्मा न पाचित्तियं? पच्छा आगतेहि वुड्ढतरेहि उट्ठापेत्वा गहेतब्बतो. धम्मकथिकस्स पन अनुट्ठपेतब्बत्ता. ‘‘अनाणत्तिया पञ्ञत्तियम्पि तस्स भारो’’ति वुत्तं.

११२. परिहरणेयेवाति एत्थ गहेत्वा विचारणेति धम्मसिरित्थेरो. अत्तनो सन्तककरणेति उपतिस्सत्थेरो. बीजनीपत्तकं चतुरस्सबीजनी.

११३. ‘‘यो भिक्खु वा सामणेरो वा…पे… लज्जी होती’ति वुत्तत्ता अलज्जिं आपुच्छित्वा गन्तुं न वट्टती’’ति वदन्ति. पाठे ‘‘केनचि पलिबुद्धं होती’’ति च अट्ठकथायं ‘‘पलिबुद्ध’’न्ति च सेनासनंयेव सन्धाय वुत्तं, तस्मा तथापि अत्थीति गहेतब्बं. ‘‘अनापुच्छं वा’’ति पाठो.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

११६-७. एत्तकमेव वुत्तमट्ठकथासु, तथापि पदट्ठादयोपि लब्भन्ति एव. अनुगण्ठिपदे ‘‘अञ्ञं अत्थरणादि अकप्पियत्ता न वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘मञ्चं वा पीठं वा विहारे वा विहारूपचारे वा’ति इमिनापि संसन्दनत्थं ‘किञ्चापि वुत्तो, अथ खो’तिआदि आरद्ध’’न्ति च वुत्तं. उपचारमत्तञ्चेतं ‘‘रुक्खमूले’’ति, तत्थ वत्तब्बं नत्थि.

११८. अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टतीति असतिया गच्छतोपि अनापत्ति, आपुच्छनं पन वत्तं सञ्चिच्च अनापुच्छतो वत्तभेददुक्कटत्ता. पुग्गलिकसेनासने सङ्घिकसेय्यं, सङ्घिकसेनासने वा पुग्गलिकसेय्यं अत्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं युत्तं विय. कस्मा? ‘‘सेय्यामत्तमेव नस्सेय्या’’ति वुत्तत्ता. इध पन ‘‘पलिबुद्धं पलिबुद्धो’’ति दुविधम्पि अत्थि.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

१२१. छब्बग्गियेसुयेव थेरा भिक्खूति केचि. पादे धोवित्वातिआदिम्हि पविसन्तस्स वा पादधोवनपासाणतो याव मञ्चपीठं पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स वा याव पस्सावट्ठानन्ति योजना कातब्बा. एवं सन्ते ‘‘पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स वा’’ति न वत्तब्बं, ‘‘पस्सावट्ठानतो निक्खमन्तस्स वा’’ति वत्तब्बं. पस्सावट्ठानन्ति कत्थचि पोत्थके. तथा हि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना) ‘‘पविसन्तस्स पादधोवनपासाणतो याव मञ्चपीठं निक्खमन्तस्स मञ्चपीठतो याव पस्सावट्ठानं, ताव उपचारो’’ति वुत्तं, तस्मा ‘‘पादे धोवित्वा पविसन्तस्स, पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स च द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो, पस्सावट्ठानतो च मञ्चपीठ’’न्ति कत्थचि पोत्थके पाठो, सो अपाठो. कस्मा? मञ्चपीठानं उपचारस्स वुत्तत्ता. पविसन्तस्स याव मञ्चपीठानं उपचारो, निक्खमन्तस्स ततो पट्ठाय याव पस्सावट्ठानं वच्चकुटिचङ्कमट्ठानन्ति इमिना अत्थेन यथा संसन्दति, तथाविधो पाठोति आचरियो.

१२२. उपचारं ठपेत्वाति इध वुत्तउपचारं ठपेत्वा. ‘‘दस्सनसवनूपचारेपि सन्थरन्तस्सा’’ति लिखितं.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

१२६-७. छसत्तकोट्ठकानि वाति एत्थ द्वारकोट्ठकं अधिप्पेतं. ‘‘निक्खमा’’ति वचनं सुत्वापि अत्तनो रुचिया निक्खमति, अनापत्ति; इध अग्गिसालादि एव उपचारोति.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

१२९. ‘‘पमाणमज्झिमस्स गलप्पमाणे दिन्नतुलापि वेहासकुटियेवा’’ति लिखितं, ‘‘न सा इध अधिप्पेता’’ति वुत्तं.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

१३५. याव द्वारकोसाति द्वारसमीपा, याव भित्तीति अत्थो, तं सुवुत्तं. कवाटवित्थारप्पमाणोति हत्थपासस्साधिप्पेतत्ता, समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणउपचारस्स गहितत्ता अपरिपूरउपचारापि होति. आलोकं करोतीति आलोकं सन्धेति पिधेतीति सन्धि एव आलोकसन्धिनामका होन्ति. वातपानकवाटलेपकम्मे अप्पहरितट्ठानकिच्चं नत्थि.

१३६. इट्ठकाति छदनकपालासिलादिइट्ठका. छदनूपरीति एत्थ पठमं ताव एकवारं अपरिसेसं छादेत्वा पुन छादनदण्डके बन्धित्वा दुतियवारं तथेव छादेतब्बं. ‘‘ततियवारचतुत्थवारे सम्पत्ते द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियमग्गं आणापेत्वा पक्कमितब्ब’’न्ति वुत्तं, तं ‘‘पुनप्पुनं छादापेती’’ति इमिना युज्जति.

पोराणा पन ‘‘पठमवारेयेव तयो मग्गे अधिट्ठातुं वट्टति, चतुत्थतो पट्ठाय आपत्ति पाचित्तियं, चतुत्थलेपतो पट्ठाय आपत्ती’’ति वदन्ति. तत्थ छदने वुत्तविधिनिदानेन समेति, लेपे वुत्तविधितिकच्छेदेन समेति. तथापि सो न युत्तोव. निदाने, अट्ठकथायञ्च सिद्धलेपत्ता सब्बसोवापि अच्छन्ने, छन्नेवापि अनेकसो परियायस्स ततियस्सेव अधिट्ठानन्ति नो समेतीति आचरियो. ‘‘द्वे मग्गे’’ति, ‘‘द्वे छदने’’ति च ‘‘ततियवारतो पट्ठाय एवं छादापेही’ति आणापेत्वा पक्कमितब्ब’’न्ति च उपतिस्सत्थेरो वदति किर.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

१४०. सप्पाणकसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.

समत्तो वण्णनाक्कमेन भूतगामवग्गो दुतियो.

३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

१४४. कथानुसारेनाति यो भिक्खुनोवादकत्थिको किंसीलो किंसमाचारो कतरकुला पब्बजितोतिआदि कथानुसारेनाति अत्थो. सग्गमग्गगमनेपीति अपि-सद्देन मोक्खगमनेपि. ‘‘लक्खणप्पटिवेधपटिसंयुत्तो’’ति अट्ठगरुधम्मानुसारेन वत्तब्बं धम्मकथं सन्धाय वुत्तं.

१४५-१४७. निस्सीमन्ति विहारे बद्धसीमतो अञ्ञं अबद्धसीमं, गामसीमादिन्ति अत्थो. ‘‘सुपिनन्तेनपी’’ति न सब्बेसन्ति इध बाहुल्लनयेन वुत्तं. छब्बग्गिया हि केचि वीसतिवस्सापि अत्थि अतिरेकवीसतिवस्सापीति इमिना इमं मज्झिमबोधिकाले पञ्ञत्तन्ति विञ्ञायति. ‘‘सीलवा होती’’ति वत्वा तस्स चतुब्बिधत्ता इध अधिप्पेतसीलमेव दस्सेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदि वुत्तं. गण्ठानुगण्ठिपदेसु ‘‘सतिसंवरादयो इध नाधिप्पेता, तेन विभङ्गपाठं दस्सेति अट्ठकथाचरियो’’ति वुत्तं. अत्थतोति पाळिअत्थतो. कारणतोति कारणूपपत्तितो, अट्ठकथातोति अधिप्पायो. अथ वा कारणतोति धम्मतो, तेन अत्थतो धम्मतोति वुत्तं होति. अथ वा अत्थतोति फलतो. ‘‘कारणतोति हेतुतो. धम्मपदम्पि जातकेन सहा’’ति लिखितं. पञ्हं कथेतुन्ति ‘‘पञ्हं पुट्ठो कथेती’’ति एत्थ भिक्खुनिया पुट्ठेन ‘‘न जानामी’’ति न सक्का कथेतुं. ‘‘न खो पन तं भगवन्त’’न्ति पाठो. ‘‘न खो पनेत’’न्ति च लिखन्ति, तं न सुन्दरं. ‘‘कासायवत्थवसनाया’’ति वचनतो पाराजिकायपि न वट्टति. भिक्खुनिया कायसंसग्गमेव वुत्तं. मेथुनेन हि भिक्खुनीदूसको होति.

१४८-९. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम परिवत्तलिङ्गा, पञ्चसता साकियानियो वा. ‘‘धम्मदेसनापत्तिमोचनत्थं पना’’ति वचनतो मातुगामग्गहणेन सब्बत्थ भिक्खुनीसङ्गहं गच्छतीति सिद्धं. भिक्खुनिग्गहणेन पन मातुगामो तिरियं तरणसिक्खापदे (पाचि. १८७-१९०) सङ्गहितो, न अञ्ञत्थ. ‘‘ओसारेतब्बा’’ति पाळिपाठो, पाळि ओसारेतब्बाति अत्थो. ‘‘ओसारेतब्ब’’न्ति अट्ठकथापाळि. एकस्मिं ठाने वन्दिते दोसाभावतो बहूसु एकाय वन्दिते वट्टतीति चे? भिक्खूहि कत्तब्बं नत्थि, भिक्खुनियायेव कत्तब्बं, तस्मा न वट्टति. ‘‘यत्थ कत्थचि निसिन्नायाति अन्तोद्वादसहत्थे निसिन्नाया’’ति वदन्ति. न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामाति निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामा भिक्खू इध नाधिप्पेता, वस्सं उपगन्तुकामाव अधिप्पेताति अत्थो. यतो पनाति भिक्खुनीविहारतो. तत्थाति भिक्खुनीविहारे. किञ्चापि ‘‘ओवाददायका भिक्खू’’ति वचनतो ओवाददायकेहेव सभिक्खुको आवासो होति, न सब्बेहीति आपन्नो, तथापि असति भिक्खुनोवादके ओवादसंवासानं अत्थाय याचनत्थाय अवस्सं गन्तब्बत्ता अञ्ञेहिपि भिक्खूहि सभिक्खुकोपि सभिक्खुको एवाति वेदितब्बो. सा रक्खितब्बाति वस्सच्छेदापत्ति रक्खितब्बा. कस्मा? आपदासु हीतिआदि. ‘‘अयं उपोसथो चातुद्दसिकोति पुच्छितब्ब’’न्ति वुत्तं, तम्पि तेरसियंयेव, एतरहि पन भिक्खुनियो चातुद्दसियंयेव गन्त्वा ‘‘कदा अय्य उपोसथो’’ति पुच्छन्ति. ‘‘जायायो वा जारियो वा’’ति अधिप्पायेन वुत्तं किर. ‘‘गच्छेय्य चे, आपत्ती’’ति पाठो. द्वे तिस्सोति द्वीहि तीहि. एकतो आगतानं वसेन ‘‘ताही’’ति बहुवचनं वुत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘एका भिक्खुनी वा बहू भिक्खुनी वा बहूहि भिक्खुनुपस्सयेहि ओवादत्थाय पेसिता’’ति वचनस्स वित्थारो ‘‘भिक्खुनिसङ्घो च अय्य भिक्खुनियो चा’’तिआदिना वुत्तो. ‘‘भिक्खुनिसङ्घो च अय्य भिक्खुनियो चा’तिआदि नानाउपस्सयेहि पेसिताय वचन’’न्ति च ‘‘अपरिपुण्णसङ्घपुग्गलनानावासदुतियवचनवसेन पञ्चक्खत्तुं उपसङ्कमनं वुत्त’’न्ति च लिखितं. यस्मिं आवासे पातिमोक्खुद्देसो न पवत्तति, तत्थापि याचनं सम्पटिच्छित्वा पुनदिवसे येन पटिग्गहितं, तेन ‘‘नत्थि कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो’’तिआदि वत्तब्बं. अत्थि चे सम्मतो, निद्दिसितब्बो. ‘‘सयमेव चे सम्मतो, अह’न्ति वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. सचे सम्मतो वा ओवादपटिग्गाहको वा पातिमोक्खं उद्दिसति, अञ्ञेन आरोचापेतब्बन्ति एके, ‘‘अत्तनापि आरोचेतुं वट्टती’’ति च वदन्ति. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘अय्यानं पवारेती’’ति लिखितं, एवं सति ‘‘अय्यस्स पवारेमी’’ति वत्तब्बं, पोत्थके नत्थि.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

१५३. मुनातीति जानाति. अन्तरधायतिपीति एत्थ तदुत्तमं चे अत्थि, तं पस्सामि, यं विचित्तं वा, तदत्थञ्च. तग्घ कारणं. सह उप्पादमनन्तरा किरिया. यमा च ते मनसा कतत्र नेत्वाति. यथा पातो सिया पातो भवं पातोव उदकतो उग्गन्त्वा ठितं, तथा विरोचमानं अङ्गीरसं बुद्धं पस्स, न केवलं पदुमं विय, विरोचमानं तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खेति सम्बन्धो. अथ वा अङ्गीरसं बुद्धं पदुमंव विरोचमानं सूरियंव तपन्तं पस्स बुद्धं. यथा पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं कोकनुदसङ्खातं पदुमं पस्ससि, तथा विरोचमानं अङ्गीरसं बुद्धं पस्स. उभयेनेव हि भगवतो कन्ति दीपिताति कत्वा दीपितगुणसुभं बुद्धं सक्कत्वा तं कन्तिं पूजेय्य. पूजनेय्यतोपि वीतिनामेय्य इति लक्खये. ‘‘एकतो उपसम्पन्नाया’’ति पाळि.

१५६. ‘‘एकतो उपसम्पन्नान’’न्ति अट्ठकथापाठो. ‘‘अभब्बो त्व’’न्तिआदिवचनतो अनुकम्पावसेन सद्धिविहारिकादिं सङ्घिका विहारा निक्कड्ढापेन्तस्स अनापत्ति विय दिस्सति. अभब्बो हि थेरो सञ्चिच्च तं कातुं, गवेसितब्बाव एत्थ युत्तीति केचि. थेरेन सिक्खापदपञ्ञत्तितो पुब्बे कतन्ति मम तक्को.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

१६२. ‘‘एकरत्तम्पि वसन्ती’’ति (पाचि. १६१) वचनतो यत्थ रत्तियं न वसन्ति, तत्थ गन्त्वा ओवदितुं वट्टतीति एके. यदि एवं सङ्केतट्ठानं गन्त्वा ओवदितुं वट्टतीति सिद्धं. ‘‘ततो अद्धयोजनेयेव सभिक्खुको आवासो इच्छितब्बो’’ति न वत्तब्बं. भिक्खुनोवादको चे अद्धयोजनं गन्त्वा ओवदितुकामो होति, भिक्खुनिसङ्घो च अद्धयोजनं गन्त्वा सोतुकामो, ‘‘वट्टती’’ति वत्तब्बं सिया, तञ्च न वुत्तं, तस्मा न वट्टति. हेट्ठिमपरिच्छेदेन पन ‘‘एकरत्तम्पी’’ति वुत्तं. ततो पट्ठाय उपस्सयं होति, न उपस्सयसङ्खेपेन कतमत्तेनाति वुत्तं होति. यत्थ वासूपगता भिक्खुनियो, सो उपस्सयसङ्ख्यं गच्छति, तत्थ न गन्त्वा ओवादो दातब्बो. एकावासे दिवा वट्टतीति एके, विचारेत्वा युत्ततरं गहेतब्बं.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

१६४. ‘‘उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मत’’न्ति पाळिवचनतो, ‘‘सम्मतेन वा सङ्घेन वा भारं कत्वा ठपितो’’ति अट्ठकथावचनतो च अट्ठहङ्गेहि समन्नागतो सम्मतेन वा विप्पवसितुकामेन ‘‘यावाहं आगमिस्सामि, ताव ते भारो होतू’’ति याचित्वा ठपितो, तस्साभावतो सङ्घेन वा तथेव भारं कत्वा ठपितो अट्ठहि गरुधम्मेहि ओवदितुं लभति, पगेव अञ्ञेन धम्मेनाति सिद्धं. ‘‘यो पन भिक्खु असम्मतो भिक्खुनियो ओवदेय्य, पाचित्तिय’’न्ति पगेव भारं कत्वा अट्ठपितं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. अभयगिरिवासीनम्पि इदमेव मतं, अनुगण्ठिपदे पन इमं नयं पटिक्खिपित्वा ‘‘नत्थि कोची’’तिआदिना ‘‘एतरहि ओवादको असम्मतो भिक्खुनोवादको नामा’’ति वत्वा ‘‘यं पन अन्धकट्ठकथायं वुत्तं ‘उपसम्पन्नं सङ्घेन कम्मवाचाय असम्मतं, भिक्खुसङ्घेन पन भिक्खुनिसङ्घस्स अनुग्गहं करोथ, भिक्खुनियो ओवदथ, भिक्खुसङ्घस्स च करोथ फासुविहारन्ति एवं याचित्वा ठपितो भिक्खुसङ्घं आपुच्छित्वा, ततो सो थेरो भिक्खुनियो ओवदति, एवरूपं भिक्खुसङ्घेन असम्मतन्ति, तत्र वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो’’ति वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘असम्मतो गामं ओवादत्थाय आगतानं भिक्खुनीनं वचनं सुत्वा पटिवचनं देन्तो सङ्घानुमतिया, न ञत्तिचतुत्थेना’’ति वुत्तं, तं अनुगण्ठिपदमतेन समेति, अन्धकट्ठकथायं वुत्तवचनं तेन समेति, तञ्च पाळिवचनं, न हि ओवादपटिग्गाहको, पातिमोक्खुद्देसको वा ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति वचनमत्तेन भिक्खुनोवादको नाम होति. होतीति चे, अनुपसम्पन्नोपि तत्तकेन वचनेन ‘‘भिक्खुनोवादको होतू’’ति वत्तब्बो. होतीति चे, यं वुत्तं गण्ठानुगण्ठिपदेसु ‘‘असम्मतो नाम असम्मतभावेन ‘बहुस्सुतो त्वं ओवदाही’ति सङ्घेन भारं कत्वा ठपितो’’ति. एत्थ बाहुसच्चेन किं पयोजनं. अनुगण्ठिपदेयेव ‘‘अभयगिरिवासी वदतीति सुत्वा सम्मतेन वा आणत्तो ओवदितुं लभतीति धम्मसिरित्थेरो पच्छा अनुजानाती’’ति वुत्तं. किं बहुकाय. ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति एत्तकमत्तेन भिक्खुनोवादको होति. अट्ठकथायं ‘‘भारं कत्वा’’ति इमिना किं पयोजनं, तत्तकम्पि वत्तुं अञ्ञो न लभति, तेन च ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा बालं गिलानं गमिकं अवसेसेहि ओवादं गहेतु’’न्ति (चूळव. ४१४) अयं पाळि विरुज्झेय्य. कथं? तस्स हि ‘‘न, भिक्खवे, ओवादो न पच्चाहरितब्बो’’ति (चूळव. ४१५) चनतो सम्मतासम्मतभावेन नत्थि कोचीति ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति वत्तब्बं सिया, वदन्तो च इध पठमेन आपत्तिया कारेतब्बो होतीति. होतु असम्मतत्ता, अकतभारत्ता च. इमस्स च भिक्खुनोवादकत्ते इमस्स खीयनेन दुक्कटं सिया, सब्बमेतं अनिट्ठं, तस्मा अट्ठकथायं ‘‘अयमेत्थ भिक्खुनोवादको नामा’’ति अवुत्तत्ता तथा भारं कत्वा ठपितो ओवदितुं लभतियेव, नाञ्ञोति आचरियो.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना

१६९. सादियिस्ससीति पुच्छा.

चीवरदानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

१७६. वञ्चेत्वाति ‘‘तव ञातिकाया’’ति अवत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति एत्तकमेव वत्वा, ते हि ‘‘एकिस्सा’’ति वचनं सुत्वा अञ्ञातिकाय सन्तकसञ्ञिनो सिब्बेसुं. इमस्मिं सिक्खापदे ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवर’’न्ति एत्तकमेव पाळि, तेन वुत्तं ‘‘चीवरन्ति यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा’’तिआदि. ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति च लिखितं, सो पमादलेखो.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

१८१. ता भिक्खुनियो दूसयिंसूति विपरिणामो कातब्बो.

१८२-४. सम्पदन्तीति पदसा गच्छन्ति. वुत्तनयेनेवाति ‘‘सम्पतन्ति एत्थाति सम्पातो’’तिआदिना. पदगते उपचारो न लब्भति, अच्चासन्नत्ता मिस्सं विय होतीति. कुक्कुटवस्सितपरिच्छिन्नो महाअट्ठकथायं. ‘‘तम्पि वोहारेना’’ति लिखितं. ‘‘येभुय्येन तथा सन्निवेसो होतीति कत्वा अट्ठकथायं वुत्तं, तस्मा न पमादलेखो’’ति च, ‘‘उक्कट्ठपरिच्छेदेन वुत्तं अट्ठकथायं, ततो उद्धं अद्धयोजनलक्खणसम्पत्तं नाम होतीति गहेतब्ब’’न्ति च वुत्तं. ‘‘कप्पियभूमि किरायं…पे… न वदन्ती’’ति वुत्तं. दुद्दसञ्हेत्थ कारणं. कतरं पन तन्ति? ‘‘गच्छामाति संविदहति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘गच्छामा’’ति वत्तमानवचनन्तञ्च, अमग्गे भिक्खुनुपस्सयादिम्हि न सम्भवतियेव मनुस्सानं अन्तरघरादिम्हि मग्गसङ्खेपगमनतो, उच्चासयनादिउप्पत्तिट्ठानत्ता च. न तित्थियसेय्याय वा पब्बजितावासत्ता. द्वारेति समीपत्थे भुम्मं, तस्मा तं दस्सेतुं पुन ‘‘रथिकाया’’ति आह. सेसअट्ठकथायं ‘‘एत्थन्तरे संविदहितेपि भिक्खुनो दुक्कट’’न्ति आगतत्ता न समेति. ‘‘गामन्तरे’’ति वचनतो अञ्ञगामस्स उपचारोक्कमने एव आपत्ति. ‘‘अद्धयोजने’’ति वचनतो अतिक्कमनेयेव युत्तं.

१८५. रट्ठभेदेति विलोपे. पोराणगण्ठिपदे ‘‘तयोपि सङ्केता कालदिवसमग्गवसेन, तत्थ पच्छिमेनेव आपत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘इमिना मग्गेना’’ति विस्सज्जेत्वा अञ्ञेन गच्छन्ति चे, आपत्तियेवाति अत्थो.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

१८९. नदिया कुतो गामन्तरन्ति चे? ‘‘यस्सा नदिया’’तिआदिमाह. गामन्तरगणनायाति यस्मिं गामतित्थे आरुळ्हो, तं ठपेत्वा अञ्ञगामगणनाय. ‘‘मातुगामोपि इध सङ्गहं गच्छती’’ति आचरियस्स तक्को, तेनेव ‘‘उभयत्थ एकतो उपसम्पन्नाय दुक्कटं, सिक्खमानाय सामणेरिया अनापत्ती’’ति च न वुत्तं. एसेव नयो अञ्ञेसुपि एवरूपेसु.

१९१. ‘‘लोकस्सादमित्तसन्थववसेन केळिपुरेक्खारा संविदहित्वा’’ति वुत्तत्ता अकुसलचित्तं लोकवज्जन्ति वत्तब्बन्ति? न वत्तब्बं, ‘‘केळिपुरेक्खारा’’ति वचनं येभुय्यताय वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे च ‘‘तीणि चित्तानि तिस्सो वेदना’’ति वुत्तं, संविदहनकाले वा केळिपुरेक्खारो भिक्खु संविदहति, आपत्ति भिक्खुनो गामन्तरोक्कमने, अद्धयोजनातिक्कमे वा. कुसलचित्तो वा होति पच्चवेक्खन्तो, चेतियादीनि वा पस्सन्तो, अब्याकतचित्तो वा होति किलमथवसेन निद्दायन्तोति तिचित्तानि गहितानीति वेदितब्बा.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

१९२. चेटकेति दारके. तरुणपोतकेति पोराणा. ‘‘पापभिक्खूनं पक्खुपच्छेदाय इदं पञ्ञत्तं, तस्मा पञ्च भोजनेयेवापत्ति वुत्ता’’ति लिखितं.

१९४-७. निप्फादितन्ति विञ्ञत्तिया न होति, किन्तु परिकथादीहि, तस्मा इमिना सिक्खापदेन अनापत्ति, तं सन्धाय ‘‘सब्बत्थ अनापत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘कथानुसारेन तत्थ पसीदित्वा देन्ति, इदं परिपाचितं न होति, वट्टन्ती’’ति पठमसिक्खापदे वुत्तत्ताति धम्मसिरित्थेरो, उपतिस्सत्थेरो पन ‘‘इतरम्पि वट्टतियेवा’’ति आह. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘यस्मा देवदत्तो पकतिया तत्थ भिक्खुनिपरिपाचितं भुञ्जति, तस्मा इमं अट्ठुप्पत्तिं निदानं कत्वा इदं सिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति वुत्तं.

परिपाचितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना

१९८. ‘‘उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापदेन चा’’ति पाठो.

रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

समत्तो वण्णनाक्कमेन ओवादवग्गो ततियो.

४. भोजनवग्गो

१. आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना

२०३-४. पूगस्साति पूगेन. कुक्कुच्चायन्तोति निस्सरणेनेत्थ भवितब्बं, तं मयं न जानामाति सन्निट्ठानस्स करणवसेन ‘‘कुक्कुच्चायन्तो’’ति वुच्चति. यथा हि आयस्मा उपालि नयग्गाहेन ‘‘अनापत्ति आवुसो सुपिनन्तेना’’ति (पारा. ७८) आह, तथा थेरोपि ‘‘अनापत्ति गिलानस्सा’’ति कस्मा न परिच्छिन्दतीति? अनत्ताधिकारत्ता विनयपञ्ञत्तिया, ‘‘नायं अत्तनो ओकासो’’ति पटिक्खित्तत्ता, सिक्खापदस्स अपरिपुण्णत्ता. पठमपाराजिकसिक्खापदे परिपुण्णं कत्वा पञ्ञत्तेयेव हि सो थेरो ‘‘अनापत्ति सुपिनन्तेना’’ति आह ‘‘अञ्ञत्र सुपिनन्ता’’ति वुत्तपदानुसारेनाति. यस्मा ओदिस्स अयावदत्थेव दायकानं पीळा नत्थि, तस्मा ‘‘अनोदिस्स यावदत्थो’’ति वुत्तं.

२०८. ‘‘अन्तरामग्गे एकदिवस’न्ति एकंयेव सन्धाय वुत्त’’न्ति च ‘‘एसेव नयोति वुत्तनयमेव दस्सेतुं गन्त्वा पच्चागच्छन्तो हीतिआदिमाहा’’ति च ‘‘सुद्धचित्तो हुत्वा पकतिगमनेव भुञ्जितुं लभती’’ति च ‘‘अगिलानस्स गिलानसञ्ञिनो कायेन समुट्ठाती’’ति च लिखितं.

आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना

२०९-२१८. गुळ्हपटिच्छन्नोति अपाकटोव. एको पुत्तेनाति एकस्सेकं भत्तं ‘‘अहं अञ्ञेन निमन्तितो’’ति न वुच्चति. ‘‘सचे एकतो गण्हन्ति , गणभोजनं होती’’ति (पाचि. अट्ठ. २१७-२१८) वुत्तत्ता चत्तारो उपासका चत्तारो भिक्खू विसुं विसुं निमन्तेत्वा हत्थपासे ठितानं चे देन्ति, गणभोजनं होति एवाति एके, तं न युत्तं विय. ‘‘विञ्ञत्तितो पसवने गणस्स एकतो गहणे इमिना सिक्खापदेन आपत्ति, विसुं गहणे पणीतभोजनसूपोदनविञ्ञत्तीही’’ति लिखितं. ‘‘विञ्ञत्तितो पसवनं अट्ठुप्पत्तिवसेन अट्ठकथायं अनुञ्ञातं. सूपोदनादिवसेन तत्थ आपत्ति एवा’’ति वुत्तं, तं न युत्तं. कस्मा? परिवारे (परि. १६८) एव द्विन्नं आकारानं आगतत्ता, तस्मा अट्ठकथायं ‘‘अनुञ्ञात’’न्ति दुवुत्तं. अट्ठुप्पत्तियंयेव पाकटन्ति ‘‘पदभाजने न वुत्त’’न्ति वत्तब्बं. एकतो गण्हन्तीति गहितभत्तापि अञ्ञे याव गण्हन्ति, ताव चे तिट्ठन्ति, एकतो गण्हन्तियेव नाम. ‘‘गच्छति चे, अनापत्ती’’ति वदन्ति.

एत्थाह – ‘‘पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाण’’न्ति वुत्तं, अथ कस्मा पाळियं ‘‘गणभोजनं नाम यत्थ चत्तारो…पे… भुञ्जन्ति, एतं गणभोजनं नामा’’ति (पाचि. २१८) वुत्तन्ति? वुच्चति – यत्थाति उपयोगत्थे भुम्मवचनं. चत्तारोति गणस्स हेट्ठिमपरिच्छेदनिदस्सनं. पञ्चन्नं भोजनानन्ति आपत्तिप्पहोनकभोजननिदस्सनं. अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तिताति अकप्पियनिमन्तननिदस्सनं. निमन्तनवसेनेव पन गणभोजनस्स वुत्तत्ता ‘‘निमन्तिता भुञ्जन्तीति वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘अञ्ञतरं भोजनं विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्ती’’ति पन न वुत्तं अट्ठुप्पत्तियंयेव पाकटत्ता. यं भुञ्जन्तीति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. तत्थ भुञ्जन्तीति पटिग्गाहकनियमवचनं. न हि अप्पटिग्गहितकं भिक्खू भुञ्जन्ति. इदं वुत्तं होति ‘‘गणस्स यतो पटिग्गहिताहारभोजनहेतु पाचित्तिय’’न्ति. आगन्तुकपट्टं मोघसुत्तेन सिब्बित्वा ठपेन्ति, तत्थ अनुवाते यथा एकतलं होति, तथा हत्थेहि घट्टेति. वलेतीति आवट्टेति. परिवत्तनन्ति सुत्तं गण्हन्तानं सुखग्गहणत्थं सुत्तपरिवत्तनं करोति, पट्टं सिब्बन्तानं सुखसिब्बनत्थं पट्टपरिवत्तनञ्च. नवचीवरकारको इधाधिप्पेतो, न इतरोति. ‘‘बिम्बिसारं आपुच्छित्वा सम्भारे कयिरमानेयेव काला अतिक्कन्ता, पच्छा गणभोजनसिक्खापदे पञ्ञत्ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छी’’ति वदन्ति, अञ्ञथा अट्ठकथाय विरुज्झनतो.

२२०. ‘‘द्वे तयो एकतोति येपि अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा’’तिआदिवचनेन अकप्पियनिमन्तनपच्चया एव अनापत्ति, विञ्ञत्तितो आपत्तियेवाति दीपेति. अनिमन्तितो चतुत्थो यस्स तदेतं अनिमन्तितचतुत्थं. एस नयो सब्बत्थ. पवेसेत्वाति निसीदापेत्वा. चीवरदानसमयलद्धकचतुक्कं चीवरकारसमयलद्धकचतुक्कन्ति एवमादीनि. तानि चाति येहि भोजनेहि विसङ्केतो नत्थि, तानि. महाथेरेति उपसम्पन्ने. अट्ठत्वाति ठितेन निमित्तं दस्सितं होति. तत्थ तत्थ गन्त्वाति रथिकादीसु भिक्खुसमीपे गन्त्वा. इमस्मिं पन सिक्खापदे कत्थचि पोत्थके ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरदानसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्चिदं भगवता भिक्खून’’न्ति पाठो दिस्सति. कत्थचि ‘‘भुञ्जितु’’न्ति वत्वा ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति पाठो, अयं सोभनो.

गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना

२२१. अधिट्ठिताति निच्चप्पवत्ता. बदरचुण्णसक्करादीहि योजितं बदरसाळवं. किरकम्मकारेनाति किरस्स कम्मकारेन.

२२६. ‘‘विकप्पेत्वा गण्हाही’’ति एत्थाहु पोराणत्थेरा ‘‘भगवतो सम्मुखा अविकप्पेत्वा गेहतो निक्खमित्वा रथिकाय अञ्ञतरस्स भिक्खुनो सन्तिके विकप्पेसि, विकप्पेन्तेन पन ‘मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मी’ति वत्तब्बं, इतरेन वत्तब्बं ‘तस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा यथापच्चयं वा करोही’’’ति. पञ्चसुसहधम्मिकेसूति सम्मुखा ठितस्स सहधम्मिकस्स यस्स विकप्पेतुकामो, तं सहधम्मिकं अदिस्वा गहट्ठस्स वा सन्तिके, सयमेव वा ‘‘पञ्चसु सहधम्मिकेसु इत्थन्नामस्स विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बन्ति एके, एवं सति थेरो तस्मिंयेव निसिन्नोव तथा वाचं निच्छारेत्वा पटिग्गण्हातीति तक्को दिस्सति. महापच्चरियादीसु पन परम्मुखा विकप्पनाव वुत्ता, सा ‘‘तेन हानन्द, विकप्पेत्वा गण्हाही’’ति इमिना समेति, तथापि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना) ‘‘तस्मा यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं सम्मुखा वा ‘इत्थन्नामस्स दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं परम्मुखा वा’’ति वचनतो सहधम्मिकस्स सन्तिके एव वत्तब्बं, न सयमेवाति दिस्सति. यस्मा अयं पच्छिमनयो पोराणगण्ठिपदेनपि समेति, तस्मा इध मातिकाट्ठकथानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. एत्थ किञ्चापि ‘‘ते मनुस्सा…पे… भोजनमदंसू’’ति वचनतो अकप्पियनिमन्तनं पञ्ञायति, तथापि थेरस्स कुक्कुच्चुप्पत्तिकारणेन भत्तेन सो निमन्तितोति वेदितब्बो. अञ्ञथा परतो ‘‘द्वे तयो निमन्तने एकतो भुञ्जती’’ति वचनेन, अनापत्तिवारेन च विरुज्झति.