९. रतनवग्गो

१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना

४९४-७. यथा भगवन्तं पयिरुपासति, एवमाकारेन नारहतायं पुरिसो पापो होतुं, न होति पापोति अत्थो, कारणत्थं वा. तन्ति निपातमत्तं, यतोति वा अत्थो. हत्थिसम्मद्दन्ति सङ्घाटसम्मद्दो, अक्कमनं चुण्णताति अत्थो.

४९८. रतनं नाम अग्गमहेसी, तथापि इध अञ्ञापि देविगोत्ता न रक्खति, अनापत्तिवारे ‘‘न महेसी होती’’ति वचनाभावतो. सचे खत्तियोव होति, नाभिसित्तो. अभिसित्तोयेव होति, न खत्तियो रक्खतीति आचरियो. अनापत्तिवारे मातिकाट्ठकथायं अङ्गभावेन च वुत्तत्ता अभिसित्तभावोवपमाणं. सेसं उक्कट्ठपरिच्छेदोति एके.

५००-५०१. ‘‘न सयनिघरे सयनिघरसञ्ञी’’ति तिकच्छेदोपि एत्थ लब्भति. न सयनिघरं नाम अपरिक्खित्तरुक्खमूलादि.

अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. रतनसिक्खापदवण्णना

५०४. ‘‘अधिवासेन्तु गहपतिनो भत्त’’न्ति च ‘‘मे गहपतिनो’’ति च अत्थि.

५०६. कुरुन्दिवचनेन घरेपि यदि भिक्खू आसङ्कन्ति, तत्थ ठत्वा आचिक्खितब्बन्ति वुत्तं होति. पतिरूपाति ‘‘रतनसम्मते पंसुकूलग्गहणं वा रतने निरुस्सुक्कगमनं वा’’ति लिखितं. ‘‘तावकालिकवसेनपि अनामासं पटिग्गण्हितुं न लभती’’ति वदन्ति. समादपेत्वाति याचित्वा ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’’ति (जा. १.७.५९) वुत्तनयेन.

रतनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना

५११-२. अहिना डट्ठवत्थुम्हि सो भिक्खु सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा गतो, तस्स कुक्कुच्चं उदपादि. अदिन्नादाने वुत्तनयेनाति गामो गामूपचारोति इदं सन्धाय वुत्तं.

विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. सूचिघरसिक्खापदवण्णना

५१७. तन्ति भेदनकं. अस्साति पाचित्तियस्स पठमं भेदनकं कत्वा पच्छा देसेतब्बत्ता. एस नयो इतरेसुपि.

५२०. वासिजटेति वासिदण्डके.

सूचिघरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. मञ्चसिक्खापदवण्णना

५२१-२. ‘‘उच्चे मञ्चे’’ति च ‘‘उच्चा मञ्चे’’ति च कत्थचि. आयतोति वित्थतो. अट्ठङ्गुलपादकन्ति भावनपुंसकं, अट्ठङ्गुलप्पमाणं पादकं वा.

मञ्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना

५२८. पोटकितूलन्ति यं किञ्चि तिणतूलं. पटिलाभेन उद्दालेत्वा पाचित्तियं देसेतब्बन्ति एत्थ किञ्चापि पटिलाभमत्तेनेव पाचित्तियन्ति विय दिस्सति, परिभोगेयेव पन आपत्ति दट्ठब्बा, ‘‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वचनं एत्थ साधकं.

तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निसीदनसिक्खापदवण्णना

५३१. किञ्चापि निसीदनस्स जाति न दिस्सति एत्थ, तथापि चीवरक्खन्धके अनुञ्ञातत्ता, ‘‘नव चीवरानि अधिट्ठातब्बानी’’ति एत्थ च परियापन्नत्ता चीवरजातियेवस्स जातीति वेदितब्बा. ‘‘सन्थतसदिसं सन्थरित्वाति सदस’’न्ति पुब्बे वुत्तनिसीदनसन्थतत्ता उपमेति. लाभे सदसं, अलाभे अदसम्पि वट्टतीति एके, तं न युत्तं. ‘‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चती’’ति तस्स सण्ठाननियमनतो.

निसीदनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदवण्णना

५३९. यदि कण्डुपटिच्छादि नाम अधोनाभि उब्भजाणुमण्डला उप्पन्नकण्डुपीळकादिपटिच्छादिका अधिप्पेता, तस्स सुगतस्स सुगतविदत्थिया दीघसो चतस्सो विदत्थियो तिरियं द्वेति इदम्पि अतिमहन्तं पमाणं दिस्सति. सब्बो हि पुरिसो अत्तनो अत्तनो विदत्थिया सत्तविदत्थिको होति, सुगतस्स च एकाविदत्थि मज्झिमस्स पुरिसस्स तिस्सो विदत्थियो होन्ति, तस्मा कण्डुपटिच्छादि पकतिपुरिसस्स पमाणं आपज्जति तिरियं, दीघसो पन दिगुणं आपज्जतीति. आपज्जतु, उक्कट्ठपरिच्छेदो तस्सा, चे इच्छति, सब्बम्पि सरीरं पटिच्छादेस्सति, सब्बसरीरगतसङ्घाटि विय बहुगुणं कत्वा निवासेतुकामो निवासेस्सतीति अयं भगवतो अधिप्पायो सिया.

कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

५४२. वस्सिकसाटिकापि उक्कट्ठपटिच्छेदवसेन अनुञ्ञाता. वस्सकाले केचि सङ्घाटिपरिभोगेनेव परिभुञ्जिस्सन्तीति अयं भगवतो अधिप्पायो सिया. किञ्चापि इमिना तक्केन अनुञ्ञाता, ‘‘अप्पमाणिकायो कण्डुपटिच्छादियो धारेन्ति, वस्सिकसाटिकायो धारेन्ती’’ति इमस्मिं वत्थुस्मिं पञ्ञत्तत्ता पन अञ्ञथा पुण्णपरिच्छेदतो अधिकप्पमाणायो ते भिक्खू धारेसुन्ति कत्वा एतपरमता तासं अनुञ्ञाताति वेदितब्बा. एसेव नयो दसमेपि.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. नन्दत्थेरसिक्खापदवण्णना

५५१. तत्थ भिसिं वा बिब्बोहनं वा करोतीति दीघसो बहूनं भिक्खूनं साधारणत्थं करोतीति युज्जति.

नन्दत्थेरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

समत्तो वण्णनाक्कमेन रतनवग्गो नवमो.

पाचित्तियकण्डवण्णना निट्ठिता.

६. पाटिदेसनीयकण्डो

१. पठमपाटिदेसनीयसिक्खापदवण्णना

५५३-५. ‘‘पटिदेसेतब्बाकारदस्सन’’न्ति अट्ठकथायं वुत्तत्ता पाळियं आगतवसेनेव आपत्ति देसेतब्बा, न अञ्ञथा. ‘‘अन्तरघरे अन्तरघरसञ्ञी’’तिआदिना च ‘‘खादनीयभोजनीये अखादनीयअभोजनीयसञ्ञी’’तिआदिना च ‘‘भिक्खुनिया अभिक्खुनिसञ्ञी’’तिआदिना च नयेन अपरेपि तयो तिकच्छेदा योजेत्वा दस्सेतब्बा.

पठमपाटिदेसनीयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियपाटिदेसनीयसिक्खापदवण्णना

५५९. ‘‘निमन्तिता भुञ्जन्तीति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तिता भुञ्जन्ती’’ति किञ्चापि वुत्तं, अथ खो अकप्पियनिमन्तनेन निमन्तितता एत्थ न अङ्गं, मातिकाट्ठकथायं वा इध वा अनापत्तिवारे लेसाभावतो, तस्मा ‘‘निमन्तिता’’ति पदस्स अत्थो पुब्बे आचिण्णवसेनेव वुत्तो. अपरेपि तयो तिकच्छेदा योजेत्वा दस्सेतब्बा पदभाजने वुत्तत्ताति वेदितब्बं. यथा तथा हि भुञ्जन्तानं तादिसं भिक्खुनिं अवारेन्तानं पाटिदेसनीयमेव. ‘‘एसा वोसासति नाम, वोसासन्ती’’ति च दुविधो पाठो. ‘‘अज्झोहारे अज्झोहारे’’ति वचनेन पुन ‘‘गारय्हं आवुसो धम्म’’न्ति एकवचनं विरुद्धन्ति. पठमं अज्झोहारेयेव आपन्नं सन्धाय वुत्तं, तथा अञ्ञत्रापि आगच्छति ‘‘आपज्जिम्हा’’ति वचनतो. एकेन बहूनम्पि वट्टतीति केचि, तं न सुन्दरं. ‘‘तेहि भिक्खूही’’तिआदिना पाठे वुत्तत्ताति मम तक्को. एकेन सहेव ‘‘अहं आपज्जि’’न्तिपि वत्तब्बन्ति एकेन द्वीहि तीहि देसेतब्बतो, सब्बेहि एवं वत्तुं वट्टति. ‘‘आपज्जिम्हाति सहेवा’’ति वदन्ति. एकेन चे अवारितो, ‘‘अहं, आवुसो, गारय्हं धम्मं आपज्जि’’न्तिपि वत्तब्बं.

दुतियपाटिदेसनीयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५६२-५७०. ततियचतुत्थसिक्खापदानि उत्तानत्थानियेव.

पाटिदेसनीयकण्डवण्णना निट्ठिता.

७. सेखियकण्डो

१. परिमण्डलवग्गवण्णना

५७६. ‘‘सिक्खितसिक्खेनाति चतूहि मग्गेही’’ति वुत्तं. यस्मा अट्ठङ्गुलमत्तं ओतारेत्वा निवत्थमेव निसिन्नस्स चतुरङ्गुलमत्तं होति, तस्मा उभोपेते अट्ठकथावादा एकपरिच्छेदा, ‘‘अड्ढतेय्यहत्थ’’न्ति सुखुमं, एकपत्तं वा सन्धाय वुत्तं. तञ्हि यथाठानेन तिट्ठति. दुपट्टं सन्धाय ‘‘द्विहत्थप्पमाणम्पी’’ति वुत्तन्ति उपतिस्सत्थेरो. एकपट्टं, द्विपट्टं वा हेट्ठिमपरिच्छेदेन ‘‘द्विहत्थप्पमाण’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. वुत्तञ्हि निस्सग्गियअट्ठकथायं ‘‘तिरियं द्विहत्थोपि वट्टती’’ति, तञ्च खो अलाभे एव ‘‘अलाभे तिरियं द्विहत्थप्पमाणम्पि वट्टती’’ति वुत्तत्ता. इदं सब्बं अधिट्ठानुपगं सन्धाय वुत्तं. विरुद्धं दिस्वा सज्जेतब्बं. नो चे सज्जेति, दुक्कटं. सचित्तकं पण्णत्तिविजाननचित्तेनेव ‘‘अनादरियं पटिच्चा’’ति वुत्तत्ता, न वत्थुविजाननचित्तेन ‘‘इदमेवं कत’’न्ति जानतोपि आपत्तिया अभावतो. फुस्सदेवत्थेरवादोपि एकेन परियायेन युज्जति. तथा उपतिस्सत्थेरवादोपि. पञ्ञत्तेपि सिक्खापदे अपञ्ञत्तेपि यं पकतिया वज्जं, तं लोकवज्जं. इदं पन पञ्ञत्तेयेव वज्जं, नापञ्ञत्ते, तस्मा इतरलोकवज्जेन असदिसत्ता न लोकवज्जं. पण्णत्तितो पट्ठाय वज्जतो पण्णत्तिवज्जं. अनादरियचित्तेनेव आपज्जितब्बत्ता सचित्तकं, तस्स चित्तस्स तिवेदनत्ता तिवेदनं. यस्मा अनादरियचित्तता नाम केवलं अकुसलमेव, तञ्च पकतिया वज्जं, तस्मा इदं लोकवज्जं. सञ्चिच्च वीतिक्कमनं नाम दोमनस्सिकस्सेव होतीति दुक्खवेदनं. गण्ठिपदे पन ‘‘पाणातिपातादि विय निवासनादिदोसो लोकगरहितो न होतीति पण्णत्तिवज्जन्ति फुस्सदेवत्थेरो’’ति लिखितं.

५७७. विहारेपीति बुद्धुपट्ठानादिकाले, तस्मा ‘‘पारुपितब्ब’’न्ति उत्तरासङ्गकिच्चवसेन वुत्तं. पठमदुतियसिक्खापदेसु परिळाहादिपच्चया कप्पति, न अन्तरघरपटिसंयुत्तेसु.

५८२. ‘‘एकस्मिं पन ठाने ठत्वा’’ति एत्थ ‘‘गच्छन्तोपि परिस्सयाभावं ओलोकेतुं लभतियेव. तथा गामे पूज’’न्ति लिखितं, तं पन ‘‘एकस्मिं ठाने ठत्वा’’ति वुत्तत्ता तादिसं अन्तरायं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं.

परिमण्डलवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. उज्जग्घिकवग्गवण्णना

५८६. हसनीयस्मिन्ति हेत्वत्थे भुम्मं, हसितब्बवत्थुकारणाति अत्थो. अन्तरघरे उच्चासद्देन अनुमोदनादिं करोन्तस्स अनापत्ति किर. तथा हि महिन्दत्थेरोपि हत्थिसालादीसु महाजनस्स कथेसि.

५९१. केचि भिक्खू ‘‘परिक्खारट्ठपनमत्तेन वासूपगतो होती’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तमेव. भिक्खुनियो चे वासूपगा होन्ति, भिक्खुनुपस्सयोव कप्पियभूमि. ‘‘यत्थ भिक्खुनियो एकरत्तम्पि वसन्ति, अयं भिक्खुनुपस्सयो’’ति (पाचि. १६१) वचनतो तासं समीपं वा ताहि गहितवासागारं वा ‘‘गच्छामी’’ति गच्छतो यथासुखं गन्तुं वट्टति. न हि तावता तं घरं अन्तरघरसङ्ख्यं गच्छतीति नो तक्कोति आचरियो.

उज्जग्घिकवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. खम्भकतवग्गवण्णना

६०४. सूपो पत्तप्पमाणवण्णनायं वुत्ताकारो. ओलोणी वुच्चति कुधितं, गोरसतो पूरा थूपितोति अत्थो.

६०५. हेट्ठा ओरोहतीति एत्थ ‘‘ओरोहनप्पमाणे सति एकदेसे थूपीकतेपि अनापत्ती’’ति वदन्ति. ‘‘पत्तस्स पन हेट्ठा च उपरि च पदुमिनिपण्णादीहि पटिच्छादेत्वा ओदहन्तिया लद्धं नाम वट्टती’’ति च वदन्ति. एत्थ ‘‘यस्मा ‘समतित्तिको पिण्डपातो पटिग्गहेतब्बो’ति वचनं पिण्डपातो समपुण्णो पटिग्गहेतब्बोति दीपेति, तस्मा अत्तनो हत्थगते पत्ते पिण्डपातो दिय्यमानो थूपीकतोपि चे होति, वट्टतीति दीपेति. ‘थूपीकतं पिण्डपातं पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’ति हि वचनं पठमं थूपीकतं पिण्डपातं पच्छा पटिग्गण्हतो, आपत्तीति दीपेति. पत्तेन पटिग्गण्हतो चेपि थूपीकतं होति, वट्टति अथूपीकतस्स पटिग्गहितत्ता. पयोगो पन नत्थि अञ्ञत्र पुब्बदेसा’’ति च ‘‘समतित्तिकन्ति वा भावनपुंसक’’न्ति च वदन्ति, तस्मा विचारेत्वा गहेतब्बं.

खम्भकतवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. सक्कच्चवग्गवण्णना

६०९. सूपोदनविञ्ञत्तिसिक्खापदे ‘‘सूपो नाम द्वे सूपा’’ति न वुत्तं सूपग्गहणेन पणीतभोजनेहि अवसेसानं सब्बभोजनानं सङ्गण्हनत्थं. अनापत्तिवारे चस्स ‘‘ञातकानं पवारितानं अञ्ञस्सत्थाय अत्तनो धनेना’’ति इदं अधिकं. कत्थचि पोत्थके ‘‘अनापत्ति असञ्चिच्च असतिया अजानन्तस्स गिलानस्स आपदासू’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तं न, ‘‘समसूपकं पिण्डपातं भुञ्जिस्सामी’’ति इमस्स अनापत्तिवारे ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति कत्थचि लिखितं, तञ्च पमादवसेन लिखितं. ‘‘मुखे पक्खिपित्वा पुन विप्पटिसारी हुत्वा ओगिलितुकामस्सपि सहसा चे पविसति, एत्थ ‘असञ्चिच्चा’ति वुच्चति. विञ्ञत्तम्पि अविञ्ञत्तम्पि एकस्मिं ठाने ठितं सहसा अनुपधारेत्वा गहेत्वा भुञ्जन्तो ‘असतिया’ति वुच्चती’’ति लिखितं, अनापत्तिवारे एकच्चेसु पोत्थकेसु ‘‘रसरसेति लिखितं, तं गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं.

सक्कच्चवग्गवण्णना निट्ठिता.

५. कबळवग्गवण्णना

६१८. ‘‘सब्बं हत्थ’’न्ति वचनतो एकदेसं मुखे पक्खिपन्तस्स अनापत्तीति एकच्चे. ‘‘सब्बन्ति वचनतो एकदेसम्पि न वट्टती’’ति वदन्ति, तं युत्तं अनापत्तिवारे अविसेसितत्ता.

६२४. सित्थावकारके ‘‘कचवरं छड्डेन्तं सित्थं छड्डिय्यती’’ति च ‘‘कचवरं छड्डेन्तो’’ति च पाठो.

कबळवग्गवण्णना निट्ठिता.

६. सुरुसुरुवग्गवण्णना

६२७. ‘‘सुरुसुरु’’न्ति च ‘‘सुरोसुरो’’ति च पाठो. सीतीकतोति सीतङ्को. ‘‘सिलकबुद्धोति अरियानं परिहासवचनमेवेत’’न्ति लिखितं.

६३१. पटिक्कूलवसेनाति एत्थ यदि पटिक्कूलवसेन पटिक्खित्तं, ‘‘सेय्यथापि कामभोगिनो’’ति न वत्तब्बं. न हि ते पटिक्कूलं करोन्तीति चे? न, इस्सरियलिङ्गवसेन गहणसम्भवतो. ते हि अनादरा होन्ति. पत्तधोवनन्ति पत्तधोवनोदकं भोजनपटिसंयुत्तं.

६३४. ‘‘छत्तपादुकाय’’न्ति च ‘‘छत्तपादे’’ति च पाठो.

६३७. चापोति सत्तखादनवधो. ‘‘सेसा सब्बा धनुविकति कोदण्डे पविट्ठा’’ति च लिखितं, पटिमुक्कन्ति पवेसितं, लग्गितं होतीति अत्थो.

सुरुसुरुवग्गवण्णना निट्ठिता.

७. पादुकवग्गवण्णना

६४०. सयं यानगतो हुत्वा, यथा यानगतस्स वे.

अलं वत्तुं तथा नालं, सछत्तो छत्तपाणिनो.

यथा एत्थ, एवं अञ्ञत्रापि.

६४७. छपकवत्थुस्मिं ‘‘सचाहं न लभिस्सामी’’ति पाठो, ‘‘दस चे न लभिस्सामी’’ति च अत्थि, ‘‘वत्थुस्मिं अगिलानस्सा’’ति च आगच्छति, तं न सुन्दरं, सिक्खापदेयेव सुन्दरं. थोमितोति अहम्पि जानामीति सम्बन्धो. या धनयसलाभसङ्खाता वुत्ति विनिपातेन होति सम्पराये अपायेसु विनिपातहेतु हुत्वा पवत्तति. अथ वा विनिपातेनाति हेत्वत्थे करणवचनं, विनिपातनाय पवत्ततीति अधिप्पायो. अधम्मचरणेन अधम्मचरणाय. ‘‘अस्मा कुम्भिमिवा’’ति च पठन्ति.

पादुकवग्गवण्णना निट्ठिता.

पकिण्णकवण्णना

कायवाचाचित्ततो समुट्ठहन्तीति कत्वा ‘‘समनुभासनसमुट्ठानानी’’ति वुत्तानि. समनुभासनं किरियं. इमानि किरियानि. धम्मदेसनसमुट्ठानानि वाचाचित्ततोति एत्थ कायवचीविञ्ञत्तिभावतो उज्जग्घिकउच्चासद्दादीसु विय ‘‘कायवाचाचित्ततो’’ति वत्तब्बानीति चे? न वत्तब्बानि. निसीदनगमनाहारपक्खिपनादिकायविञ्ञत्तिया सब्भावा तत्थ युत्तं, न धम्मदेसने तादिसस्साभावा.

पकिण्णकवण्णना निट्ठिता.

सेखियकण्डवण्णना निट्ठिता.

८. सत्ताधिकरणसमथवण्णना

‘‘येभुय्यसिका कातब्बा…पे… तिणवत्थारको कातब्बो, सो पुग्गलो’’ति च लिखितं.

सत्ताधिकरणसमथवण्णना निट्ठिता.

भिक्खुविभङ्गो निट्ठितो.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स