७. सप्पाणकवग्गो

१. सञ्चिच्चपाणसिक्खापदवण्णना

३८२. सञ्चिच्चपाणसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.

२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

३८७. ‘‘पाणो अत्थी’’ति जानन्तोपि ‘‘मरिस्सन्ती’’ति अविचारेत्वा पिवतिचे, अनापत्ति.

जले पक्खिपनं पुप्फं, जलप्पवेसनं इदं;

एवं उभिन्नं नानत्तं, ञेय्यं ञाणवता सदाति.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना

३९२. ततिये द्वादस उक्कोटा वेदितब्बा. तत्थ अकतं कम्मं, दुक्कटं कम्मं, पुन कातब्बं कम्मन्ति अनुवादाधिकरणे लब्भन्ति. अनिहटं, दुन्निहटं, न पुन हरितब्बन्ति विवादाधिकरणे लब्भन्ति, अविनिच्छितं, दुविनिच्छितं, पुन विनिच्छितब्बन्ति आपत्ताधिकरणे लब्भन्ति. अवूपसन्तं, दुवूपसन्तं, पुन वूपसमेतब्बन्ति किच्चाधिकरणे लब्भन्तीति अट्ठकथानयो, पाळियं पनेत्थ मुखमत्तमेव दस्सितं.

उक्कोटनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना

३९९. ‘‘पाराजिकानीति अत्थुद्धारवसेन दस्सितानी’’ति कथं विञ्ञायतीति चे? परिवारपाळितो. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘आपत्ताधिकरणपच्चया कति आपत्तियो आपज्जति. आपत्ताधिकरणपच्चया चतस्सो आपत्तियो आपज्जति. भिक्खुनी जानं पाराजिकं धम्मं पटिच्छादेति, आपत्ति पाराजिकस्स. वेमतिका पटिच्छादेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. भिक्खु सङ्घादिसेसं पटिच्छादेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. आचारविपत्तिं पटिच्छादेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (परि. २९०). पाराजिकं पटिच्छादेन्तो भिक्खु अनापत्ति, नो आपत्तिं आपज्जति अवुत्तत्ताति चे? न, संकिलिट्ठेन चित्तेन पटिच्छादने विना आपत्तिया असम्भवतो. दुक्कटवारे वत्तब्बापि पाराजिकापत्तियो पठमं अत्थुद्धारवसेन सङ्घादिसेसेहि सह वुत्तत्ता न सक्का पुन वत्तुन्ति न वुत्ताति वेदितब्बा.

याव कोटि न छिज्जतीति चेत्थ यो अन्तमसो पटिच्छादनत्थं अञ्ञस्स आरोचेतु वा, मा वा, पटिच्छादनचित्तेनेव आपत्तिं आपन्नो. तस्स पुन अञ्ञस्स पटिच्छादनत्थं अनारोचनेनेव न कोटि छिन्ना होति, किं पुन पटिनिवत्तित्वा वचनेन पयोजनन्ति न अन्तिमस्स अनारोचनेन छिन्ना होति, अप्पटिच्छादनेन एव छिन्ना होति, ततो अप्पटिच्छादनत्थं अपुब्बस्स आरोचेतब्बं, ततो पट्ठाय कोटि छिन्ना होति, तदभावो पटिनिवत्तित्वा अप्पटिच्छादनत्थं आरोचेतब्बं, एवम्पि कोटि छिन्ना होतीति एवं नो पटिभातीति आचरियो. ततियेन दुतियस्साति एत्थ ‘‘दुतियो नाम पठमो’’ति वदन्तानं ‘‘वत्थु पुग्गलो न वत्तब्बो’’ति वारितत्ता न सुन्दरं. अञ्ञस्स चतुत्थस्स आरोचनेपि न सुन्दरं. कस्मा? पुब्बेव सुत्वा अञ्ञस्स अनारोचितत्ता. ‘‘सुतेन अञ्ञस्स आरोचेतब्बं सिया’’ति वदन्ति.

दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना

४०४. पुनप्पुनं उप्पज्जनतो बहुधा. हायनवड्ढनन्ति मातुकुच्छिस्मिं चे द्वादसन्नं मासानं ऊनताय हायनं कतं. पसूतस्स वड्ढनं कातब्बं. मातुकुच्छिस्मिं चे वड्ढनं कतं. पसूतस्स हायनं कातब्बं. निक्खमनीयपुण्णमासी नाम सावणमासस्स पुण्णमासी. ‘‘पाटिपददिवसेति दुतिये उपगच्छति दिवसे’’ति लिखितं. सो हि पसूतदिवसतो पट्ठाय परिपुण्णवीसतिवस्सो होति. अवसेसानं द्विन्नं वस्सानं अधिकदिवसानि होन्तेव, तस्मा निक्कङ्खा हुत्वा उपसम्पादेन्ति. तं सन्धायाति गब्भवस्सञ्च पवारेत्वा लद्धवस्सञ्च अगणेत्वा जातदिवसतो पट्ठाय गणेत्वा एकूनवीसतिवस्सं. एकूनवीसतिवस्सोति ‘‘गब्भवस्सं एव पहाया’’ति लिखितं, तं दुल्लिखितं.

४०६. अञ्ञं उपसम्पादेतीति उपज्झायो वा आचरियो वा हुत्वा उपसम्पादेति. ‘‘ओपपातिकस्स सोळसवस्सुद्देसिकभावतो पुन चत्तारो वस्से अतिक्कमित्वा उपसम्पदा कातब्बा’’ति आचरिया वदन्तीति केचि.

ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना

४०९. थेय्यसत्थो चे सुद्धमातुगामो द्वे आपत्तियो. अथ भिक्खुनियो, समयो रक्खति. थेय्यसत्थभावस्स ठानं कत्वा रक्खणीयत्ता सहधम्मिकानं रक्खतियेवाति एके. थेय्यभावे न सहधम्मिकता, तस्मा न रक्खति एवाति एके. अपाराजिकथेय्यभावे सति सहधम्मिकभावोति चे? इतरस्मिं इतरन्ति समयो अनिस्सटो आपज्जति. भिक्खु थेय्यसत्थो चे, यथावत्थुकमेव. थेय्यसत्थे थेय्यसत्थसञ्ञी सद्धिं संविधायाति च. ‘‘सद्धि’’न्ति पदं केसुचि नत्थि, तं अननुरूपं. तथा दुतियेपि.

थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

४१२. ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरा इत्थी’’ति च पाठो अत्थि, केसुचि नत्थि. नत्थिभावो सुन्दरो ‘‘तेन खो समयेना’’ति अधिकारत्ताति केचि. इध एकतोउपसम्पन्ना, सिक्खमाना, सामणेरीति इमापि तिस्सो सङ्गहं गच्छन्ति. इमासं पन समयो रक्खति, अयमिमासं, मातुगामस्स च विसेसो.

४१४. अपिचेत्थ ‘‘विञ्ञू पटिबला’’ति वचनतो अप्पटिबला अनापत्तिवत्थुकाति एके, तं न युत्तं दुक्कटवत्थुकत्ता. ‘‘भिक्खु संविदहति, मातुगामो न संविदहति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति हि वुत्तं. तथा हि उपपरिक्खितब्बं.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना

४१७. गहट्ठस्सापि भिक्खुनीदूसककम्मं मोक्खन्तरायिकमेव, तस्मा तस्स पब्बज्जापि पटिक्खित्ता. विपाकन्तरायिका अहेतुकत्ता. पुब्बे सञ्चिच्च आपन्ना सम्मुट्ठा सुद्धसञ्ञिनो अन्तरायिका एव. सेसाति जातिका. रसेनाति भावेन. अधिकुट्टनट्ठेनाति अधिकरणं कत्वा कुट्टनट्ठेन छिन्दनट्ठेन. असिसूनूपमा कुसलधम्मच्छेदनट्ठेन. सत्तिसूलूपमा चित्तवितुदनट्ठेनाति पोराणा. अनापत्तिपाळियं ‘‘आदिकम्मिकस्सा’’ति मुखारुळ्हवसेन लिखितं.

अरिट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना

४२५. ‘‘तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सट्ठेनाति इमिना लद्धिनानासंवासकतं दीपेती’’ति वुत्तं. तिचित्तन्ति एत्थ विपाकाब्याकतचित्तेन सहवासेय्यं कप्पेय्याति एवमत्थो दट्ठब्बो. अञ्ञथा सचित्तकत्ता सिक्खापदस्स किरियाब्याकतं सन्धाय न युज्जति.

उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना

४२८. यत्थ ते न पस्सामाति तेति तं. अथ वा तव रूपादिं न पस्साम. अयं समणुद्देसो पाराजिको होति. ‘‘सचे तं दिट्ठिं पटिनिस्सज्जति, सङ्घस्स आरोचेत्वा सङ्घानुमतिया पब्बाजेतब्बो’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं, तं न युत्तं, दण्डकम्मनासना हि इधाधिप्पेता. यदि सो पाराजिको, लिङ्गनासना नाम सिया. ते पटिसेवतो नालं अन्तरायायाति च दिट्ठि सत्थरि असत्थादिदिट्ठि न होति. सचे सा यस्स उप्पज्जति, सो पाराजिको होति, तस्मिम्पि एवमेव पटिपज्जितब्बं संवरे अतिट्ठन्तो लिङ्गनासनायेव नासेतब्बोति आचरियस्स तक्को.

कण्टकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

समत्तो वण्णनाक्कमेन सप्पाणकवग्गो सत्तमो.