३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

१४४. कथानुसारेनाति यो भिक्खुनोवादकत्थिको किंसीलो किंसमाचारो कतरकुला पब्बजितोतिआदि कथानुसारेनाति अत्थो. सग्गमग्गगमनेपीति अपि-सद्देन मोक्खगमनेपि. ‘‘लक्खणप्पटिवेधपटिसंयुत्तो’’ति अट्ठगरुधम्मानुसारेन वत्तब्बं धम्मकथं सन्धाय वुत्तं.

१४५-१४७. निस्सीमन्ति विहारे बद्धसीमतो अञ्ञं अबद्धसीमं, गामसीमादिन्ति अत्थो. ‘‘सुपिनन्तेनपी’’ति न सब्बेसन्ति इध बाहुल्लनयेन वुत्तं. छब्बग्गिया हि केचि वीसतिवस्सापि अत्थि अतिरेकवीसतिवस्सापीति इमिना इमं मज्झिमबोधिकाले पञ्ञत्तन्ति विञ्ञायति. ‘‘सीलवा होती’’ति वत्वा तस्स चतुब्बिधत्ता इध अधिप्पेतसीलमेव दस्सेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदि वुत्तं. गण्ठानुगण्ठिपदेसु ‘‘सतिसंवरादयो इध नाधिप्पेता, तेन विभङ्गपाठं दस्सेति अट्ठकथाचरियो’’ति वुत्तं. अत्थतोति पाळिअत्थतो. कारणतोति कारणूपपत्तितो, अट्ठकथातोति अधिप्पायो. अथ वा कारणतोति धम्मतो, तेन अत्थतो धम्मतोति वुत्तं होति. अथ वा अत्थतोति फलतो. ‘‘कारणतोति हेतुतो. धम्मपदम्पि जातकेन सहा’’ति लिखितं. पञ्हं कथेतुन्ति ‘‘पञ्हं पुट्ठो कथेती’’ति एत्थ भिक्खुनिया पुट्ठेन ‘‘न जानामी’’ति न सक्का कथेतुं. ‘‘न खो पन तं भगवन्त’’न्ति पाठो. ‘‘न खो पनेत’’न्ति च लिखन्ति, तं न सुन्दरं. ‘‘कासायवत्थवसनाया’’ति वचनतो पाराजिकायपि न वट्टति. भिक्खुनिया कायसंसग्गमेव वुत्तं. मेथुनेन हि भिक्खुनीदूसको होति.

१४८-९. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम परिवत्तलिङ्गा, पञ्चसता साकियानियो वा. ‘‘धम्मदेसनापत्तिमोचनत्थं पना’’ति वचनतो मातुगामग्गहणेन सब्बत्थ भिक्खुनीसङ्गहं गच्छतीति सिद्धं. भिक्खुनिग्गहणेन पन मातुगामो तिरियं तरणसिक्खापदे (पाचि. १८७-१९०) सङ्गहितो, न अञ्ञत्थ. ‘‘ओसारेतब्बा’’ति पाळिपाठो, पाळि ओसारेतब्बाति अत्थो. ‘‘ओसारेतब्ब’’न्ति अट्ठकथापाळि. एकस्मिं ठाने वन्दिते दोसाभावतो बहूसु एकाय वन्दिते वट्टतीति चे? भिक्खूहि कत्तब्बं नत्थि, भिक्खुनियायेव कत्तब्बं, तस्मा न वट्टति. ‘‘यत्थ कत्थचि निसिन्नायाति अन्तोद्वादसहत्थे निसिन्नाया’’ति वदन्ति. न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामाति निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामा भिक्खू इध नाधिप्पेता, वस्सं उपगन्तुकामाव अधिप्पेताति अत्थो. यतो पनाति भिक्खुनीविहारतो. तत्थाति भिक्खुनीविहारे. किञ्चापि ‘‘ओवाददायका भिक्खू’’ति वचनतो ओवाददायकेहेव सभिक्खुको आवासो होति, न सब्बेहीति आपन्नो, तथापि असति भिक्खुनोवादके ओवादसंवासानं अत्थाय याचनत्थाय अवस्सं गन्तब्बत्ता अञ्ञेहिपि भिक्खूहि सभिक्खुकोपि सभिक्खुको एवाति वेदितब्बो. सा रक्खितब्बाति वस्सच्छेदापत्ति रक्खितब्बा. कस्मा? आपदासु हीतिआदि. ‘‘अयं उपोसथो चातुद्दसिकोति पुच्छितब्ब’’न्ति वुत्तं, तम्पि तेरसियंयेव, एतरहि पन भिक्खुनियो चातुद्दसियंयेव गन्त्वा ‘‘कदा अय्य उपोसथो’’ति पुच्छन्ति. ‘‘जायायो वा जारियो वा’’ति अधिप्पायेन वुत्तं किर. ‘‘गच्छेय्य चे, आपत्ती’’ति पाठो. द्वे तिस्सोति द्वीहि तीहि. एकतो आगतानं वसेन ‘‘ताही’’ति बहुवचनं वुत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘एका भिक्खुनी वा बहू भिक्खुनी वा बहूहि भिक्खुनुपस्सयेहि ओवादत्थाय पेसिता’’ति वचनस्स वित्थारो ‘‘भिक्खुनिसङ्घो च अय्य भिक्खुनियो चा’’तिआदिना वुत्तो. ‘‘भिक्खुनिसङ्घो च अय्य भिक्खुनियो चा’तिआदि नानाउपस्सयेहि पेसिताय वचन’’न्ति च ‘‘अपरिपुण्णसङ्घपुग्गलनानावासदुतियवचनवसेन पञ्चक्खत्तुं उपसङ्कमनं वुत्त’’न्ति च लिखितं. यस्मिं आवासे पातिमोक्खुद्देसो न पवत्तति, तत्थापि याचनं सम्पटिच्छित्वा पुनदिवसे येन पटिग्गहितं, तेन ‘‘नत्थि कोचि भिक्खु भिक्खुनोवादको सम्मतो’’तिआदि वत्तब्बं. अत्थि चे सम्मतो, निद्दिसितब्बो. ‘‘सयमेव चे सम्मतो, अह’न्ति वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. सचे सम्मतो वा ओवादपटिग्गाहको वा पातिमोक्खं उद्दिसति, अञ्ञेन आरोचापेतब्बन्ति एके, ‘‘अत्तनापि आरोचेतुं वट्टती’’ति च वदन्ति. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘अय्यानं पवारेती’’ति लिखितं, एवं सति ‘‘अय्यस्स पवारेमी’’ति वत्तब्बं, पोत्थके नत्थि.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

१५३. मुनातीति जानाति. अन्तरधायतिपीति एत्थ तदुत्तमं चे अत्थि, तं पस्सामि, यं विचित्तं वा, तदत्थञ्च. तग्घ कारणं. सह उप्पादमनन्तरा किरिया. यमा च ते मनसा कतत्र नेत्वाति. यथा पातो सिया पातो भवं पातोव उदकतो उग्गन्त्वा ठितं, तथा विरोचमानं अङ्गीरसं बुद्धं पस्स, न केवलं पदुमं विय, विरोचमानं तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खेति सम्बन्धो. अथ वा अङ्गीरसं बुद्धं पदुमंव विरोचमानं सूरियंव तपन्तं पस्स बुद्धं. यथा पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं कोकनुदसङ्खातं पदुमं पस्ससि, तथा विरोचमानं अङ्गीरसं बुद्धं पस्स. उभयेनेव हि भगवतो कन्ति दीपिताति कत्वा दीपितगुणसुभं बुद्धं सक्कत्वा तं कन्तिं पूजेय्य. पूजनेय्यतोपि वीतिनामेय्य इति लक्खये. ‘‘एकतो उपसम्पन्नाया’’ति पाळि.

१५६. ‘‘एकतो उपसम्पन्नान’’न्ति अट्ठकथापाठो. ‘‘अभब्बो त्व’’न्तिआदिवचनतो अनुकम्पावसेन सद्धिविहारिकादिं सङ्घिका विहारा निक्कड्ढापेन्तस्स अनापत्ति विय दिस्सति. अभब्बो हि थेरो सञ्चिच्च तं कातुं, गवेसितब्बाव एत्थ युत्तीति केचि. थेरेन सिक्खापदपञ्ञत्तितो पुब्बे कतन्ति मम तक्को.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

१६२. ‘‘एकरत्तम्पि वसन्ती’’ति (पाचि. १६१) वचनतो यत्थ रत्तियं न वसन्ति, तत्थ गन्त्वा ओवदितुं वट्टतीति एके. यदि एवं सङ्केतट्ठानं गन्त्वा ओवदितुं वट्टतीति सिद्धं. ‘‘ततो अद्धयोजनेयेव सभिक्खुको आवासो इच्छितब्बो’’ति न वत्तब्बं. भिक्खुनोवादको चे अद्धयोजनं गन्त्वा ओवदितुकामो होति, भिक्खुनिसङ्घो च अद्धयोजनं गन्त्वा सोतुकामो, ‘‘वट्टती’’ति वत्तब्बं सिया, तञ्च न वुत्तं, तस्मा न वट्टति. हेट्ठिमपरिच्छेदेन पन ‘‘एकरत्तम्पी’’ति वुत्तं. ततो पट्ठाय उपस्सयं होति, न उपस्सयसङ्खेपेन कतमत्तेनाति वुत्तं होति. यत्थ वासूपगता भिक्खुनियो, सो उपस्सयसङ्ख्यं गच्छति, तत्थ न गन्त्वा ओवादो दातब्बो. एकावासे दिवा वट्टतीति एके, विचारेत्वा युत्ततरं गहेतब्बं.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

१६४. ‘‘उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मत’’न्ति पाळिवचनतो, ‘‘सम्मतेन वा सङ्घेन वा भारं कत्वा ठपितो’’ति अट्ठकथावचनतो च अट्ठहङ्गेहि समन्नागतो सम्मतेन वा विप्पवसितुकामेन ‘‘यावाहं आगमिस्सामि, ताव ते भारो होतू’’ति याचित्वा ठपितो, तस्साभावतो सङ्घेन वा तथेव भारं कत्वा ठपितो अट्ठहि गरुधम्मेहि ओवदितुं लभति, पगेव अञ्ञेन धम्मेनाति सिद्धं. ‘‘यो पन भिक्खु असम्मतो भिक्खुनियो ओवदेय्य, पाचित्तिय’’न्ति पगेव भारं कत्वा अट्ठपितं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. अभयगिरिवासीनम्पि इदमेव मतं, अनुगण्ठिपदे पन इमं नयं पटिक्खिपित्वा ‘‘नत्थि कोची’’तिआदिना ‘‘एतरहि ओवादको असम्मतो भिक्खुनोवादको नामा’’ति वत्वा ‘‘यं पन अन्धकट्ठकथायं वुत्तं ‘उपसम्पन्नं सङ्घेन कम्मवाचाय असम्मतं, भिक्खुसङ्घेन पन भिक्खुनिसङ्घस्स अनुग्गहं करोथ, भिक्खुनियो ओवदथ, भिक्खुसङ्घस्स च करोथ फासुविहारन्ति एवं याचित्वा ठपितो भिक्खुसङ्घं आपुच्छित्वा, ततो सो थेरो भिक्खुनियो ओवदति, एवरूपं भिक्खुसङ्घेन असम्मतन्ति, तत्र वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो’’ति वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘असम्मतो गामं ओवादत्थाय आगतानं भिक्खुनीनं वचनं सुत्वा पटिवचनं देन्तो सङ्घानुमतिया, न ञत्तिचतुत्थेना’’ति वुत्तं, तं अनुगण्ठिपदमतेन समेति, अन्धकट्ठकथायं वुत्तवचनं तेन समेति, तञ्च पाळिवचनं, न हि ओवादपटिग्गाहको, पातिमोक्खुद्देसको वा ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति वचनमत्तेन भिक्खुनोवादको नाम होति. होतीति चे, अनुपसम्पन्नोपि तत्तकेन वचनेन ‘‘भिक्खुनोवादको होतू’’ति वत्तब्बो. होतीति चे, यं वुत्तं गण्ठानुगण्ठिपदेसु ‘‘असम्मतो नाम असम्मतभावेन ‘बहुस्सुतो त्वं ओवदाही’ति सङ्घेन भारं कत्वा ठपितो’’ति. एत्थ बाहुसच्चेन किं पयोजनं. अनुगण्ठिपदेयेव ‘‘अभयगिरिवासी वदतीति सुत्वा सम्मतेन वा आणत्तो ओवदितुं लभतीति धम्मसिरित्थेरो पच्छा अनुजानाती’’ति वुत्तं. किं बहुकाय. ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति एत्तकमत्तेन भिक्खुनोवादको होति. अट्ठकथायं ‘‘भारं कत्वा’’ति इमिना किं पयोजनं, तत्तकम्पि वत्तुं अञ्ञो न लभति, तेन च ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा बालं गिलानं गमिकं अवसेसेहि ओवादं गहेतु’’न्ति (चूळव. ४१४) अयं पाळि विरुज्झेय्य. कथं? तस्स हि ‘‘न, भिक्खवे, ओवादो न पच्चाहरितब्बो’’ति (चूळव. ४१५) चनतो सम्मतासम्मतभावेन नत्थि कोचीति ‘‘पासादिकेन सम्पादेतू’’ति वत्तब्बं सिया, वदन्तो च इध पठमेन आपत्तिया कारेतब्बो होतीति. होतु असम्मतत्ता, अकतभारत्ता च. इमस्स च भिक्खुनोवादकत्ते इमस्स खीयनेन दुक्कटं सिया, सब्बमेतं अनिट्ठं, तस्मा अट्ठकथायं ‘‘अयमेत्थ भिक्खुनोवादको नामा’’ति अवुत्तत्ता तथा भारं कत्वा ठपितो ओवदितुं लभतियेव, नाञ्ञोति आचरियो.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना

१६९. सादियिस्ससीति पुच्छा.

चीवरदानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

१७६. वञ्चेत्वाति ‘‘तव ञातिकाया’’ति अवत्वा ‘‘एकिस्सा भिक्खुनिया’’ति एत्तकमेव वत्वा, ते हि ‘‘एकिस्सा’’ति वचनं सुत्वा अञ्ञातिकाय सन्तकसञ्ञिनो सिब्बेसुं. इमस्मिं सिक्खापदे ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवर’’न्ति एत्तकमेव पाळि, तेन वुत्तं ‘‘चीवरन्ति यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा’’तिआदि. ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति च लिखितं, सो पमादलेखो.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

१८१. ता भिक्खुनियो दूसयिंसूति विपरिणामो कातब्बो.

१८२-४. सम्पदन्तीति पदसा गच्छन्ति. वुत्तनयेनेवाति ‘‘सम्पतन्ति एत्थाति सम्पातो’’तिआदिना. पदगते उपचारो न लब्भति, अच्चासन्नत्ता मिस्सं विय होतीति. कुक्कुटवस्सितपरिच्छिन्नो महाअट्ठकथायं. ‘‘तम्पि वोहारेना’’ति लिखितं. ‘‘येभुय्येन तथा सन्निवेसो होतीति कत्वा अट्ठकथायं वुत्तं, तस्मा न पमादलेखो’’ति च, ‘‘उक्कट्ठपरिच्छेदेन वुत्तं अट्ठकथायं, ततो उद्धं अद्धयोजनलक्खणसम्पत्तं नाम होतीति गहेतब्ब’’न्ति च वुत्तं. ‘‘कप्पियभूमि किरायं…पे… न वदन्ती’’ति वुत्तं. दुद्दसञ्हेत्थ कारणं. कतरं पन तन्ति? ‘‘गच्छामाति संविदहति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘गच्छामा’’ति वत्तमानवचनन्तञ्च, अमग्गे भिक्खुनुपस्सयादिम्हि न सम्भवतियेव मनुस्सानं अन्तरघरादिम्हि मग्गसङ्खेपगमनतो, उच्चासयनादिउप्पत्तिट्ठानत्ता च. न तित्थियसेय्याय वा पब्बजितावासत्ता. द्वारेति समीपत्थे भुम्मं, तस्मा तं दस्सेतुं पुन ‘‘रथिकाया’’ति आह. सेसअट्ठकथायं ‘‘एत्थन्तरे संविदहितेपि भिक्खुनो दुक्कट’’न्ति आगतत्ता न समेति. ‘‘गामन्तरे’’ति वचनतो अञ्ञगामस्स उपचारोक्कमने एव आपत्ति. ‘‘अद्धयोजने’’ति वचनतो अतिक्कमनेयेव युत्तं.

१८५. रट्ठभेदेति विलोपे. पोराणगण्ठिपदे ‘‘तयोपि सङ्केता कालदिवसमग्गवसेन, तत्थ पच्छिमेनेव आपत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘इमिना मग्गेना’’ति विस्सज्जेत्वा अञ्ञेन गच्छन्ति चे, आपत्तियेवाति अत्थो.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

१८९. नदिया कुतो गामन्तरन्ति चे? ‘‘यस्सा नदिया’’तिआदिमाह. गामन्तरगणनायाति यस्मिं गामतित्थे आरुळ्हो, तं ठपेत्वा अञ्ञगामगणनाय. ‘‘मातुगामोपि इध सङ्गहं गच्छती’’ति आचरियस्स तक्को, तेनेव ‘‘उभयत्थ एकतो उपसम्पन्नाय दुक्कटं, सिक्खमानाय सामणेरिया अनापत्ती’’ति च न वुत्तं. एसेव नयो अञ्ञेसुपि एवरूपेसु.

१९१. ‘‘लोकस्सादमित्तसन्थववसेन केळिपुरेक्खारा संविदहित्वा’’ति वुत्तत्ता अकुसलचित्तं लोकवज्जन्ति वत्तब्बन्ति? न वत्तब्बं, ‘‘केळिपुरेक्खारा’’ति वचनं येभुय्यताय वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे च ‘‘तीणि चित्तानि तिस्सो वेदना’’ति वुत्तं, संविदहनकाले वा केळिपुरेक्खारो भिक्खु संविदहति, आपत्ति भिक्खुनो गामन्तरोक्कमने, अद्धयोजनातिक्कमे वा. कुसलचित्तो वा होति पच्चवेक्खन्तो, चेतियादीनि वा पस्सन्तो, अब्याकतचित्तो वा होति किलमथवसेन निद्दायन्तोति तिचित्तानि गहितानीति वेदितब्बा.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

१९२. चेटकेति दारके. तरुणपोतकेति पोराणा. ‘‘पापभिक्खूनं पक्खुपच्छेदाय इदं पञ्ञत्तं, तस्मा पञ्च भोजनेयेवापत्ति वुत्ता’’ति लिखितं.

१९४-७. निप्फादितन्ति विञ्ञत्तिया न होति, किन्तु परिकथादीहि, तस्मा इमिना सिक्खापदेन अनापत्ति, तं सन्धाय ‘‘सब्बत्थ अनापत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘कथानुसारेन तत्थ पसीदित्वा देन्ति, इदं परिपाचितं न होति, वट्टन्ती’’ति पठमसिक्खापदे वुत्तत्ताति धम्मसिरित्थेरो, उपतिस्सत्थेरो पन ‘‘इतरम्पि वट्टतियेवा’’ति आह. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘यस्मा देवदत्तो पकतिया तत्थ भिक्खुनिपरिपाचितं भुञ्जति, तस्मा इमं अट्ठुप्पत्तिं निदानं कत्वा इदं सिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति वुत्तं.

परिपाचितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना

१९८. ‘‘उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापदेन चा’’ति पाठो.

रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

समत्तो वण्णनाक्कमेन ओवादवग्गो ततियो.