४. भोजनवग्गो
१. आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना
२०३-४. पूगस्साति पूगेन. कुक्कुच्चायन्तोति निस्सरणेनेत्थ भवितब्बं, तं मयं न जानामाति सन्निट्ठानस्स करणवसेन ‘‘कुक्कुच्चायन्तो’’ति वुच्चति. यथा हि आयस्मा उपालि नयग्गाहेन ‘‘अनापत्ति आवुसो सुपिनन्तेना’’ति (पारा. ७८) आह, तथा थेरोपि ‘‘अनापत्ति गिलानस्सा’’ति कस्मा न परिच्छिन्दतीति? अनत्ताधिकारत्ता विनयपञ्ञत्तिया, ‘‘नायं अत्तनो ओकासो’’ति पटिक्खित्तत्ता, सिक्खापदस्स अपरिपुण्णत्ता. पठमपाराजिकसिक्खापदे परिपुण्णं कत्वा पञ्ञत्तेयेव हि सो थेरो ‘‘अनापत्ति सुपिनन्तेना’’ति आह ‘‘अञ्ञत्र सुपिनन्ता’’ति वुत्तपदानुसारेनाति. यस्मा ओदिस्स अयावदत्थेव दायकानं पीळा नत्थि, तस्मा ‘‘अनोदिस्स यावदत्थो’’ति वुत्तं.
२०८. ‘‘अन्तरामग्गे एकदिवस’न्ति एकंयेव सन्धाय वुत्त’’न्ति च ‘‘एसेव नयोति वुत्तनयमेव दस्सेतुं गन्त्वा पच्चागच्छन्तो हीतिआदिमाहा’’ति च ‘‘सुद्धचित्तो हुत्वा पकतिगमनेव भुञ्जितुं लभती’’ति च ‘‘अगिलानस्स गिलानसञ्ञिनो कायेन समुट्ठाती’’ति च लिखितं.
आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना
२०९-२१८. गुळ्हपटिच्छन्नोति अपाकटोव. एको पुत्तेनाति एकस्सेकं भत्तं ‘‘अहं अञ्ञेन निमन्तितो’’ति न वुच्चति. ‘‘सचे एकतो गण्हन्ति , गणभोजनं होती’’ति (पाचि. अट्ठ. २१७-२१८) वुत्तत्ता चत्तारो उपासका चत्तारो भिक्खू विसुं विसुं निमन्तेत्वा हत्थपासे ठितानं चे देन्ति, गणभोजनं होति एवाति एके, तं न युत्तं विय. ‘‘विञ्ञत्तितो पसवने गणस्स एकतो गहणे इमिना सिक्खापदेन आपत्ति, विसुं गहणे पणीतभोजनसूपोदनविञ्ञत्तीही’’ति लिखितं. ‘‘विञ्ञत्तितो पसवनं अट्ठुप्पत्तिवसेन अट्ठकथायं अनुञ्ञातं. सूपोदनादिवसेन तत्थ आपत्ति एवा’’ति वुत्तं, तं न युत्तं. कस्मा? परिवारे (परि. १६८) एव द्विन्नं आकारानं आगतत्ता, तस्मा अट्ठकथायं ‘‘अनुञ्ञात’’न्ति दुवुत्तं. अट्ठुप्पत्तियंयेव पाकटन्ति ‘‘पदभाजने न वुत्त’’न्ति वत्तब्बं. एकतो गण्हन्तीति गहितभत्तापि अञ्ञे याव गण्हन्ति, ताव चे तिट्ठन्ति, एकतो गण्हन्तियेव नाम. ‘‘गच्छति चे, अनापत्ती’’ति वदन्ति.
एत्थाह – ‘‘पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाण’’न्ति वुत्तं, अथ कस्मा पाळियं ‘‘गणभोजनं नाम यत्थ चत्तारो…पे… भुञ्जन्ति, एतं गणभोजनं नामा’’ति (पाचि. २१८) वुत्तन्ति? वुच्चति – यत्थाति उपयोगत्थे भुम्मवचनं. चत्तारोति गणस्स हेट्ठिमपरिच्छेदनिदस्सनं. पञ्चन्नं भोजनानन्ति आपत्तिप्पहोनकभोजननिदस्सनं. अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तिताति अकप्पियनिमन्तननिदस्सनं. निमन्तनवसेनेव पन गणभोजनस्स वुत्तत्ता ‘‘निमन्तिता भुञ्जन्तीति वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘अञ्ञतरं भोजनं विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्ती’’ति पन न वुत्तं अट्ठुप्पत्तियंयेव पाकटत्ता. यं भुञ्जन्तीति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. तत्थ भुञ्जन्तीति पटिग्गाहकनियमवचनं. न हि अप्पटिग्गहितकं भिक्खू भुञ्जन्ति. इदं वुत्तं होति ‘‘गणस्स यतो पटिग्गहिताहारभोजनहेतु पाचित्तिय’’न्ति. आगन्तुकपट्टं मोघसुत्तेन सिब्बित्वा ठपेन्ति, तत्थ अनुवाते यथा एकतलं होति, तथा हत्थेहि घट्टेति. वलेतीति आवट्टेति. परिवत्तनन्ति सुत्तं गण्हन्तानं सुखग्गहणत्थं सुत्तपरिवत्तनं करोति, पट्टं सिब्बन्तानं सुखसिब्बनत्थं पट्टपरिवत्तनञ्च. नवचीवरकारको इधाधिप्पेतो, न इतरोति. ‘‘बिम्बिसारं आपुच्छित्वा सम्भारे कयिरमानेयेव काला अतिक्कन्ता, पच्छा गणभोजनसिक्खापदे पञ्ञत्ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छी’’ति वदन्ति, अञ्ञथा अट्ठकथाय विरुज्झनतो.
२२०. ‘‘द्वे तयो एकतोति येपि अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा’’तिआदिवचनेन अकप्पियनिमन्तनपच्चया एव अनापत्ति, विञ्ञत्तितो आपत्तियेवाति दीपेति. अनिमन्तितो चतुत्थो यस्स तदेतं अनिमन्तितचतुत्थं. एस नयो सब्बत्थ. पवेसेत्वाति निसीदापेत्वा. चीवरदानसमयलद्धकचतुक्कं चीवरकारसमयलद्धकचतुक्कन्ति एवमादीनि. तानि चाति येहि भोजनेहि विसङ्केतो नत्थि, तानि. महाथेरेति उपसम्पन्ने. अट्ठत्वाति ठितेन निमित्तं दस्सितं होति. तत्थ तत्थ गन्त्वाति रथिकादीसु भिक्खुसमीपे गन्त्वा. इमस्मिं पन सिक्खापदे कत्थचि पोत्थके ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरदानसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्चिदं भगवता भिक्खून’’न्ति पाठो दिस्सति. कत्थचि ‘‘भुञ्जितु’’न्ति वत्वा ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति पाठो, अयं सोभनो.
गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना
२२१. अधिट्ठिताति निच्चप्पवत्ता. बदरचुण्णसक्करादीहि योजितं बदरसाळवं. किरकम्मकारेनाति किरस्स कम्मकारेन.
२२६. ‘‘विकप्पेत्वा गण्हाही’’ति एत्थाहु पोराणत्थेरा ‘‘भगवतो सम्मुखा अविकप्पेत्वा गेहतो निक्खमित्वा रथिकाय अञ्ञतरस्स भिक्खुनो सन्तिके विकप्पेसि, विकप्पेन्तेन पन ‘मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मी’ति वत्तब्बं, इतरेन वत्तब्बं ‘तस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा यथापच्चयं वा करोही’’’ति. पञ्चसुसहधम्मिकेसूति सम्मुखा ठितस्स सहधम्मिकस्स यस्स विकप्पेतुकामो, तं सहधम्मिकं अदिस्वा गहट्ठस्स वा सन्तिके, सयमेव वा ‘‘पञ्चसु सहधम्मिकेसु इत्थन्नामस्स विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बन्ति एके, एवं सति थेरो तस्मिंयेव निसिन्नोव तथा वाचं निच्छारेत्वा पटिग्गण्हातीति तक्को दिस्सति. महापच्चरियादीसु पन परम्मुखा विकप्पनाव वुत्ता, सा ‘‘तेन हानन्द, विकप्पेत्वा गण्हाही’’ति इमिना समेति, तथापि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना) ‘‘तस्मा यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं सम्मुखा वा ‘इत्थन्नामस्स दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं परम्मुखा वा’’ति वचनतो सहधम्मिकस्स सन्तिके एव वत्तब्बं, न सयमेवाति दिस्सति. यस्मा अयं पच्छिमनयो पोराणगण्ठिपदेनपि समेति, तस्मा इध मातिकाट्ठकथानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. एत्थ किञ्चापि ‘‘ते मनुस्सा…पे… भोजनमदंसू’’ति वचनतो अकप्पियनिमन्तनं पञ्ञायति, तथापि थेरस्स कुक्कुच्चुप्पत्तिकारणेन भत्तेन सो निमन्तितोति वेदितब्बो. अञ्ञथा परतो ‘‘द्वे तयो निमन्तने एकतो भुञ्जती’’ति वचनेन, अनापत्तिवारेन च विरुज्झति.
२२९. एत्थायं विचारणा – ‘‘अञ्ञो मनुस्सो पत्तं गण्हाति, न दातब्ब’’न्ति वचनतो अपरभागे अकप्पियनिमन्तनेन नत्थि पयोजनं, पुब्बभागेयेव अकप्पियनिमन्तनेन पयोजनन्ति स्वेपि भन्ते आगच्छेय्याथाति एत्थ कतरं अकप्पियनिमन्तनं, तस्मा अधिप्पायो चेत्थ पमाणन्ति. न, ‘‘पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ती’’ति वचनतोति. तत्थ ‘‘स्वेपि भन्ते’’ति एत्थ यथा वचनमत्तं अग्गहेत्वा अकप्पियनिमन्तनक्कमेन अत्थो गहितो, तथा ‘‘पिण्डाय चरित्वा’’ति एत्थापि अन्तरा अकप्पियनिमन्तनेन लद्धभत्तं सन्धाय वुत्तन्ति अत्थो गहेतब्बो. पिण्डाय हि चरन्तं दिस्वा ‘‘एत्थ, भन्ते, भत्तं गण्हथा’’ति दिन्नम्पि अकप्पियनिमन्तनेन लद्धं नाम होति. वोहारेन पन ‘‘पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्त’’न्ति वुच्चति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. अञ्ञथा मातिकाट्ठकथायं ‘‘गणभोजने वुत्तनयेनेव पञ्चहि भोजनेहि निमन्तितस्स…पे… परस्स परस्स भोजने’’ति वुत्तवचनविरोधो. इदञ्हि वचनं येन पठमं निमन्तितो, ततो पठमनिमन्तितं आदाय गतो परस्स परस्स निमन्तनकदायकस्स भोजनेति अत्थपरिदीपनतो निमन्तनतो लद्धभत्तस्स भोजनेयेव आपत्तीति दीपेति. ‘‘द्वे तयो निमन्तने एकतो’’ति वचनेनपि समेति, अञ्ञथा ‘‘येन निमन्तितो, तस्स भोजनतो परस्स भोजने’’ति एत्तकं वत्तब्बं सिया, पाळियं वा ‘‘निमन्तनेन एकतोभुञ्जती’’ति एत्तकं वत्तब्बं सिया. दुतियनिमन्तनस्स पठमभोजने आपत्तिप्पसङ्गनिवारणत्थं ‘‘येन येना’’तिआदि वुत्तं. निमन्तनपटिपाटिया भुञ्जतीति पाळीति चे? न, ‘‘अनापत्ति निच्चभत्ते’’तिआदिपाळिविरोधतो.
गण्ठिपदे पन ‘‘पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं कस्मा भुञ्जितुं न लभतीति चे? ‘परम्परभोजनं नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तितो, तं ठपेत्वा पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं भुञ्जति, एतं परम्परभोजनं नामा’ति वुत्तत्ता’’ति लिखितं. यदि एवं निच्चभत्तादिकम्पि न वट्टतीति आपज्जतीति निच्चभत्तादि ओदिस्सकन्ति चे? तं न, तदञ्ञस्स अत्तनो धनेन निप्फन्नस्स, सङ्घतो लद्धस्स वा पातो पचनकयागु चे घना होति, तस्सापि, एककुटिकं गामं उपनिस्साय विहरतो भिक्खाचरियवसेन लभितब्बनिच्चभत्तस्स च अकप्पियभावप्पसङ्गतो. तत्थ भिक्खाचरियवसेन लद्धं न कप्पति निमन्तनकानं अप्पसादावहनतोति चे? न, ‘‘पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ती’’ति वचनविरोधतो. खादनीयम्पि हि परस्स खादित्वा भुत्तत्ता निमन्तनभोजनं अभुञ्जन्तो अप्पसादं करोति एव, तस्मा अप्पसादावहं अप्पमाणं, तस्मा निच्चभत्तादि ओदिस्सकं न सम्भवति. अपिच हेट्ठा वुत्तनयेन सद्धिं इध वुत्तनयेन संसन्दित्वा यं यं खमति, तं तं गहेतब्बन्ति सब्बोपि केसञ्चि आचरियानं विनिच्छयो. आचरियस्स पन विनिच्छयो अन्ते आवि भविस्सति. ‘‘खीरं वा रसं वा पिवतो अमिस्सम्पीति अधिप्पायो’’ति वुत्तं. गण्ठिपदे ‘‘हेट्ठा ओदनेनामिस्सेत्वा उपरि तिट्ठती’’ति लिखितं.
महाउपासकोति गेहसामिको. महाअट्ठकथायं ‘‘आपत्ती’’ति वचनेन कुरुन्दियं ‘‘वट्टती’’ति वचनं विरुद्धं विय दिस्सति. ‘‘द्विन्नम्पि अधिप्पायो महापच्चरियं विचारितो’’ति लिखितं. ‘‘चारित्ततोति ‘सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा’ति परतो वत्तब्बतो’’ति वुत्तं. वचीकम्मं अविकप्पनं. एत्थ ‘‘महाउपासको भिक्खू निमन्तेति…पे… पच्छा लद्धं भत्तं भुञ्जन्तस्स आपत्ति. पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ती’’ति अट्ठकथायं वचनतो, ‘‘कालस्सेव पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिम्हा’’ति पाळितो, खन्धके ‘‘न च, भिक्खवे, अञ्ञत्र निमन्तने अञ्ञस्स भोज्जयागु परिभुञ्जितब्बा, यो परिभुञ्जेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’’ति (महाव. २८३) वचनतो च निमन्तेत्वा वा पवेदेतु अनिमन्तेत्वा वा, पठमगहितनिमन्तनस्स भिक्खुनो पठमनिमन्तनभोजनतो अञ्ञं यं किञ्चि परसन्तकं भोजनं परम्परभोजनापत्तिं करोति. अत्तनो सन्तकं, सङ्घगणतो लद्धं वा अगहट्ठसन्तकं वट्टति, निमन्तनतो पठमं निबद्धत्ता पन निच्चभत्तादि परसन्तकम्पि वट्टति. खन्धके ‘‘न च, भिक्खवे…पे… यथाधम्मो कारेतब्बो’’ति (महाव. २८३) वचनं परसन्तकभोजनवुत्तनियमनं. ततो हत्थकोव नो तक्कोति आचरियो.
परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. काणमातासिक्खापदवण्णना
३१-३. पटियालोकन्ति पच्छिमं देसं. पूवगणनायाति अतिरित्तपूवगणनायाति अत्थो. सचे ‘‘अपाथेय्यादिअत्थाय सज्जित’’न्ति सञ्ञाय गण्हाति, अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स आपत्ति एव. अथ उग्गहितं गण्हाति, न मुच्चतियेव. असंविभागे पन अनापत्ति अकप्पियत्ता. अचित्तकता पञ्ञत्तिजाननाभावेनेव, न वत्थुजाननाभावेनाति एके. न, मातिकाट्ठकथायं ‘‘पाथेय्यादिअत्थाय सज्जितभावजानन’’न्ति अङ्गेसु अवुत्तत्ता. पोराणगण्ठिपदे पनेवं वुत्तं ‘‘एकेन वा अनेकेहि वा द्वत्तिपत्तपूरेसु गहितेसु तेसं अनारोचनेन वा सयं वा जानित्वा यो अञ्ञं गण्हाति, तस्स दुक्कटं. एकतो तीसु, चतूसु वा पविट्ठेसु एकेन चे द्वेपत्तपूरा गहिता, दुतिये द्वे गण्हन्ते पठमो चे न निवारेति, पठमस्स पाचित्तियं. निवारेति चे, अनापत्ति, दुतियस्सेव दुक्कट’’न्ति. सचे सञ्चिच्च न वदति, पोराणगण्ठिपदे वुत्तनयेन पाचित्तियं, मातिकाट्ठकथावसेन (कङ्खा. अट्ठ. काणमातासिक्खापदवण्णना) दुक्कटं. ‘‘अतिरेकपटिग्गहण’’न्ति तत्थ पञ्चमं अङ्गं वुत्तं, तस्मा अप्पटिग्गहितत्ता न पाचित्तियं, कत्तब्बाकरणतो पन दुक्कटं. अञ्ञथा किरियाकिरियं इदं आपज्जति, अनिवारणं, अनारोचनं वा छट्ठङ्गं वत्तब्बं सिया. एकनिकायिकानं वाति एत्थ ‘‘आसन्नविहारभिक्खू, आसन्नआसनसालागता वा सचे विसभागेहि आनीतं न पटिग्गण्हन्ति, ‘आरामिकादीनंयेव वा दापेन्ती’ति जानाति, यत्थ परिभोगं गच्छति, तत्थ दातुं वट्टती’’ति वुत्तं. ‘‘द्वत्तिपत्तपूरा’ति वचनतो पच्छिआदीसु अधिकम्पि गण्हतो अनापत्ती’’ति केचि विनयधरमानिनो वदन्ति, तं तेसंयेव निसीदतु, आचरिया पन ‘‘पच्छिआदीसुपि उक्कट्ठपत्तस्स पमाणवसेन द्वत्तिपत्तपूरा गहेतब्बा. उक्कट्ठपरिच्छेदकथा हेसा’’ति वदन्ति.
काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पठमपवारणसिक्खापदवण्णना
२३६. यावदत्थपवारणाय पवारिता किञ्चापि ‘‘पवारिता’’इच्चेव अधिप्पेता अट्ठुप्पत्तियाव, अथ खो पच्छिमाव इधाधिप्पेता.
२३७. ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति वुत्तत्ता अतिरित्तं नाम होति. भिक्खुस्स इदम्पि ते अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छतीति किर अत्थो.
२३८-९. ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति एतेनेव ‘‘भुत्तावी’’ति एतस्स सिद्धत्ता विसुं अत्थसिद्धि नत्थि. यदि अत्थि, अङ्गानं छक्कत्तदस्सनन्ति. वुत्तम्पि चेतन्तिआदि पवारणङ्गानं पञ्चकत्तदस्सनं. वरकोति यो कोचि वरको. ‘‘पवारणं पन जनेतियेवाति विसुं सित्थं वोदकं करोन्ति, पवारणं न जनेति. यागुं वा पिवन्तो पठमं उदकं पिवति, वट्टति. अवसिट्ठं हेट्ठासित्थं पवारणं न जनेती’’ति लिखितं. उपतिस्सत्थेरो ‘‘जनेतियेवा’’ति वदति, तं न इच्छन्ति आचरिया. भज्जितपिट्ठन्ति तण्डुलचुण्णमेव. भज्जितसत्तुयो पिण्डेत्वा कतमोदको सत्तुमोदको.
‘‘यागुसित्थमत्तानेव द्वे…पे… पटिक्खिपति, न पवारेती’’ति वुत्तत्ता परचङ्कमच्छादयो पक्खिपित्वा पक्कयागुं पिवन्तो सचे अञ्ञं तादिसंयेव पटिक्खिपति, पवारणा न होतीति किर धम्मसिरित्थेरो. सचे अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति. कस्मा? असनसङ्खातस्स विप्पकतभोजनस्साभावतो. भोजनसालायं भुञ्जन्तो चे, अत्तनो अपापुणनकोट्ठासं अभिहटं पटिक्खिपति, न पवारेति. कामं पटिक्खिपति, पत्ते पन आरामिको आकिरति, ततो भुञ्जितुं न वट्टति. इदञ्हि बुद्धप्पटिकुट्ठअनेसनाय उप्पन्नेयेव सङ्गहं गच्छति. यथा हि सङ्घतो उद्धटपिण्डं दुस्सीलो देति, तं पटिक्खिपति, न पवारेति, एवंसम्पदमिदं. ‘‘विसभागो लज्जी चे देति, तं तेन सम्भोगं अकत्तुकामताय पटिक्खिपति, पवारेतीति अपरे’’ति वुत्तं. परिवेसनायाति भत्तग्गे. ‘‘मंसेन रसं, मंसञ्च रसञ्च मंसरसन्ति आपज्जनतो ‘मंसरस’न्ति वुत्ते पटिक्खेपतो होति, मंसस्स रसं मंसरसन्ति विग्गहो नाधिप्पेतो’’ति वुत्तं. मंसकरम्बको नाम…पे… वट्टतीति सुद्धयागु एव होति. अप्पवारणमिस्सककरम्बकोयेव होति, तस्मा न पवारेति, तेन वुत्तं परतो ‘‘इदञ्च करम्बकेन न समानेतब्ब’’न्तिआदि, तस्मा ‘‘तं अभिहरित्वा कञ्जियं गण्हथा’ति वदन्तं पटिक्खिपति, पवारणा न होती’’ति च ‘‘मिस्सकयागुं गण्हथा’ति अवुत्तत्ता ‘सम्मिस्सितं विसुं कत्वा देती’ति वुत्तत्ता’’ति च वुत्तं, यस्मा यागुमिस्सकन्ति एत्थ पदद्वये पवारणारहस्स नामग्गहणं नत्थि, तस्मा तत्र चे यागु बहुतरा वा होति समसमा वा, न पवारेति. कस्मा? तत्थ अभिहारकपटिक्खेपकानं यागुसञ्ञत्ता. यागु चे मन्दा, भत्तं बहुतरं, पवारेति. कस्मा? तेसं उभिन्नम्पि तत्थ भिन्नसञ्ञत्ताति तक्को आचरियस्स. भत्तमिस्सके पवारणारहस्स नामस्स सब्भावतो सब्बदा पवारेति एव. मिस्सके पन वुत्तनयेन कारणं वत्तब्बं. विसुं कत्वा देतीति यथा भत्तसिट्ठं न पतति, तथा गाळ्हं हत्थेन पीळेत्वा परिस्सावेत्वा देति.
अकप्पियकतन्ति एत्थ ‘‘कप्पियं अकारापितेहि कदलिप्फलादीहि सद्धिं अतिरित्तं कप्पियं कारापेत्वापि तं कदलिप्फलादिं ठपेत्वा अवसेसं भुञ्जितुं वट्टति. अमिस्सकरसत्ता पुन तानि कप्पियं कारापेत्वा अञ्ञस्मिं भाजने ठपेत्वा अतिरित्तं कारेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. कस्मा? पुब्बे तेसु विनयकम्मस्स अनारुळ्हत्ता’’ति वदन्ति. ‘‘भुत्ताविना च पवारितेन आसना वुट्ठितेन कत’’न्ति वचनतो भुत्ताविना अप्पवारितेन आसना वुट्ठितेन कत्तब्बन्ति सिद्धं, तस्मा ‘‘पातोव अद्धानं गच्छन्तेसु द्वीसु एको पवारितो अवुट्ठितो तत्थ निसीदति, सो इतरेन पिण्डाय चरित्वा लद्धं भिक्खं अत्तना अभुत्वापि ‘अलमेतं सब्ब’न्ति कातुं लभति एवा’’ति वुत्तं, तं सुक्कपक्खे ‘‘भुत्ताविना कतं होती’’ति इमिनाव सिद्धं, तस्मिं पक्खे अत्तनो सत्तङ्गानि न पूरेन्ति, कण्हपक्खे पटिभागेन सत्त वुत्तानीति वेदितब्बं. भुत्ताविना अप्पवारितेन आसना वुट्ठितेन, अवुट्ठितेन वा कतं होति, वट्टति. ‘‘पवारितेन आसना अवुट्ठितेनेवा’’ति इमं पन अत्थविकप्पं दीपेतुं ‘‘सत्तङ्गानि वुत्तानी’’तिपि वत्तुं वट्टति. सो पुन कातुं न लभति पठमं कतस्स पुन तेनेव कत्तब्बप्पसङ्गतो. यञ्च अकतं, तं कत्तब्बन्ति हि वुत्तं. अथ सोव पठमो पुन कत्तुकामो होति, अञ्ञस्मिं भाजने पुब्बे अकतं कातुं लभति. दुतियो पठमभाजनेपि कातुं लभति. ‘‘येन अकतं, तेन कातब्ब’’न्ति हि वुत्तं. इममेवत्थं सन्धाय ‘‘येन यं पठमं कप्पियं कतं, तमेव सो पुन कातुं न लभति, अञ्ञेन कातब्ब’’न्ति लिखितं. तत्थ तन्ति तं पठमं कतन्ति अत्थो. पेसेत्वा कारेतब्बन्ति एत्थ अनुपसम्पन्नो चे गतो, तत्रट्ठेन एकेन भिक्खुना पटिग्गाहेत्वा अपरेन कारेतब्बन्ति तत्थ एकोव एवमेव कातुं न लभतीति. ‘‘यं किञ्चि गिलानं उद्दिस्सा’तिआदिवचनतो विहारादीसु गिलानस्स पापुणनकोट्ठासम्पि गिलानातिरित्तं नाम, तस्मा वट्टती’’ति वदन्ति. आहारत्थायाति विकाले एवाति एके.
२४१. कायकम्मं अज्झोहरणतो. वचीकम्मं वाचाय ‘‘अतिरित्तं करोथ भन्ते’’ति अकारापनेनाति वेदितब्बं.
पठमपवारणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियपवारणसिक्खापदवण्णना
२४३. साधारणमेवाति सब्बपवारणानं साधारणं ‘‘यावत्तकं इच्छसी’’ति इदं.
दुतियपवारणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना
२४७-९. नटानं नाटकानि नटनाटकानि, सीताहरणादीनि. मूलञ्च तं खादनीयञ्चाति मूलखादनीयं. एस नयो सब्बत्थ. पिट्ठन्ति चुण्णं. खारकमूलन्ति यूपसमूलं. चच्चुमूलं नेळियमूलं. तम्बकं वचं. तण्डुलेय्यकं चूळकुहु. वत्थुलेय्यकं महाकुहु. वजकलि निकोट्ठं. जज्झरी हिरतो.
कोट्ठं जरट्ठं वुच्चति. गण्ठि मुहुकुलमुदु विचयत्थ वजमुजु वदुळवि.
वज्जयेतिमे किंसुकं, हलिद्दि. कसेरुको, कटिबलवन्ति तस्स नामं. अम्बाटकं अमूलकं पिढल कक्कुल. मसालु किनळ. आलुव कळि तड्ढिअळि अलस कटिस्सल नमेदति मेर. सिग्गु सीरि कोळ कालकं नेकळवि. खीरवल्लिकन्दो तुमूरोरियो होति. सङ्खतो धोवनमेव. अयं ‘‘परिसङ्खारो’’ति लिखितं. खीरकाकोली किरिकवेळि. जीविकं जीविहि. उसभक उम्मसुवियि.
हिन्तालं कितिलि. कुन्ताल तोहो तिलिसता पदिकळिरो पटसेवलकळि. करमन्दकं करम्ब दण्डोकिर उदकजोति कण्डको. ‘‘सिङ्घतकोतिपि वुच्चती’’ति लिखितं. फग्गव हकिळि. नत्तमालन्ति करञ्जि.
सेल्लु लोहोलियं. कासमद्दक कुदुववलि अनसिकिन. उम्मादिय मेलेलिदिय. चीनमुग्गो वेनमुत्ति हुरमुग्ग. राजमासो माहविलिति. अग्गिमन्तो मुञ्चि. सुनिपण्णको तिपिलवनिनाळिका तिलक. भूमियं जातलोणीति एत्थ लोणीनामस्स साधारणत्ता ‘‘भूमिय’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तं. ब्रह्मीपत्तं देमेतेये पणसा. ‘‘दीपवासिनो वदन्ती’’ति सिथिलं कत्वा कस्मा वुत्तन्ति चे? ‘‘खादनीयत्थं फरतीति लक्खणेन असमानत्ता’’ति वुत्तं. पदेलिविनितेकि. सुलसिपण्णन्ति तसापलिकं.
अगन्धिकपुप्फं करिस्सयेति चेकवादिदपुप्फं चेलेपतिमलं. जीवन्तीपुप्फं जीवितन्दिगमल. बकुल मुथुवल. कुय्यक पुनपुन्नामपुन्नरा, जातिसुमन. नवमालिका चेहेमल.
तिन्तिणिक कचिनी विलेयि. मातुलुङ्ग लवनो. पुस्सफल सुपुलि. तिम्बरूसक तिगिब्बेरेहिति सुसतुधुत. तिपुसवातिङ्गण धुततिकेण पटियि. चोच वरियियेलि. मोच अतिरेलि. गोट्ठफलं पूवफलन्ति एके. कोट्ठसे किर अच्छिव.
असमुस्सि बिम्ब इति केचि. कास्मरीति सेपण्णि. अतितेमेति करियमेतिस्स. जातिफलं कतंमेति. कटुकफलं तिरिरक.
तरुणफलं किरिउपुलु. पोक्खरट्ठि किञ्चक्खट्ठि. सिद्धत्थकं सासपं सेतवण्णं. राजिकं रत्तं होति.
हिङ्गुं हिङ्गुजतुन्ति सब्बापि हिङ्गुविकतियो. एत्थ हिङ्गुजतु नाम पत्तसाखा पचित्वा कातब्बा. साखा पचित्वा कता सिपाटिका. अञ्ञेहि मिस्सेत्वा कताति केचि. तकं कट्ठजन्ति अग्गिकेळिनि. निकितिस्साकालेसयो. तिमेर, तकपत्ति पसाखापत्ते पचित्वा कातब्बा. ‘‘तकपण्णि सावति एव कातब्बा’’ति लिखितं.
विकालभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना
२५३. अपरज्जु सन्निधि नाम होतीति अत्थो. अज्ज पटिग्गहितन्ति न केवलं पटिग्गहितमेव, अथ खो उग्गहितकम्पि, तेनेव अट्ठकथायं ‘‘पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्साति एवं सन्निधिकतं यं किञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा अज्झोहरितुकामताय गण्हन्तस्स पटिग्गहणे ताव आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं. यदि तं पठममेव पटिग्गहितं, ‘‘पटिग्गहणे तावा’’ति न वत्तब्बं, तस्मा वेदितब्बमेतं ‘‘अत्तनो काले गहितं अज्ज पटिग्गहित’न्ति वुत्त’’न्ति.
एत्थाह – यथा पञ्च भेसज्जानि उग्गहितकानि अनधिप्पेतानि. सत्ताहातिक्कमे अनापत्ति अनज्झोहरणीयत्ता, तथा इधापि उग्गहितकं नाधिप्पेतन्ति? एत्थ वुच्चति – भेसज्जसिक्खापदे (पारा. ६१८ आदयो) उग्गहितकं नाधिप्पेतन्ति युत्तं अत्तनो कालातिक्कमनमत्तेन तत्थ आपत्तिप्पसङ्गतो. एत्थ न युत्तं अत्तनो कालातिक्कमनमत्तेन आपत्तिप्पसङ्गाभावतो. अज्झोहरणेनेव हि एत्थ आपत्तीति अधिप्पायो, तस्मा अनुगण्ठिपदमतेन अज्ज उग्गहेत्वा पुनदिवसे भुञ्जन्तो द्वे आपत्तियो आपज्जति.
तत्रायं विचारणा – अत्तना भुञ्जितुकामो अज्ज उग्गहेत्वा पुनदिवसे भुञ्जति, द्वे आपत्तियो आपज्जति. सामणेरादीनंयेव अत्थाय उग्गहेत्वा गहितं पुनदिवसे पटिग्गहेत्वा भुञ्जन्तो आपत्तिया न कारेतब्बोति. पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थायमधिप्पायो – सचे बेलट्ठसीसो विय दुतियततियादिदिवसत्थाय अज्ज पटिग्गहेत्वा सामणेरादीनं गोपनत्थाय देति, तस्स पुनदिवसे अज्झोहरणत्थं पटिग्गहणे आपत्ति दुक्कटस्साति सम्भवति. सयमेव सचे तं गोपेत्वा ठपेति, पुनदिवसे पतितं कचवरं दिस्वा विमतिवसेन वा पटिग्गण्हतो पटिग्गहणतोव आपत्ति दुक्कटस्साति सम्भवति. नो चे पटिग्गण्हाति, तं दुक्कटं नत्थि. ‘‘इदञ्हि ‘एकं पादं अतिक्कामेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’तिआदि विया’’ति वुत्तं. यो पन एकप्पहारेनेव द्वेपि पादे अतिक्कामेति, तस्स तं थुल्लच्चयं नत्थि, एवंसम्पदमिदन्ति वेदितब्बं. एत्थ पटिग्गहितभावं अविजहन्तमेव सन्निधिं जनेतीति धम्मसिरित्थेरो, तं ‘‘पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति पाळिया विरुज्झति. कपालेन पीतो पन स्नेहो अब्बोहारिको. किञ्चापि उण्हे ओतापेन्तस्स पग्घरति, तथापि ‘‘भेसज्जसिक्खापदे विया’’ति वुत्तं. इतरथा कपालेन पीता सप्पिआदयोपि सत्ताहातिक्कमे आपत्तिं जनेय्युन्ति. सयं पटिग्गहेत्वाति इधापि पुब्बे वुत्तविधियेव. दुद्धोतपत्तकथापि एतेन समेति विय. आहारत्थायाति कालेपि लब्भति. पकतिआमिसेति कप्पियामिसे. सामिसेन मुखेन अज्झोहरतो द्वेति ‘‘हिय्यो पटिग्गहितयामकालिकं अज्ज पुरेभत्तं सामिसेन मुखेन अज्झोहरतो द्वे पाचित्तियानी’’ति लिखितं. अज्ज पटिग्गहितं यावकालिकम्पि हि यामातिक्कन्तपानकेन संसट्ठं सन्निधिं करोति. अकप्पियमंसेसु मनुस्समंसे थुल्लच्चयं, सेसमंसे दुक्कटञ्च वड्ढति.
२५५. सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थायाति कालेपि दुक्कटमेव सन्निधिं अनापज्जनतोति केचि. तदहु पटिग्गहितं तदहु पुरेभत्तं वट्टतीति चे? न, पाळियम्पि अट्ठकथायम्पि विसेसस्स नत्थिताय. भेसज्जसिक्खापदे पुरेभत्तं यथासुखं परिभुञ्जनं वुत्तन्ति चे? आहारे सप्पिआदि सङ्गहं याति, तेन तग्गतिकवसेन वुत्तं, न भेसज्जवसेन वुत्तन्ति उपतिस्सो.
सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना
२५९. अकप्पियसप्पिनाति येसं मंसं न कप्पति, तेसं सप्पिना. ‘‘वसातेलञ्हि ठपेत्वा अकप्पियसप्पि नाम नत्थी’’ति लिखितं. विसङ्केतन्ति एत्थ ‘‘सूपोदनविञ्ञत्तिपि न होती’’ति वुत्तं. कायिकानीति कायेन आपज्जितब्बानि.
२६१. महानामसिक्खापदेन कारेतब्बोति सङ्घवसेन पवारिते भेसज्जत्थाय सप्पिआदिपञ्चकं विञ्ञापेति चे, तत्थ ‘‘न भेसज्जेन करणीयेन भेसज्ज’’न्ति एत्थ सङ्गहं गच्छति, तस्मा ‘‘तेन पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं. पाळिमुत्तकेसु ‘‘भिक्खुनीनम्पि दुक्कट’’न्ति लिखितं.
पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना
२६४-५. मुखद्वारन्ति कण्ठनाळि. उच्चारणमत्तन्ति उक्खिपितब्बमत्तकं. कसटं छड्डेत्वाति समुदाचारवसेन, अछड्डितेपि ‘‘वट्टती’’ति वुत्तं. हत्थपासातिक्कमन्ति दायकस्स. भिक्खुस्स देतीति अञ्ञस्स भिक्खुस्स. कञ्जिकन्ति यं किञ्चि द्रवं. पत्तो पटिग्गहेतब्बोति भूमियं ठपिते अभिहाराभावतो. ‘‘यथा पठमतरं पतितथेवे दोसो नत्थि, तथा आकिरित्वा अपनेन्तानं पतितथेवेपि अभिहटत्ता नेवत्थि दोसो’’ति लिखितं. चरुकेनाति खुद्दकपिण्डेन. जागरन्तस्सपीति ‘‘अपि-सद्देन सुत्तस्सपी’’ति लिखितं. केचीति अभयगिरिवासिनो. तेहि कायसंसग्गे कायपटिबद्धेनापि तप्पटिबद्धेनापि थुल्लच्चयापत्ति दस्सिता एवाति अत्थो. कायपटिबद्धपटिबद्धेनाति वचनमत्तमेवेतं. ‘‘सत्थकेनाति पटिग्गहितकेना’’ति लिखितं, तं दुल्लिखितं सतिपि मले पुन पटिग्गहेतब्बकिच्चाभावतो. केसञ्चि अत्थायाति अनुपसम्पन्नानं अत्थाय. ‘‘सामणेरस्स हत्थं फुट्ठमत्तमेव तं परिच्चत्त’’न्ति लिखितं.
पटिग्गहणुपगभारं नाम मज्झिमपुरिसेन उक्खिपितब्बकं. मूलपटिग्गहणमेव वट्टतीति एत्थ ‘‘मच्छिकवारणत्थन्ति वुत्तत्ता ‘अभुञ्जनत्थायापि पटिग्गहेत्वा गहिते वट्टती’’’ति ये वदन्ति, ते वत्तब्बा ‘‘सीसमक्खनतेलं पटिग्गहेत्वा ‘इदं सीसमक्खन’न्ति अनाभोगेनेव सत्ताहं अतिक्कामेन्तस्स किं निस्सग्गियं भवेय्या’’तिआदि, सुत्ताधिप्पायो पन एवं गहेतब्बो ‘‘मच्छिकवारणत्थं बीजन्तस्स तस्मिं लग्गरजादिम्हि पत्ते पतिते सुखं परिभुञ्जितुं सक्का’ति सञ्ञाय पुब्बे पटिग्गहितब्ब’’न्ति वुत्तं. परिवत्तनकथायं ‘‘अम्हाकं तण्डुलेसु खीणेसु एतेहि अम्हाकं हत्थगतेहि सामणेरसन्तकेहिपि सक्का पतिट्ठपेतु’न्ति भिक्खूनं चित्तुप्पादो चे सम्भवति, ‘परिवत्तनं सात्थक’न्ति उपतिस्सत्थेरो’’ति वुत्तं. यदि एवं सुद्धचित्तानं निरत्थकन्ति आपन्नमेव, तथा ‘‘पण्डितो एस सामणेरो पत्तपरिवत्तनं कत्वा दस्सति, मयमेव च इमस्स विस्सासेन वा याचित्वा वा भुञ्जिस्सामा’’ति चित्ते सति भुञ्जितुं न वट्टति कतेपि परिवत्तनेति च आपन्नं, किं बहुना. निरपेक्खेहेव गण्हितब्बं, न सापेक्खेहीति दस्सनत्थं वुत्तन्ति आचरियो. अयमेवत्थो ‘‘सचे पन सक्कोति वितक्कं सोधेतुं, ततो लद्धं खादितुम्पि वट्टती’’ति वचनेन सिद्धोव. आधारके पत्तो ठपितो होति यथापटिग्गहितभावे निरालयो. समुद्दोदकेन अप्पटिग्गहितकेन. मेण्डकस्स खीरं खीरत्ताव वट्टति. ‘‘अत्तनो पन खीरं मुखेनेव पिवन्तस्स अनापत्तीति दस्सेतुं वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘सरीरनिस्सितमहाभूतानि हि इधाधिप्पेतानी’’ति लिखितं, तदुभयम्पि ‘‘कप्पियमंसखीरं वा’’तिआदिना नयेन विरुज्झति.
अपिच ‘‘अप्पटिग्गहितभाजने अञ्ञभिक्खुसन्तके अत्तनो पिण्डपातं पक्खिपति, ‘तं थोक’न्ति वा अञ्ञेन वा कारणेन वदति, तं सब्बेसं न कप्पति. कस्मा? विनयदुक्कटत्ता. अत्तना पटिग्गहेत्वा पक्खिपितब्बं विनयविधिं अकत्वा दुक्कटन्ति अधिप्पायो. एवं तादिसं किमत्थं न भुञ्जतीति? अट्ठकथायं ‘उग्गहितको होती’ति वुत्तत्ता. एवञ्हि तत्थ वुत्तं भूमियं वा भाजने वा फलं वा यं किञ्चि आमिसं वा यावजीविकम्पि अप्पटिग्गहितकं अजानन्तो आमसति, न वट्टति, उग्गहितकं होती’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं, तस्मा इमस्स मतेन भिक्खु भिक्खुस्स सचे पत्ते अप्पटिग्गहिते पिण्डं ठपेति, तं अकप्पियं उग्गहितकन्ति सिद्धं. अयमेवत्थो ‘‘सचे अत्तनो वा भिक्खूनं वा यागुपचनकभाजने…पे… निरामिसं कत्वा परिभुञ्जितब्ब’’न्ति वचनेन संसन्दित्वा कथेतब्बो. ‘‘कप्पियमंसखीरं वा’’ति पसङ्गवसेन वुत्तं. दधि चे पटिलद्धं, तञ्च अधिप्पेतन्ति केचि.
दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
समत्तो वण्णनाक्कमेन भोजनवग्गो चतुत्थो.