२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

८९. फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तोति दस्सितभावं जानापेति. कस्मा अयं फरसुं उग्गिरीति चे? मनुस्सानन्तिआदि तस्स परिहारो. ‘‘आकोटेसि छिन्दीति च वचनतो रुक्खदेवतानं हत्थानि छिज्जन्ति, न चातुमहाराजिकादीनं विय अच्छेज्जानी’’ति वदन्ति.

९०-९२. भवन्ति अहुवुञ्चाति द्विकालिको भूतसद्दो. यदि बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं, तदेव सन्तकं यदिदं. सोव कुक्कुटो मंसिमक्खितोति अयमेव हि परिहारो. अट्ठकथासुपि हि ‘‘बीजे बीजसञ्ञी’’ति लिखितं. यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे भूतगामबीजेति योजेत्वा. अमूलकत्ता किर सम्पुण्णभूतगामो न होति, ‘‘समूलपत्तो एव हि भूतगामो नामा’’ति कारणं वदन्ति. ‘‘अभूतगाममूलत्ताति भूतगामतो अनुप्पन्नत्ता अभूतगाममूलं, भूतगामस्स अमूलकत्ता वा. न हि ततो अञ्ञो भूतगामो उप्पज्जती’’ति द्विधापि लिखितं. पियङ्गु असनरुक्खो वड्ढनत्तचो खज्जफलो, ‘‘पीतसालो’’तिपि वुच्चति. अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छतीति नाळिकेरस्सेवायं. घटपिट्ठिजातत्ता, बीजगामानुलोमत्ता च दुक्कटवत्थु. न वासेतब्बं ‘‘दुरूपचिण्णत्ता’’ति लिखितं, ‘‘येसं रुक्खानं साखा रुहतीति वचनतो येसं न रुहति, तेसं साखाय कप्पियकरणकिच्चं नत्थीति सिद्ध’’न्ति वुत्तं. मुद्दतिणन्ति तस्स नामं. ‘‘मुञ्जतिणन्ति पाठो’’ति लिखितं.

समणकप्पेहीति समणवोहारेहि, तस्मा वत्तब्बं भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति. तस्स आणत्तिया करोन्तेनापि सामणेरादिना ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव अग्गिपरिजितं कातब्बन्ति सिद्धं. अग्गिपरिजितादीनि विय कप्पियत्ता अबीजनिब्बट्टबीजानिपि ‘‘पञ्चहि समणकप्पेही’’ति (चूळव. २५०) एत्थ पविट्ठानि, यथालाभतो वा समणकप्पवचनं गहेतब्बं. ‘‘कप्पिय’न्ति वत्तुकामो ‘कप्प’न्ति चे वदति, ‘वट्टती’ति वदन्ती’’ति वुत्तं. ‘‘कप्पिय’न्ति वचनं सकसकभासायपि वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘कप्पियन्ति वत्वा’’ति वुत्तत्ता भिक्खुना ‘कप्पियं’इच्चेव वत्तब्बं, ‘‘इतरेन पन याय कायचि भासाया’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. ‘‘उच्छुं कप्पियं करिस्सामीति दारुं विज्झती’’ति वचनतो कप्पियं कातब्बं सन्धाय विरद्धेति वुत्तं होति, आचरिया पन ‘‘कप्पियं कारेतब्बं सन्धाय कप्पियन्ति सित्थादिं कारेति, वट्टती’’ति वदन्ति, तस्स कारणं वदन्ता कातुं वट्टनभावेनेव विरज्झित्वा कतेपि कप्पियं जातं. यदि न वट्टेय्य, सित्थादिम्हि कते न वट्टेय्याति, उपपरिक्खितब्बं. उट्ठितसेवालघटं आतपे निक्खिपितुं वट्टति, विकोपेतुकामताय सति दुक्कटं युत्तं विय. ‘‘पुप्फरज्जुभाजनगतिका, तस्मा न वट्टति. नाळे वा बद्धपुप्फकलापे नाळस्मिं कतेपि वट्टति तस्मिं पुप्फस्स अत्थिताया’’ति वदन्ति. पोराणगण्ठिपदे ‘‘बीजगामेन भूतगामो दस्सितो अनवसेसपरियादानत्थ’’न्ति वुत्तं.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

९८-९. अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकं, ‘‘वचनं करेय्या’’ति लिखितं. ‘‘तुण्हीभूतस्सेतं नाम’’न्ति पाठो. उग्घातेतुकामोति समोहनितुकामो, अन्तरायं कत्तुकामोति पोराणा.

१००. ‘‘सुदिट्ठो भन्ते, न पनेसो कहापणोतिआदीसु अनारोपिते दुक्कटेन मुसावादपाचित्तियं, अरोपिते पाचित्तियद्वयं होती’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं.

१०२. अधम्मेन वा वग्गेन वा न कम्मारहस्स वाति एत्थ ‘‘मयि वुत्ते मं वा अञ्ञं वा सङ्घो अधम्मेन वा कम्मं, वग्गेन वा कम्मं करिस्सति, न कम्मारहस्स वा मे, अञ्ञस्स वा कम्मं करिस्सती’’ति न कथेतीति योजेतब्बं.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

१०३. ‘‘छन्दाया’’ति अक्खरक्खरायातिआदि विय लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, छन्दत्थन्ति वा अत्थो. येसं सेनासनानि पञ्ञपेति, तेसं अत्तनि छन्दत्थन्ति अधिप्पायो.

१०६. अनुपसम्पन्नन्तिआदीसु करणत्थो गहेतब्बो. अञ्ञं अनुपसम्पन्नन्ति अञ्ञेन अनुपसम्पन्नेन. तस्स वाति अनुपसम्पन्नस्स. ‘‘सम्मुतिकाले पञ्चङ्गविरहादयो असम्मता नामा’’ति, ‘‘उपसम्पन्नेन लद्धसम्मुति सिक्खापच्चक्खानेन विनस्सती’’ति च वुत्तं. सङ्घेनाति सब्बेन सङ्घेन कम्मवाचाय अस्सावेत्वा ‘‘तवेसो भारो’’ति केवलं आरोपितभारो. केवल-सद्दो हेत्थ कम्मवाचाय अस्सावितभावमत्तमेव दीपेति. सयमेवाति इतरेसं भिक्खूनं अनुमतिया. अभूतेन खीयनकस्स आदिकम्मिकस्स कथं अनापत्तीति चे? इमिना सिक्खापदेन. मुसावादे आपत्तियेव द्वे पाचित्तियो वुत्ता विय दिस्सन्ति पुब्बपयोगे रुक्खादिछिन्दनादीसु विय, विचारेतब्बं.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

११०. ‘‘एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होती’’ति वचनतो, परिवारे ‘‘एका पञ्ञत्ति, एका अनुपञ्ञत्ती’’ति (परि. २२६) वचनतो च इध अत्थि अनुपञ्ञत्तीति सिद्धं. किञ्चापि सिद्धं, ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’तिआदिना पन पञ्ञत्तिट्ठानं न पञ्ञायति, केवलं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठमासे…पे… निक्खिपितु’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं, तं कस्माति चे? पठमपञ्ञत्तियं वुत्तनयेनेव वत्तब्बतो अविसेसत्ता न वुत्तं. यदि एवं का एत्थ अनुपञ्ञत्तीति? अज्झोकासेति. अयमनुपञ्ञत्ति पञ्ञत्तियम्पि अत्थीति चे? अत्थि, तं पन ओकासमत्तदीपनं, दुतियं चातुवस्सिकमाससङ्खातकालदीपनं. यस्मा उभयम्पि एकं कालोकासं एकतो कत्वा ‘‘अज्झोकासे’’ति वुत्तन्ति दीपेन्तो भगवा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे…पे… निक्खिपितु’’न्ति आहाति वेदितब्बं. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘यत्थ च यदा च सन्थरितुं न वट्टति, तं सब्बमिध अज्झोकाससङ्ख्यमेव गतन्ति वेदितब्ब’’न्ति. हेमन्तकालस्स अनापत्तिसमयत्ता इदं सिक्खापदं निदानानपेक्खन्ति सिद्धं, तथा हि अज्झोकासपदसामत्थियेन अयं विसेसो – वस्सानकाले ओवस्सकट्ठाने अज्झोकासे, मण्डपादिम्हि च न वट्टति. हेमन्तकाले पकतिअज्झोकासे न वट्टति, सब्बमिध ओवस्सकेपि मण्डपादिम्हि वट्टति, तञ्च खो यत्थ हिमवस्सेन सेनासनं न तेमेति, गिम्हकाले पकतिअज्झोकासेपि वट्टति, तञ्च खो अकालमेघादस्सनेयेवाति अयं विसेसो ‘‘अट्ठ मासे’’ति च ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति च एतेसं द्विन्नं पदानं सामत्थियतोपि सिद्धो.

किञ्च भिय्यो – अट्ठकथायं सन्दस्सितविसेसोव. चम्मादिना ओनद्धको वा नववायिमो वा न सीघं विनस्सति. कायानुगतिकत्ताति काये यत्थ, तत्थ गतत्ता. सङ्घिकमञ्चादिम्हि कायं फुसापेत्वा विहरितुं न वट्टतीति धम्मसिरित्थेरो. ‘‘सङ्घिकं पन ‘अज्झोकासपरिभोगेन परिभुञ्जथ, भन्ते, यथासुख’न्ति दायका देन्ति सेनासनं, एवरूपे अनापत्ती’’ति अन्धकट्ठकथायं वचनतो, इध च पटिक्खेपाभावतो वट्टति. ‘‘अञ्ञञ्च एवरूपन्ति अपरे’’ति वुत्तं. ‘‘पादट्ठानाभिमुखाति निसीदन्तस्स पादपतनट्ठानाभिमुखा’’ति लिखितं. सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानाभिमुखन्ति आचरियस्स तक्को.

१११. ‘‘पादुद्धारेनाति बहिउपचारे ठितत्ता’’ति लिखितं. गच्छन्ति, दुक्कटं धम्मकथिकस्स विय. कस्मा न पाचित्तियं? पच्छा आगतेहि वुड्ढतरेहि उट्ठापेत्वा गहेतब्बतो. धम्मकथिकस्स पन अनुट्ठपेतब्बत्ता. ‘‘अनाणत्तिया पञ्ञत्तियम्पि तस्स भारो’’ति वुत्तं.

११२. परिहरणेयेवाति एत्थ गहेत्वा विचारणेति धम्मसिरित्थेरो. अत्तनो सन्तककरणेति उपतिस्सत्थेरो. बीजनीपत्तकं चतुरस्सबीजनी.

११३. ‘‘यो भिक्खु वा सामणेरो वा…पे… लज्जी होती’ति वुत्तत्ता अलज्जिं आपुच्छित्वा गन्तुं न वट्टती’’ति वदन्ति. पाठे ‘‘केनचि पलिबुद्धं होती’’ति च अट्ठकथायं ‘‘पलिबुद्ध’’न्ति च सेनासनंयेव सन्धाय वुत्तं, तस्मा तथापि अत्थीति गहेतब्बं. ‘‘अनापुच्छं वा’’ति पाठो.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

११६-७. एत्तकमेव वुत्तमट्ठकथासु, तथापि पदट्ठादयोपि लब्भन्ति एव. अनुगण्ठिपदे ‘‘अञ्ञं अत्थरणादि अकप्पियत्ता न वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘मञ्चं वा पीठं वा विहारे वा विहारूपचारे वा’ति इमिनापि संसन्दनत्थं ‘किञ्चापि वुत्तो, अथ खो’तिआदि आरद्ध’’न्ति च वुत्तं. उपचारमत्तञ्चेतं ‘‘रुक्खमूले’’ति, तत्थ वत्तब्बं नत्थि.

११८. अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टतीति असतिया गच्छतोपि अनापत्ति, आपुच्छनं पन वत्तं सञ्चिच्च अनापुच्छतो वत्तभेददुक्कटत्ता. पुग्गलिकसेनासने सङ्घिकसेय्यं, सङ्घिकसेनासने वा पुग्गलिकसेय्यं अत्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं युत्तं विय. कस्मा? ‘‘सेय्यामत्तमेव नस्सेय्या’’ति वुत्तत्ता. इध पन ‘‘पलिबुद्धं पलिबुद्धो’’ति दुविधम्पि अत्थि.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

१२१. छब्बग्गियेसुयेव थेरा भिक्खूति केचि. पादे धोवित्वातिआदिम्हि पविसन्तस्स वा पादधोवनपासाणतो याव मञ्चपीठं पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स वा याव पस्सावट्ठानन्ति योजना कातब्बा. एवं सन्ते ‘‘पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स वा’’ति न वत्तब्बं, ‘‘पस्सावट्ठानतो निक्खमन्तस्स वा’’ति वत्तब्बं. पस्सावट्ठानन्ति कत्थचि पोत्थके. तथा हि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना) ‘‘पविसन्तस्स पादधोवनपासाणतो याव मञ्चपीठं निक्खमन्तस्स मञ्चपीठतो याव पस्सावट्ठानं, ताव उपचारो’’ति वुत्तं, तस्मा ‘‘पादे धोवित्वा पविसन्तस्स, पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स च द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो, पस्सावट्ठानतो च मञ्चपीठ’’न्ति कत्थचि पोत्थके पाठो, सो अपाठो. कस्मा? मञ्चपीठानं उपचारस्स वुत्तत्ता. पविसन्तस्स याव मञ्चपीठानं उपचारो, निक्खमन्तस्स ततो पट्ठाय याव पस्सावट्ठानं वच्चकुटिचङ्कमट्ठानन्ति इमिना अत्थेन यथा संसन्दति, तथाविधो पाठोति आचरियो.

१२२. उपचारं ठपेत्वाति इध वुत्तउपचारं ठपेत्वा. ‘‘दस्सनसवनूपचारेपि सन्थरन्तस्सा’’ति लिखितं.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

१२६-७. छसत्तकोट्ठकानि वाति एत्थ द्वारकोट्ठकं अधिप्पेतं. ‘‘निक्खमा’’ति वचनं सुत्वापि अत्तनो रुचिया निक्खमति, अनापत्ति; इध अग्गिसालादि एव उपचारोति.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

१२९. ‘‘पमाणमज्झिमस्स गलप्पमाणे दिन्नतुलापि वेहासकुटियेवा’’ति लिखितं, ‘‘न सा इध अधिप्पेता’’ति वुत्तं.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

१३५. याव द्वारकोसाति द्वारसमीपा, याव भित्तीति अत्थो, तं सुवुत्तं. कवाटवित्थारप्पमाणोति हत्थपासस्साधिप्पेतत्ता, समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणउपचारस्स गहितत्ता अपरिपूरउपचारापि होति. आलोकं करोतीति आलोकं सन्धेति पिधेतीति सन्धि एव आलोकसन्धिनामका होन्ति. वातपानकवाटलेपकम्मे अप्पहरितट्ठानकिच्चं नत्थि.

१३६. इट्ठकाति छदनकपालासिलादिइट्ठका. छदनूपरीति एत्थ पठमं ताव एकवारं अपरिसेसं छादेत्वा पुन छादनदण्डके बन्धित्वा दुतियवारं तथेव छादेतब्बं. ‘‘ततियवारचतुत्थवारे सम्पत्ते द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियमग्गं आणापेत्वा पक्कमितब्ब’’न्ति वुत्तं, तं ‘‘पुनप्पुनं छादापेती’’ति इमिना युज्जति.

पोराणा पन ‘‘पठमवारेयेव तयो मग्गे अधिट्ठातुं वट्टति, चतुत्थतो पट्ठाय आपत्ति पाचित्तियं, चतुत्थलेपतो पट्ठाय आपत्ती’’ति वदन्ति. तत्थ छदने वुत्तविधिनिदानेन समेति, लेपे वुत्तविधितिकच्छेदेन समेति. तथापि सो न युत्तोव. निदाने, अट्ठकथायञ्च सिद्धलेपत्ता सब्बसोवापि अच्छन्ने, छन्नेवापि अनेकसो परियायस्स ततियस्सेव अधिट्ठानन्ति नो समेतीति आचरियो. ‘‘द्वे मग्गे’’ति, ‘‘द्वे छदने’’ति च ‘‘ततियवारतो पट्ठाय एवं छादापेही’ति आणापेत्वा पक्कमितब्ब’’न्ति च उपतिस्सत्थेरो वदति किर.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

१४०. सप्पाणकसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.

समत्तो वण्णनाक्कमेन भूतगामवग्गो दुतियो.