१. मुसावादवग्गो
१. मुसावादसिक्खापदवण्णना
१. वादक्खित्तोति एत्थ अविसेसेन वादजप्पवितण्डसङ्खातो तिविधोपि कथामग्गो ‘‘वादो’’ इच्चेव वुत्तोति वेदितब्बो. तेसु ‘‘तित्थियेहि सद्धि’’न्ति वचनतो ठपेत्वा वादं ‘‘सेसा’’ति वदन्ति. छलजातिनिग्गहट्ठानकुसलताय कदाचि कत्थचि अवजानित्वा पटिजानाति, तथा पुब्बे किञ्चि वचनं पटिजानित्वा पच्छा अवजानाति. एवं वा अञ्ञथा वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. एवं पवत्तो सम्पजानमुसा भासं पटिस्सुणित्वा असच्चायन्तो सङ्केतं कत्वा विसंवादेन्तो एवं सो वादक्खित्तो समानो पाचित्तियवत्थुञ्च परिपूरेन्तो विचरतीति एवमधिप्पायो वेदितब्बो. अत्तनो वादेति एत्थ ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७९; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ७; नेत्ति. ५; महानि. २७) पठममारद्धे अत्तनो वादे. ‘‘यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५) नो समयो. ‘‘सब्बे धम्मा’’ति वुत्ते निब्बानम्पि सङ्गहं गच्छति. ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्ति (ध. प. २०३-२०४; म. नि. २.२१५) वुत्तत्ता पन तं न दुक्खं. नो ठानमेतं विज्जति. अयं परवादी ‘‘यं दुक्खं तदनत्ता’’ति सुत्तं दस्सेत्वा सिद्धन्तं सम्भमेत्वा ‘‘विरोधि विरुद्धो’’ति वुत्तं दोसं आरोपेस्सतीति तस्मिं पठमवादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो आरोपिते वा दोसे अनारोपिते वा ‘‘नायं मम वादो’’ति तं अवजानित्वा ‘‘निब्बानन्त्वेव सस्सत’’न्ति, ‘‘अनत्ता इति निच्छया’’ति च सुत्तं दिस्वा तस्स पठमवादस्स निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति तमेव पच्छा पटिजानाति. एवं तत्थ यथावुत्तमानिसंसं सल्लक्खेन्तो तं पटिजानित्वा यदि अनत्ता सब्बे धम्मा, धम्मा एव न ते भवन्ति. सभावं धारेन्तीति हि ‘‘धम्मा’’ति वुच्चन्ति.
अयञ्च अत्त-सद्दो सभाववाचीति एवं आरोपिते वा दोसे अनारोपिते वा दोसोति सल्लक्खेत्वा ‘‘नायं मम वादो’’ति तमेव पठमवादं पच्छा अवजानाति. अथ सो परवादी सपक्खं पटिसेधे पटिजाननत्तापनयनं. पटिजानाति पत्यास्स इति वचनतो ‘‘पटिञ्ञा अञ्ञा सो नाम ते निग्गहो’’ति वुत्तो. सभावातिरित्तं अत्थं पटिसेधाधिप्पायतो सभावतो अतिरित्तं बालपरिकप्पितमत्तानं सन्धाय ‘‘अनत्ता सब्बे धम्मा’’ति मे पटिञ्ञातकथा, सा च तदवत्थायेवाति न मे तं पटिञ्ञातत्तापनयनं अत्थि, ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजाननं पन सभावसङ्खातं अत्तानं सन्धाय ‘‘अनत्ता सब्बे धम्मा’’ति न वदामीति अधिप्पायेन कतन्ति इमिना अञ्ञेन कारणेन तं पुब्बे पटिञ्ञातत्तापनयनं कारणं पटिच्छादेति. ‘‘अनत्ता सब्बेव धम्मा’’ति न वत्तब्बं ‘‘अत्त-सद्दस्स सभाववाचित्ता’’ति इदं कारणं पटिच्च तेन पुब्बे पटिञ्ञातत्तापनयनं कतं. तमञ्ञकारणं पच्छा दस्सितेन अञ्ञेन कारणेन पटिच्छादेतीति अधिप्पायो.
यस्मा न केवलं यथादस्सितनयेन सो अत्थमेव अवजानाति, पटिजानाति च, किन्तु वचनम्पि, तस्मा अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. १) ‘‘जानितब्बतो’’ति पठमं कारणं वत्वा परवादिना ‘‘यदि जानितब्बतो अनिच्चं, निब्बानं ते अनिच्चं सिया’’ति वुत्ते ‘‘न मया ‘जानितब्बतो’ति कारणं वुत्तं, ‘जातिधम्मतो’ति मया वुत्तं, तं तया बधिरताय अञ्ञेन सल्लक्खितन्तिआदीनि वदतीति अधिप्पायो. ‘जानितब्बतो’ति वत्वा पुन ‘जातिधम्मतो’तिआदीनि वदती’’ति वुत्तं. ‘‘अवजानित्वा पुन पटिजानन्तो तं अवजाननं इमिना पटिच्छादेति नामा’’ति लिखितं.
२. जानित्वा जानन्तस्स चाति जानित्वा वा जानन्तस्स वाति अत्थद्वयं दीपेतीति.
३. अपिच मिच्छावाचापरियापन्नाति चतुब्बिधमिच्छावाचापरियापन्ना. सीहळादिनामभेदगताति केचि, तस्मा एवं वदतो वचनं, तंसमुट्ठापिका चेतनाति उभयं वुत्तन्ति मातिकायं उभिन्नं सङ्गहितत्ता. विभङ्गे तं वचनं यस्मा विना विञ्ञत्तिया नत्थि, तस्मा ‘‘वाचसिका विञ्ञत्ती’’ति विञ्ञत्ति च दस्सिता. ‘‘एवं वदतो वचन’’न्ति लोकवोहारेन वत्वा परमत्थतो दस्सेन्तो ‘‘तंसमुट्ठापिका वा चेतनाति वुत्त’’न्ति च वदति. ओळारिकेनेवाति चेतनासमुट्ठानवाचानं सुखुमत्ता विसयवसेनेव कताति.
९. दिट्ठस्स होतीति दिट्ठो अस्स, अनेन वा उपचारज्झानवसेन न मया अब्यावटो मतो, ‘‘न मया पवन्तो पटो दिट्ठो’’तिआदिं भणन्तस्स च परमत्थसुञ्ञतं उपादाय एव ‘‘इत्थिं न पस्सामि, न च पुरिस’’न्ति भणन्तस्स च न मुसावादो.
११. आपत्तिं आपज्जतियेवाति एत्थ ‘‘दुब्भासितापत्ती’’ति वदन्ति. कस्मा? ‘‘केळिं कुरुमानो’’ति वुत्तत्ता. ‘‘वाचा गिरा…पे… वाचसिका विञ्ञत्ती’’ति उजुकं सन्धाय, कायो न उजुको.
मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना
१३. ‘‘पुन अरे पत्तेति पुन तं ठानं परिवट्टेत्वा आगते अञ्ञस्मिं अरे’’ति लिखितं. पतिट्ठितारप्पदेसन्ति भूमिं. पुन अरेति पुन तस्मिंयेव अरे भूमिं पत्तेति अत्थोति केचि, तं न सुन्दरं विय. जापितोति पराजितो, ‘‘पराजितो’’ति वा पाठो. पापेसीति अभिभवसि. मनापं भासमानस्स ब्राह्मणस्स गरुं भारं. उदब्बहीति आकड्ढीति अत्थो, अनादरत्थे वा सामिवचनं. धनञ्च नं अलाभेसीति यथा सो धनं अलभि, तथा अकासीति अधिप्पायो.
१५. पुब्बेति निदाने. अवकण्णकन्ति छिन्नकण्णकनामं. जवकण्णकन्ति वङ्ककण्णकनामं. धनिट्ठकं धनवड्ढकनामं, सिरिवड्ढकनामं कुलवड्ढकस्सेव नामं. तच्छककम्मन्ति खणनकम्मकारा कोट्ठका, पासाणकम्मकाराति केचि. ‘‘मुद्दाति पब्बगणना. गणनाति महागणना’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘मधुमेहं ओमेह’’न्ति लिखितं. थूलकायस्स मंसूपचयोति एके. यभ मेथुने. वीतरागतादीहि अक्कोसन्तोपि किलेसेहेव किर अक्कोसति नाम, तथा ‘‘सोतापन्नो’’ति अक्कोसन्तो आपत्तिया अक्कोसति नामाति एके. लिङ्गायत्तत्ता अच्चोदातादिपि लिङ्गमेव जातं.
१६. सब्बत्थ वदेतीति उद्देसो. भणतीति वित्थारो. वदेतीति वा इमिना परविञ्ञापनं दीपेति.
२६. अञ्ञापदेसवारेसु पन ‘‘एवं वदेती’’ति वुत्तं. कस्मा? पुब्बे दस्सितउद्देसक्कमनिदस्सनत्थं. पुब्बेपि ‘‘हीनेन हीनं, हीनेन उक्कट्ठं, उक्कट्ठेन हीनं, उक्कट्ठेन उक्कट्ठ’’न्ति जात्यादीसु एकेकस्मिं चतुधा चतुधा दस्सितउद्देसक्कमस्स निदस्सनं ‘‘एव’’न्ति इमिना करोति. ‘‘हीनेन हीनं वदेती’’ति वुत्तट्ठानेयेव हि ‘‘एवं वदेती’’ति वुत्ते सो आकारो निदस्सितो होतीति अधिप्पायो. अञ्ञथा अञ्ञापदेसेन सो आकारो न सम्भवतीति आपज्जति. न सम्भवति एवाति चे? न, विसेसकारणाभावा, तत्थ अनापत्तिप्पसङ्गतो, अनियमनिद्देसेन अनियमत्थसम्भवतो च. ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला’’तिआदिना हि अनियमनिद्देसेन चण्डालं वा अचण्डालं वा सन्धाय भणन्तस्स आपत्तीति अनियमत्थो सम्भवतीति अधिप्पायो. यदि एवं एत्तकमेव वत्तब्बं तावता पुब्बे दस्सितउद्देसक्कमनिदस्सनसिद्धितोति? न, ‘‘वदेती’’ति इमिना अयोजिते ‘‘एव’’न्ति पदे इमं नाम आकारं दस्सेतीति अनवबोधतो. अञ्ञापदेसनयेपि परविञ्ञापनेयेव दुक्कटपाचित्तियं वियाति नियमनपयोजनं वा ‘‘वदेती’’ति पदन्ति वेदितब्बं. अथ वा अत्तनो समीपे ठत्वा अञ्ञं भिक्खुं आणापेन्तो हीनेन हीनं वदेति भणति, आपत्ति पाचित्तियस्स. सचे सयं हीनो हीनेन हीनं चण्डालं…पे… पुक्कुसं ‘‘पुक्कुसो’’ति भणति आपत्ति वाचाय वाचाय पाचित्तियस्स, एस नयो अञ्ञापदेसवारेसुपीति योजना वेदितब्बा. अयमत्थो दुट्ठदोसेसु परियेसितब्बो. अञ्ञथा ‘‘वदेति भणती’’ति एतेसं अञ्ञतरं उभयत्थ अनञ्ञापदेसवारअञ्ञापदेसवारेसु, विसेसेन वा अञ्ञापदेसवारेसु निरत्थकं आपज्जति विनायेव तेन वचनसिलिट्ठतासम्भवतो. अत्ततो पाळियं अवुत्तत्ता पनेत्थ ‘‘साणत्तिक’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रायं पदसन्धि वदेतीति वद इतीति. असम्मुखा वदन्तस्स दुक्कटं ‘‘सम्मुखा पन सत्तहिपि आपत्तिक्खन्धेहि वदन्तस्स दुक्कट’’न्ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तत्ता. दवकम्यता नाम केळि, तं दस्सेतुं ‘‘हसाधिप्पायता’’ति वुत्तं. ‘‘असम्मुखापि दवकम्यताय वदन्तस्स दुब्भासितमेवा’’ति आचरिया वदन्ति. पापगरहिताय कुज्झित्वापि वदन्तस्स दुक्कटं, असम्मुखा अनापत्तीति.
ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना
३६-७. ‘‘इमस्स सुत्वा अमुस्सा’’ति पाठो. ‘‘इमेसं सुत्वा’’ति न सुन्दरं. भेदायपीति भेदाय. तिण्णम्पि भिक्खुभावतोयेव निपज्जनतो ‘‘भिक्खूनं पेसुञ्ञे’’ति बहुवचनं कतं.
३८-९. ‘‘इत्थन्नामो आयस्मा चण्डालो…पे… पुक्कुसोति भणती’’ति वत्वा पेसुञ्ञं उपसंहरतीति योजना. अञ्ञथा ‘‘पुक्कुसोति भणती’’ति वत्तब्बता आपज्जति. एत्थ अनुपसम्पन्नवारो लब्भमानोपि न उद्धटो ओमसवादे दस्सितनयत्ता, सङ्खेपतो अन्ते दस्सेतुकामताय वा. तथा हि अन्ते तीणि दुक्कटानि दस्सितानि. तानि पन दस्सेन्तो भगवा यस्मा ‘‘उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरती’’ति वुत्तानं द्विन्नं पदानं अञ्ञतरविपल्लासवसेन वा उभयविपल्लासवसेन वा पाचित्तियन्ति कत्वा द्वेपि तानि एकतो वुत्तानीति दस्सेतुकामो, तस्मा सब्बपठमंयेव ‘‘उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति आह. ‘‘द्वीसु पनेतेसु यस्मा पाराजिकं अज्झापन्नोपि उपसम्पन्नो तादिसंयेव उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो ओमसति, तादिसस्स सुत्वा तादिसस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति, आपत्ति पाचित्तियस्स, तस्मा ‘उपसम्पन्नो’ति इदं आदिपदं सब्बत्थ वुत्त’’न्ति केचि वदन्ति, तं न युत्तं, अनवसेसआपत्तिं आपन्नस्स पुन आपत्तिया असम्भवतो, तस्मा केवलं मातिकायं भिक्खुपदाभावतोयेव ‘‘भणति उपसंहरती’’ति पदानं कारकनिद्देसाभावे असम्भवतो एव तं आदिपदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इदं पाळिलेसाभावतो अनाणत्तिकमेव. ‘‘न पियकम्यस्स, न भेदाधिप्पायस्सा’’ति उपसंहरणापेक्खं सामिवचनं तुण्हीभूतस्स वचनप्पयोजनाभावतो, तेन वुत्तं ‘‘पापगरहिताय भणन्तस्स अनापत्ती’’ति.
पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना
४५-६. सब्बमेतं पदसो धम्मो नामाति एत्थ धम्मो नाम बुद्धभासितोति एवं सम्बन्धो. अक्खरसमूहोति असमत्तपदे. पच्चेकबुद्धभासितं बुद्धभासिते एव. अनुपासकगहट्ठेहि भासितो इसिभासितादिसङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं. कत्थचि पोत्थके ‘‘देवताभासितो’’ति पदं नत्थि, यत्थ अत्थि, सा पाळि. गाथाबन्धेपि च एस नयोति एकमेव अक्खरं वत्वा ठानं लब्भति एव. ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिसुत्तं भणापियमानो एकारं वत्वा तिट्ठति चे, अन्वक्खरेन पाचित्तियं, अपरिपुण्णपदं वत्वा ठिते अनुब्यञ्जनेन. पदेसु एकं पठमपदं विरुज्झति चे, अनुपदेन पाचित्तियं. अट्ठकथानिस्सितोति अट्ठकथानिस्सितवसेन ठितो. पुब्बे पकतिभासाय वुत्तं अट्ठकथं सन्धाय. पाळिनिस्सितोति पाळियं एवागतो. मग्गकथादीनिपि पकरणानि.
४८. उपचारन्ति द्वादसहत्थं. ‘‘ओपातेतीति एकतो भणति समागच्छती’’ति लिखितं. किञ्चापि अपलालदमनम्पि सीलुपदेसोपि भगवतो काले उप्पन्नो, अथ खो तेसु यं यं बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तं, तं तदेव आपत्तिवत्थु होतीति विञ्ञापनत्थं महाअट्ठकथायं ‘‘वदन्ती’’ति वचनेहि सिथिलं कतं. बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तस्स बहुलताय तब्बहुलनयेन तेसु आपत्ति वुत्ता, तस्मा महापच्चरियं तस्साधिप्पायो पकासितोति अत्थो. ‘‘सब्बेसमेव वचनन्ति अपरे’’ति वुत्तं. सचे आचरियो ठितो निसिन्नानं पाठं देति, ‘‘न ठितो निसिन्नस्स धम्मं देसेस्सामी’’ति वुत्तापत्तिं नापज्जतीति एके. तेसम्पि पाठदानं धम्मदेसनतो न अञ्ञन्ति तं न युत्तं, छत्तपाणिकादीनं पाठदानेन अनापत्तिप्पसङ्गतो, आपत्तिभावो च सिद्धो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘उभो अत्थं न जानन्ति, उभो धम्मं न पस्सरे;
यो चायं मन्तं वाचेति, यो चाधम्मेनधीयती’’ति. (पाचि. ६४७);
एत्थ अधीयतीति अत्थो, तस्मा पाठदानम्पि धम्मदेसनाव. सेखियट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ६३४) ‘‘धम्मपरिच्छेदो पनेत्थ पदसोधम्मे वुत्तनयेन वेदितब्बो’’ति वुत्तं, तस्मा अयमेव धम्मो सब्बत्थ धम्मपटिसंयुत्तसिक्खापदेसु वेदितब्बो. यदि एवं सङ्खारभासादिवसेन चित्तधम्मं देसेन्तस्स सेखियवसेन अनापत्ति सिया, ततो छपकजातकविरोधो. तत्थ मन्तानं बाहिरगन्थत्ताति चे? न, तदधिप्पायाजाननतो. अयञ्हि तत्थ अधिप्पायो ‘‘बाहिरकगन्थसङ्खातम्पि मन्तं उच्चे आसने निसिन्नस्स वाचेतुं मे भिक्खवे अमनापं, पगेव धम्मं देसेतु’’न्ति. ‘‘तदापि मे, भिक्खवे, अमनापं नीचे आसने निसीदित्वा उच्चे आसने निसिन्नस्स मन्तं वाचेतुं, किमङ्गं पन एतरहि…पे… धम्मं देसेतु’’न्ति (पाचि. ६४७) हि अयं पाळि यथावुत्तमेव अधिप्पायं दीपेति, न अञ्ञं. तेनेव ‘‘मन्तं वाचेतुं धम्मं देसेतु’’न्ति वचनभेदो कतो. अञ्ञथा उभयत्थ ‘‘धम्मं देसेतु’’मिच्चेव वत्तब्बन्ति.
मया सद्धिं मा वदातिआदिम्हि पन अनुगण्ठिपदे एवं वुत्तो ‘‘सचे भिक्खु सामणेरेन सद्धिं वत्तुकामो, तथा सामणेरोपि भिक्खुना सद्धिं वत्तुकामो सहसा ओपातेति, ‘येभुय्येन पगुणं गन्थं भणन्तं ओपातेती’’तिआदीसु विय अनापत्ति, न हि एत्तावता भिक्खु सामणेरस्स उद्दिसति नाम होति. यस्मा महाअट्ठकथायं नत्थि, तस्मापि युत्तमेवेतं. सचे तत्थ विचारेत्वा पटिक्खित्तं सिया आपत्ति, किरियाकिरियञ्च नापज्जति. कस्मा? यस्मा चित्तेन एकतो वत्तुकामो, अथ खो नं ‘एकतो मा वदा’ति पटिक्खिपित्वापि एकतो वदन्तो आपज्जति. अवत्तुकामस्स सहसा विरज्झित्वा एकतो वदन्तस्स अनापत्ति, तेन वुत्तं ‘मया सद्धिं मा वदाति वुत्तो यदि वदति, अनापत्ती’ति. तथापि आचरियानं मतिमनुवत्तन्तेन एवरूपेसु ठानेसु यथावुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं. कस्मा? यस्मा महाअट्ठकथायं नत्थि, नत्थिभावतोयेव आपत्ति. सचे तत्थ अनापत्तिअवचनं न सम्भवति अयमट्ठानत्ता’’ति.
तत्रायं विचारणा – ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो यदि वदति, भिक्खुनो अनापत्तीति युत्तमेतं भिक्खुनो वत्तुकामतायाभावतो, भावेपि सज्झायकरणादीसु तीसु अनापत्तितो च. अथ सामणेरेन ब्यत्तताय ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो भिक्खु अब्यत्तताय वदति, आपत्ति एव वत्तुकामतासब्भावतो. सहसा चे वदति, अनापत्ति तदभावतो. सचे भिक्खु एवं ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वत्वा तेन सद्धिं सयं वदति, आपत्ति एव. न हि एतं सिक्खापदं किरियाकिरियं. यदि एतं सिक्खापदं किरियाकिरियं भवेय्य, युत्तं. तत्थ अनापत्तीति अधिप्पायो. महापच्चरियं इमिनाव अधिप्पायेन ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तं सिया. न हि सामणेरस्स किरिया इध पमाणन्ति, इमस्मिं पन अधिप्पाये वुत्ते अतियुत्तंवाति अत्थो. अक्खरत्थो ब्यञ्जनत्थो. किञ्चापि ‘‘यञ्च पदं यञ्च अनुपदं यञ्च अन्वक्खरं यञ्च अनुब्यञ्जनं, सब्बमेतं पदसोधम्मो नामा’’ति वुत्तं, तथापि ‘‘पदेन वाचेति, पदे पदे आपत्ति पाचित्तियस्स, अक्खराय वाचेति, अक्खरक्खराय आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इदमेव द्वयं योजितं, तं कस्माति चे? पदेन अनुपदअनुब्यञ्जनानं सङ्गहितत्ता. वुत्तञ्हेतं ‘‘अनुपदन्ति दुतियपादो. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जन’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ४५), तस्मा अनुपदेकदेसमत्तमेव अनुब्यञ्जनन्ति सिद्धं. ‘‘अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पद’’न्ति च वुत्तत्ता पदमत्तमेव वत्तब्बं तेन अनुपदादित्तयग्गहणतोति चे? न वत्तब्बं वचनविसेसतो. पदेन वाचेन्तो हि पदे वा अनुपदे वा अनुब्यञ्जने वा आपत्तिं आपज्जति. न अक्खरेन. अक्खरेन वाचेन्तो पन पदादीसु अञ्ञतरस्मिं आपज्जति. न हि ‘‘वरो वरञ्ञू वरदो वराहरो’’तिआदिम्हि पठमं व-कारं वाचेन्तो दुतियादिव-कारे ओपातेति, पठमं रो-कारं वाचेन्तो दुतियरो-कारे ओपातेति, पठमं र-कारं वाचेन्तो दुतियर-कारे ओपातेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति सम्भवति. अनुब्यञ्जनानुलोमतो सम्भवति एवाति चे? न, ‘‘पदे पदे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इमिना विरुद्धत्ता. इदञ्हि वचनं एकस्मिं पदे एका आपत्तीति दीपेति. ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो रूति ओपातेती’’ति वचनतो सकलं पादं वाचेन्तस्स पठमअक्खरमत्ते एकतो वुत्ते आपत्तीति सिद्धन्ति चे? न, ‘‘अक्खरक्खराय आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति इमिना विरुद्धत्ता, तस्मा रूति ओपातेतीति वत्तुं असम्भवतो रू-कारस्स यथावुत्तधम्मपरियापन्नभावसिद्धितो तं अवत्वा केवलं अक्खराय वाचेन्तस्स यथावुत्तधम्मपरियापन्नअक्खरभावदस्सनत्थं ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो’’ति वुत्तं, वचनसिलिट्ठतावसेन वा अनुब्यञ्जने वेदनावचनं वियाति वेदितब्बं.
पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना
५०. ‘‘न सहसेय्यं कप्पेतब्ब’’न्ति भाववसेन वुत्तं, केसुचि ‘‘न सहसेय्या कप्पेतब्बा’’ति पाठो, न कप्पेतब्बा भिक्खुनाति पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘अपस्सेनं वाति वायिममञ्चकमेव होती’’ति लिखितं. यं एतेसं न कप्पति, तं तेसम्पीति उपज्झायादीनं सन्तिकं अगन्त्वा सहसेय्यं कप्पेय्याति पाठसेसो.
५२. ‘‘अनुपसम्पन्नो नाम भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो’ति वुत्तत्ता मातुगामो अनुपसम्पन्नोति चतुत्थरत्तियं मातुगामो द्वेपि सहसेय्यापत्तियो जनेतीति अपरे’’ति वुत्तं, ‘‘भिक्खुं ठपेत्वा…पे… पन्नोति पाराजिकवत्थुभूतो तिरच्छानपुरिसो अधिप्पेतो’’ति च, उभयम्पि वीमंसितब्बं. दुतियसिक्खापदे मातुगामो नामाति मनुस्सित्थिंयेव गहेत्वा यक्खी पेती तिरच्छानगता पाराजिकवत्थुभूता न गहिता तेसु दुक्कटत्ता. ‘‘सचे पन अत्तनोपि सिक्खापदे दुक्कटं भवेय्य, अथ कस्मा पठमसिक्खापदे पाचित्तिय’’न्ति च वुत्तं. ‘‘अपरिक्खित्ते पमुखे अनापत्ती’’ति सीहळट्ठकथावचनं, तस्सत्थं दीपेतुं अन्धकट्ठकथायं ‘‘भूमियं विना जगतिया पमुखं सन्धाय कथित’’न्ति वुत्तं. पुन वसतीति चतुत्थदिवसे वसति. भिक्खुनिपन्नेति भिक्खुम्हि निपन्ने. सन्निपतितमण्डपं नाम महाविहारे सन्निपातट्ठानं. ‘‘तीणि च दिवसानि दुक्कटखेत्ते वसित्वा चतुत्थे दिवसे सहसेय्यापत्तिपहोनके सयति, पाचित्तियेवा’’ति एकच्चे वदन्ति किर, तं न युत्तं.
पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना
५५. ‘‘अथ खो ते मनुस्सा’’ति च ‘‘ते अद्धिका’’ति च पाठो. ‘‘एकरत्त’’न्तिपि अत्थि, सो न सुन्दरो. पण्डके पाळियं दुक्कटस्स वुत्तत्ता ‘‘उभतोब्यञ्जनेहि मूलापत्तीति दिस्सती’’ति, ‘‘अनिमित्तादयो इत्थियोवा’’ति च वदन्ति उभतोब्यञ्जनके वुत्तं विय. किञ्चापि मतित्थी पाराजिकवत्थु होति, अनुपादिन्नपक्खे ठितत्ता पन इध आपत्तिं न करोति. पाराजिकापत्तिट्ठानञ्चेत्थ न ओलोकेतब्बं.
दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना
६६. ‘‘विञ्ञू पटिबला’’ति वचनतो अविञ्ञू इत्थियापि देसेन्तस्स अनापत्ति. इध यक्खीआदयो मनुस्सित्थी विय अनोळारिकत्ता दुक्कटवत्थुका जाता. तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थिया पटिबलताय वुत्तत्ता इतरापि दुक्कटवत्थुयेवाति एके. ‘‘मातुगामाया’’ति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं. ‘‘अट्ठकथादिपाठं ठपेत्वा दमिळादिना यथारुचि कथेतुं लभति किरा’’ति लिखितं, यथा यक्खीआदयो दुक्कटवत्थुका जाता, तथा पुरिसविग्गहं गहेत्वा ठितेन यक्खादिना सद्धिं ठितस्स मातुगामस्स धम्मं देसेन्तो दुक्कटं अनापज्जित्वा कस्मा पाचित्तियमापज्जतीति चे? ईसकम्पि दुतियपक्खं अभजनतो. मनुस्समातुगामोपि न दुतियो, पगेव यक्खादयोति. न दुतियानियते तस्स दुतियत्ताति चे? न तत्थ दुट्ठुल्लवाचापेक्खा दुतियता, किन्तु निसज्जापेक्खा, इध च न निसज्जमत्तं, किन्तु देसना इधाधिप्पेता. सा च निपज्जनतो ओळारिका, तस्मा असमत्थनिदस्सनं.
धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना
६७. ‘‘चतुत्थपाराजिकवत्थु च इदञ्च एकमेवा’’ति वुत्तं, न युत्तं. कस्मा? तत्थ ‘‘मोघपुरिसा’’ति वुत्तत्ता. ते अरियमिस्सका न होन्तीति द्वेपि एकसदिसानीति मम तक्को. ‘‘अरियापि पटिजानिंसु, तेसम्पि अब्भन्तरे विज्जमानत्ता उत्तरिमनुस्सधम्मस्सा’’ति लिखितं. ‘‘सब्बेपि भूतं भगवाति पुथुज्जनअरियानं उत्तरिमनुस्सधम्मस्स आरोचितत्ता ‘भूत’न्ति वुत्तं, न अत्तनो उत्तरिमनुस्सधम्मं सन्धायाति अपरे’’ति वुत्तं.
७७. पुब्बे अवुत्तेहीति चतुत्थपाराजिके अवुत्तेहीति.
भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना
७८-८०. ‘‘तेनेव हत्थेन उपक्कमित्वा असुचिं मोचेसी’’ति पाठो सम्पतिपाठो सुन्दरो. अपलोकेत्वाव कातब्बा. नो चे, पाळियंयेव वुत्तं सिया. ‘‘ओत्तप्पेना’’ति वत्तब्बे रुळ्हीवसेन परेसु ‘‘हिरोत्तप्पेना’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं उत्तानत्ता न वुत्तं, पाचित्तियासम्भवदस्सनेनेव हि दुक्कटन्ति सिद्धं.
८३. तत्थ ‘‘कम्म’’न्ति वुत्तअज्झाचारेपि परियापन्नत्ता तं तस्स दण्डकम्मवत्थु. ‘‘तत्थ कम्मं आपन्नो’’ति पुब्बेपि लिखितं. महाअट्ठकथायं ‘‘अत्तकामं आपन्नो’’ति पाठो, ‘‘अयमेव गहेतब्बो’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं.
दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना
८६. कटसक्खरा सेतमत्तिका विय मुदुका सक्खरजाति. ‘‘अकतपब्भारेति अवलञ्जितब्बट्ठानदस्सनत्थं वुत्त’’न्ति लिखितं. ‘‘अनोवस्सकट्ठानदस्सनत्थ’’न्ति वत्तब्बं. मूसिकुक्कुरन्ति मूसिकाहि उद्धटपंसु. सुद्धचित्ताति किञ्चापि ‘‘एवं पवट्टिते पथवी भिज्जिस्सती’’ति जानन्ति, नो पन चे पथवीभेदत्थिका, सुद्धचित्ता नाम होन्ति. पंसुआदयो द्वे कोट्ठासा आपत्तिकरा. केचि ‘‘सब्बच्छन्नादीसु उपड्ढे दुक्कटस्स वुत्तत्ता सचे दुक्कटं, युत्त’’न्ति वदन्ति. तत्थ युत्तं तादिसस्स वत्थुनो सम्भवा, इध पन जातपथवी च अजातपथवी चाति द्वेयेव वत्थूनि, तस्मा द्विन्नं एकेन भवितब्बन्ति न युत्तं. एत्थापि दुक्कटवचनं अत्थीति चे? तं पन सञ्ञावसेन, न वत्थुवसेनाति न युत्तमेव.
८७. अग्गिं कातुं वट्टतीति एत्थ एत्तावता उसुमं गण्हाति, तस्मा वट्टतीति केचि. एवं सति पथविया अग्गिम्हि कते दूरतोपि भूमि उण्हा होति, तत्तकं कोपेतब्बं सिया, न च कप्पति, तस्मा यस्मिं ठाने पतति, तं सो अग्गि डहति, तस्मा वट्टतीति एके. अडहितेपि ‘‘अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टती’’ति वुत्तत्ता अत्तना पातनायेव दोसो पतिते उपदाहेति वेदितब्बं.
पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
समत्तो वण्णनाक्कमेन मुसावादवग्गो पठमो.