२. दुतियपाराजिकं

धनियवत्थुवण्णना

८४. दुतिये राजूहि एव परिग्गहितत्ता ‘‘राजगह’’न्ति लद्धनामके समीपत्थेन, अधिकरणत्थेन च पटिलद्धभुम्मविभत्तिके गिज्झकूटे पब्बते चतूहि विहारेहि विहरन्तोति अधिप्पायो. तस्स ‘‘वस्सं उपगच्छिंसू’’ति इमिना सम्बन्धो वेदितब्बो. तयो एव हि ञत्तिं ठपेत्वा गणकम्मं करोन्ति, न ततो ऊना अधिका वा अकिरियत्ता. तत्थ विनयपरियायेन सङ्घगणपुग्गलकम्मकोसल्लत्थं इदं पकिण्णकं वेदितब्बं – अत्थि सङ्घकम्मं सङ्घो एव करोति, न गणो न पुग्गलो, तं अपलोकनकम्मस्स कम्मलक्खणेकदेसं ठपेत्वा इतरं चतुब्बिधम्पि कम्मं वेदितब्बं. अत्थि सङ्घकम्मं सङ्घो च करोति, गणो च करोति, पुग्गलो च करोति. किञ्चाति? यं पुब्बे ठपितं. वुत्तञ्हेतं परिवारट्ठकथायं ‘‘यस्मिं विहारे द्वे तयो जना वसन्ति, तेहि निसीदित्वा कतम्पि सङ्घेन कतसदिसमेव. यस्मिं पन विहारे एको भिक्खु होति, तेन भिक्खुना उपोसथदिवसे पुब्बकरणपुब्बकिच्चं कत्वा निसिन्नेन कतम्पि कतिकवत्तं सङ्घेन कतसदिसमेव होती’’ति (परि. अट्ठ. ४९५-४९६). पुनपि वुत्तं ‘‘एकभिक्खुके पन विहारे एकेन सावितेपि पुरिमकतिका पटिप्पस्सम्भति एवा’’ति. अत्थि गणकम्मं सङ्घो करोति, गणो करोति, पुग्गलो करोति, तं तयो पारिसुद्धिउपोसथा अञ्ञेसं सन्तिके करीयन्ति, तस्स वसेन वेदितब्बं. अत्थि गणकम्मं गणोव करोति, न सङ्घो न पुग्गलो, तं पारिसुद्धिउपोसथो अञ्ञमञ्ञं आरोचनवसेन करीयति, तस्स वसेन वेदितब्बं. अत्थि पुग्गलकम्मं पुग्गलोव करोति, न सङ्घो न गणो, तं अधिट्ठानुपोसथवसेन वेदितब्बं. अत्थि गणकम्मं एकच्चोव गणो करोति, एकच्चो न करोति, तत्थ अञत्तिकं द्वे एव करोन्ति, न तयो. सञत्तिकं तयोव करोन्ति, न ततो ऊना अधिका वा, तेन वुत्तं ‘‘तयो एव हि ञत्तिं ठपेत्वा गणकम्मं करोन्ति, न ततो ऊना अधिका वा अकिरियत्ता’’ति. तस्मा तयोव विनयपरियायेन सम्पहुला, न ततो उद्धन्ति वेदितब्बं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘किञ्चापि कम्मलक्खणं तयोव करोन्ति, अथ खो तेहि कतं सङ्घेन कतसदिसन्ति वुत्तत्ता एकेन परियायेन तयो जना विनयपरियायेनपि सङ्घो’’ति वुत्तं, इदं सब्बम्पि विनयकम्मं उपादाय वुत्तं, लाभं पन उपादाय अन्तमसो एकोपि अनुपसम्पन्नोपि ‘‘सङ्घो’’ति सङ्ख्यं गच्छति किर. पवारणादिवसस्स अरुणुग्गमनसमनन्तरमेव ‘‘वुत्थगस्सा’’ति वुच्चन्ति, उक्कंसनयेन ‘‘पाटिपददिवसतो पट्ठाया’’ति वुत्तं, तेनेव ‘‘महापवारणाय पवारिता’’ति वुत्तं. अञ्ञथा अन्तरायेन अपवारिता ‘‘वुत्थवस्सा’’ति न वुच्चन्तीति आपज्जति. थम्भादि कट्ठकम्मन्ति वेदितब्बं. केचि तनुकं दारुत्थम्भं अन्तोकत्वा मत्तिकामयं थम्भं करोन्ति, अयं पन तथा न अकासि, तेन वुत्तं ‘‘सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करित्वा’’ति. तेलमिस्साय तम्बमत्तिकाय.

८५. ‘‘मा पच्छिमा जनता पाणेसु पातब्यतं आपज्जी’’ति इमिना अनुद्देससिक्खापदेन यत्थ इट्ठकपचन पत्तपचन कुटिकरण विहारकारापन नवकम्मकरण खण्डफुल्लपटिसङ्खरण विहारसम्मज्जन पटग्गिदान कूपपोक्खरणीखणापनादीसु पातब्यतं जानन्तेन भिक्खुना कप्पियवचनम्पि न वत्तब्बन्ति दस्सेति, तेनेव परियायं अवत्वा तेसं सिक्खापदानं अनापत्तिवारेसु ‘‘अनापत्ति असतिया अजानन्तस्सा’’ति वुत्तं. ‘‘अन्तरापत्तिसिक्खापद’’न्तिपि एतस्स नाममेव. ‘‘गच्छथेतं, भिक्खवे, कुटिकं भिन्दथा’’ति इमिना कतं लभित्वा तत्थ वसन्तानम्पि दुक्कटमेवाति च सिद्धं. अञ्ञथा हि भगवा न भिन्दापेय्य. एस नयो भेदनकं छेदनकं उद्दालनकन्ति एत्थापि, आपत्तिभेदाव. ततो एव हि भेदनकसिक्खापदादीसु विय ‘‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति न वुत्तं, तथा अञ्ञस्सत्थाय करोति, चेतियादीनं अत्थाय करोति, दुक्कटमेवाति च सिद्धं, अञ्ञथा कुटिकारसिक्खापदादीसु विय ‘‘अञ्ञस्सत्थाय वासागारं ठपेत्वा सब्बत्थ, अनापत्ती’’ति नयमेव वदेय्य, न भिन्दापेय्य. सब्बमत्तिकामयभावं पन मोचेत्वा कट्ठपासाणादिमिस्सं कत्वा परिभुञ्जति, अनापत्ति. तथा हि छेदनकसिक्खापदादीसु भगवता नयो दिन्नो ‘‘अञ्ञेन कतं पमाणातिक्कन्तं पटिलभित्वा छिन्दित्वा परिभुञ्जती’’तिआदीसु. केचि पन ‘‘वयकम्मम्पीति एतेन मूलं दत्वा कारापितम्पि अत्थि, तेन तं अञ्ञेन कतम्पि न वट्टतीति सिद्ध’’न्ति वदन्ति, तं न सुन्दरं. कस्मा? सम्भारे किणित्वा सयमेव करोन्तस्सापि वयकम्मसम्भवतो. किं वा पाळिलेसे सति अट्ठकथालेसनयो. इट्ठकाहि गिञ्जकावसथसङ्खेपेन कता वट्टतीति एत्थ पकतिइट्ठकाहि चिनित्वा कत्तब्बावसथो गिञ्जकावसथो नाम. सा हि ‘‘मत्तिकामया’’ति न वुच्चति, ‘‘इट्ठककुटिका’’त्वेव वुच्चति, तस्मा थुसगोमयतिणपलालमिस्सा मत्तिकामयापि अपक्किट्ठकमयापि ‘‘सब्बमत्तिकामया’’त्वेव वुच्चतीति नो खन्तीति आचरियो, भस्मादयो हि मत्तिकाय दळ्हिभावत्थमेव आदीयन्ति, अपक्किट्ठकमयापि गिञ्जकावसथसङ्ख्यं न गच्छति, न च आयस्मा धनियो एकप्पहारेनेव कुम्भकारो विय कुम्भं तं कुटिकं निट्ठापेसि, अनुक्कमेन पन सुक्खापेत्वा सुक्खापेत्वा मत्तिकापिण्डेहि चिनित्वा निट्ठापेसि, अपक्किट्ठकमया कुटि विय सब्बमत्तिकामया कुटि एकाबद्धा होति, न तथा पक्किट्ठकमया, तस्मा सा कप्पतीति एके. सब्बमत्तिकामयाय कुटिया बहि चे तिणकुटिकादिं कत्वा अन्तो वसति, दुक्कटमेव. सचे तत्थ तत्थ छिद्दं कत्वा बन्धित्वा एकाबद्धं करोति, वट्टति. अन्तो चे तिणकुटिकादिं कत्वा अन्तो वसति, वट्टति. कारको एव चे वसति, करणपच्चया दुक्कटं आपज्जति, न वसनपच्चया. सचे अन्तो वा बहि वा उभयत्थ वा सुधाय लिम्पति, वट्टति. यस्मा सब्बमत्तिकामया कुटि सुकरा भिन्दितुं, तस्मा तत्थ ठपितं पत्तचीवरादि अगुत्तं होति, चोरादीहि अवहरितुं सक्का, तेन वुत्तं ‘‘पत्तचीवरगुत्तत्थाया’’ति.

पाळिमुत्तकविनिच्छयवण्णना

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचे पत्ते धारेन्ति, उच्चावचानि पत्तमण्डलानि धारेन्ती’’ति (चुळव. २५३) एवमादीनि वत्थूनि निस्साय ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचा पत्ता धारेतब्बा, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिना नयेन अकप्पियपरिक्खारेसु च दुक्कटं पञ्ञत्तं. कस्मा? तदनुलोमत्ता. यत्थापि न पञ्ञत्तं, तत्थ ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचानि छत्तानि धारेतब्बानि, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिना (चूळव. २६९-२७०) नयेन दुक्कटं सम्भवति, तस्मा ‘‘तत्रायं पाळिमुत्तको’’ति आरभित्वा सब्बपरिक्खारेसु वण्णमट्ठं, सविकारं वा करोन्तस्स आपत्ति दुक्कटन्ति दीपेन्तेन ‘‘न वट्टती’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. एत्थाह – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा पहरणिं सब्बं लोहभण्डं, ठपेत्वा आसन्दिं पल्लङ्कं दारुपत्तं दारुपादुकं सब्बं दारुभण्डं, ठपेत्वा कतकञ्च कुम्भकारिकञ्च सब्बं मत्तिकाभण्ड’’न्ति (चूळव. २९३) वुत्तत्ता यथाठपितं वज्जेत्वा इतरं सब्बं वण्णमट्ठम्पि सविकारम्पि अविसेसेन वट्टतीति? वुच्चते – तं न युत्तं यथादस्सितपाळिविरोधतो, तस्मा ‘‘ठपेत्वा पहरणि’’न्ति एवं जातिवसेन अयं पाळि पवत्ता, यथादस्सिता पाळि वण्णमट्ठादिविकारपटिसेधनवसेन पवत्ताति एवं उभयम्पि न विरुज्झति, तस्मा यथावुत्तमेव. आरग्गेन निखादनग्गेन, ‘‘आरग्गेरिव सासपो’’ति (म. नि. २.४५८; ध. प. ४०१; सु. नि. ६३०) एत्थ वुत्तनयतो आरग्गेन.

पट्टमुखे वाति पट्टकोटियं. परियन्तेति चीवरपरियन्ते. वेणिउहुमुनियुपेञ्ञाम. अग्घियन्ति चेतियं. गयमुग्गरन्ति तुलादण्डसण्ठानं, गया सीसे सूचिका होति, मुखपत्ता लद्रा. उक्किरन्ति नीहरन्ति करोन्ति ठपेन्ति. कोणसुत्तपिळका नाम गण्ठिकपट्टादिकोणेसु सुत्तमयपिळका. यं एत्थ चीवरं वा पत्तो वा ‘‘न वट्टती’’ति वुत्तो, तत्थ अधिट्ठानं रुहति, विकप्पनापि रुहतीति वेदितब्बं. देड्डुभोति उदकसप्पो. अच्छीति कुञ्जरक्खि. गोमुत्तकन्ति गोमुत्तसण्ठाना राजियो. कुञ्चिकाय सेनासनपरिक्खारत्ता सुवण्णरूपियमयापि वट्टतीति छाया दिस्सति, ‘‘कुञ्चिकाय वण्णमट्ठकम्मं न वट्टती’’ति वचनतो अञ्ञे कप्पियलोहादिमयाव कुञ्चिका कप्पन्ति परिहरणीयपरिक्खारत्ता. आरकण्टको पोत्थकादिकरणसत्थकजाति. ‘‘आमण्डकसारको आमलकफलमयो’’ति वदन्ति. तालपण्णबीजनीआदीसु ‘‘वण्णमट्ठकम्मं वट्टती’’ति वुत्तं. किञ्चापि तानि कुञ्चिका विय परिहरणीयानि, अथ खो ‘‘उच्चावचानि न धारेतब्बानी’’ति पटिक्खेपाभावतो वुत्तं. केवलञ्हि तानि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विधूपनञ्च तालवण्टञ्चा’’तिआदिना (चूळव. २६९) वुत्तानि. गण्ठिपदे पन ‘‘तेलभाजनेसु वण्णमट्ठकम्मं वट्टतीति सेनासनपरिक्खारत्ता’’ति वुत्तं. राजवल्लभाति राजकुलूपका. सीमाति इधाधिप्पेता भूमि, बद्धसीमा च. ‘‘येसं सन्तका तेसं सीमा, तत्थ परेहि न कत्तब्ब’’न्ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘भूमि च सीमा च येसं सन्तका, तेहि एव वारेतब्बा. येसं पन अञ्ञेसं भूमियं सीमा कता, ते वारेतुं न इस्सरा’’ति वदन्ति. ‘‘सङ्घभेदादीनं कारणत्ता ‘मा करोथा’ति पटिसेधेतब्बा एवा’’ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तं किर.

८६-७. दारुकुटिकं कातुं, कत्तुन्ति च अत्थि. खण्डाखण्डिकन्ति फलाफलं विय दट्ठब्बं. आणापेहीति वचनं अनिट्ठे एव वुच्चतीति कत्वा बन्धं आणापेसि. इस्सरियमत्तायाति समिद्धियं मत्तासद्दोति ञापेति.

८८. ‘‘एवरूपं वाचं भासित्वा’’ति च पाठो. लोमेन त्वं मुत्तो, मा पुनपि एवरूपमकासीति इदं किं ब्यापाददीपकं, दारूसुपि लोभक्खन्धदीपकं वचनं सोतापन्नस्स सतो तस्स राजस्स पतिरूपं. ननु नाम ‘‘पुब्बे कतं सुकतं भन्ते, वदेय्याथ पुनपि येनत्थो’’ति पवारेत्वा अतीव पीतिपामोज्जं उप्पादेतब्बं तेन सियाति? सच्चमेतं सोतापन्नत्ता अतीव बुद्धमामको धम्ममामको सङ्घमामको च, तस्मा भिक्खूनं अकप्पियं असहन्तो, सिक्खापदपञ्ञत्तिया च ओकासं कत्तुकामो ‘‘सुपयुत्तानि मे दारूनी’’ति तुट्ठचित्तोपि एवमाहाति वेदितब्बं. इमेहि नाम एवरूपे ठाने. ‘‘आगतपदानुरूपेनाति अञ्ञेहि वा पदेहि, इतो थोकतरेहि वा आगतकाले तदनुरूपा योजना कातब्बा’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘न केवलं इमस्मिंयेव सिक्खापदे, अञ्ञेसुपि आगच्छन्ति, तस्मा तत्थ तत्थ आगतपदानुरूपेन योजना वेदितब्बा’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. उज्झायनत्थो अदिन्नस्सादिन्नत्ताव, ते उज्झायिंसु.

रुद्रदामको नाम रुद्रदामकादीहि उप्पादितो. बाराणसिनगरादीसु तेहि तेहि राजूहि पोराणसत्थानुरूपं लक्खणसम्पन्ना उप्पादिता नीलकहापणा. तेसं किर तिभागं अग्घति रुद्रदामको, तस्मा तस्स पादो थुल्लच्चयवत्थु होति. मासको पन इध अप्पमाणं. कहापणो किञ्चिकाले ऊनवीसतिमासको होति, किञ्चि काले अतिरेकवीसतिमासको. तस्मा तस्स कहापणस्स चतुत्थभागो पञ्चमासको विय अतिरेकपञ्चमासको वा ऊनपञ्चमासको वा पादोति वेदितब्बं. इमस्सत्थस्स दीपनत्थं ‘‘तदा राजगहे वीसतिमासको कहापणो होती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रजतमयो सुवण्णमयो तम्बमयो च कहापणो होति. सुवण्णभूमियं विय पादोपि यत्थ तम्बमयोव कतो होति, तत्थ सोव पादोति आचरियो. यस्मा पादो एकनीलकहापणग्घनको, तस्मा तस्स पादस्स चतुत्थभागोव सिया पादोति एके. इदं न युज्जति. यो च तत्थ पादारहो भण्डो, तस्स चतुत्थभागस्सेव पाराजिकवत्थुभावप्पसङ्गतो. यदि पादारहं भण्डं पाराजिकवत्थु, सिद्धं ‘‘सोव पादो पच्छिमं पाराजिकवत्थू’’ति. न हि सब्बत्थ भण्डं गहेत्वा नीलकहापणग्घेन अग्घापेन्ति. यस्मा तस्स तस्सेव कहापणग्घेन अग्घापेन्ति, तस्मा तस्स तस्स जनपदस्स पादोव पादोति तदग्घनकमेव पादग्घनकन्ति सिद्धं, ‘‘सो च खो पोराणस्स नीलकहापणस्स वसेन, न इतरेसन्ति यत्थ पन नीलकहापणा वळञ्जं गच्छन्ति, तत्थेवा’’ति केचि वदन्ति, उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं.

पदभाजनीयवण्णना

९२. गामा वा अरञ्ञा वाति लक्खणानुपञ्ञत्तिकत्ता पठमपञ्ञत्तिया आदिम्हि वुत्ता. यतो वा अपक्कन्ता, सो अमनुस्सो नाम. ‘‘अमनुस्सगामं अपारुपित्वा, गामप्पवेसनञ्च अनापुच्छा पविसितुं वट्टती’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘यतो गामतो आगन्तुकामा एव अपक्कन्ता, तं गामं एवं पविसितुं न वट्टती’’ति वदन्ति एके. केचि पन ‘‘यक्खपरिग्गहभूतोपि आपणादीसु दिस्समानेसु एव ‘गामो’ति सङ्ख्यं गच्छति, अदिस्समानेसु पवेसने अनापत्ती’’ति वदन्ति. ‘‘गामो एव उपचारो गामूपचारोति एवं कम्मधारयवसेन गहिते कुरुन्दट्ठकथादीसु वुत्तम्पि सुवुत्तमेव होती’’ति वदन्ति. ‘‘तस्स घरूपचारो गामोति आपज्जती’’ति वचनं पटिक्खिपति. ‘‘गामस्सुपचारो च गामो च गामूपचारो चा’’ति वदन्ति, तं विरुज्झति, न. ‘‘इमेसं लाभादीसु लक्खणं सन्धाय महाअट्ठकथायं ‘घरं घरूपचारो’तिआदि वुत्तं, तं न मयं पटिक्खिपामा’’ति च वदन्ति. ‘‘कतपरिक्खेपो चाति घरस्स समन्ततो तत्तको उपचारो नामा’’ति गण्ठिपदे लिखितं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘यो यो अट्ठकथावादो वा थेरवादो वा पच्छा वुच्चतीति इतो अनागतं सन्धाय वुत्तं, नातीतं. यदि अतीतम्पि सन्धाय वुत्तं, महापदुमथेरवादोव पमाणं जातन्ति आपज्जति, तस्मा अनागतमेव सन्धाय वुत्तन्ति आचरिया कथयन्ती’’ति वुत्तं. सेसम्पीति गामूपचारलक्खणम्पि.

तत्रायं नयोति तस्स गामूपचारस्स गहणे अयं नयो. विकालेगामप्पवेसनादीसूति एत्थ ‘‘गामप्पवेसनञ्हि बहि एव आपुच्छितब्ब’’न्ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘तं अट्ठकथाय न समेती’’ति वदन्ति. ‘‘गामसङ्खातूपचारं सन्धाय वुत्त’’न्ति गहिते समेतीति मम तक्को. ‘‘आदि-सद्दतो घरे ठितानं दिन्नलाभभाजनादीनी’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘गामूपचारे ठितानं पापुणितब्बलाभं सञ्चिच्च अदेन्तानं पाराजिक’’न्ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. किञ्चापि कुरुन्दिआदीसु पाळियं वुत्तवचनानुलोमवसेन वुत्तत्ता ‘‘पमादलेखा’’ति न वत्तब्बं, महाअट्ठकथायं वुत्तविनिच्छयो सङ्गीतितो पट्ठाय आगतो. ‘‘यञ्चेतं महाअट्ठकथाय’’न्तिआदि सीहळदीपे अट्ठकथाचरियेहि वुत्तं ‘‘विनिच्छयनयो’’ति च. लेड्डुपातेनेव परिच्छिन्दितब्बोति परिक्खेपारहट्ठानं, न उपचारं. सो हि ततो अपरेन लेड्डुपातेन परच्छिन्नो. इमस्मिं अदिन्नादानसिक्खापदेति नियमेन अञ्ञत्थ अञ्ञथाति अत्थतो वुत्तं होति. तेन वा नियमेन यथारुतवसेनापि अत्थो इध युज्जति. अभिधम्मे पनातिआदिना अञ्ञथापि अत्थापत्तिसिद्धं दस्सेति.

‘‘परिच्चागादिम्हि अकते ‘इदं मम सन्तक’न्ति अविदितम्पि परपरिग्गहितमेव पुत्तकानं पितु अच्चयेन सन्तकं विय, तं अत्थतो अपरिच्चत्ते सङ्गहं गच्छती’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘थेनस्स कम्मं थेय्यं, थेनेन गहेतब्बभूतं भण्डं. थेय्यन्ति सङ्खातन्ति थेय्यसङ्खात’’न्ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं. तं थेय्यं यस्स थेनस्स कम्मं, सो यस्मा थेय्यचित्तो अवहरणचित्तो होति, तस्मा ‘‘थेय्यसङ्खात’’न्ति पदं उद्धरित्वा ‘‘थेय्यचित्तो अवहरणचित्तो’’ति पदभाजनम्पि तेसं पोराणानं युज्जतेव, तथापि अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव गहेतब्बं. ‘‘यञ्च पुब्बभागे ‘अवहरिस्सामी’ति पवत्तं चित्तं, यञ्च गमनादिसाधकं, परामसनादिसाधकं वा मज्झे पवत्तं, यञ्च ठानाचावनपयोगसाधकं, तेसु अयमेवेको पच्छिमो चित्तकोट्ठासो इध अधिप्पेतो ‘थेनो’ति अपरे’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ऊनमासकमासपादादीसु ‘‘अवहरणचित्तेसु एकचित्तकोट्ठासोति आचरिया वदन्ती’’ति वुत्तं.

पञ्चवीसतिअवहारकथावण्णना

पञ्चवीसति अवहारा नाम वचनभेदेनेव भिन्ना, अत्थतो पन अभिन्ना. आकुला दुविञ्ञेय्यविनिच्छयाति आचरियानं मुखे सन्तिके सब्बाकारेन अग्गहितविनिच्छयानं दुविञ्ञेय्या. दुकतिकपट्ठानपाळि (पट्ठा. ५.१.१ आदयो, दुकतिकपट्ठानपाळि) विय आकुला दुविञ्ञेय्यविनिच्छया, केवलं तं आचरिया पुब्बापरविरोधमकत्वा सङ्गीतितो पट्ठाय आगतनयमविनासेत्वा वण्णयन्तीति ‘‘पट्ठानपाळिमिवाति अपरे वदन्ती’’ति च वुत्ता. पोराणाति सङ्गीतिआचरिया. अयमेत्थ सामीचि एव, सचे न देति, आपत्ति नत्थि, पाराजिकभया पन यथा सिक्खाकामो देति, एवं दातब्बमेव. यानि पनेत्थ वत्थूनि, तानि सीहळदीपे आचरियेहि सङ्घादीनमनुमतिया अट्ठकथासु पक्खित्तानि, ‘‘अनागते ब्रह्मचारीनं हितत्थाय पोत्थकारुळ्हकालतो पच्छापी’’ति वुत्तं. आणत्तिकं आणत्तिक्खणेपि गण्हाति, कालन्तरेनापि अत्थसाधको, कालन्तरं सन्धायाति इदमेतेसं नानत्तं. भट्ठेति अपगते. अन्तरसमुद्दे अतुरुमुहुदे. फरति साधेति. नवधोतोति नवकतो. पासाणसक्खरन्ति पासाणञ्च सक्खरञ्च.

भूमट्ठकथादिवण्णना

९४. महाअट्ठकथायं पन सच्चेपि अलिकेपि दुक्कटमेव वुत्तं, तं पमादलिखितन्ति वेदितब्बन्ति यथेतरहि युत्तिया गहेतब्बा. तत्थ ‘‘चतुवग्गेन ठपेत्वा उपसम्पदपवारणअब्भानादिसब्बं सङ्घकम्मं कातुं वट्टति’’च्चेव वत्तब्बे ‘‘उपसम्पदपवारणकथिनब्भानादीनी’’ति लिखन्तीति वेदितब्बं. तं आचरिया ‘‘पमादलेखा’’त्वेव वण्णयन्ति, तेन वुत्तं ‘‘पमादलिखित’’न्ति. यं यं वचनं मुसा, तत्थ तत्थ पाचित्तियन्ति वुत्तं. दुक्कटस्स वचने पयोजनाभावा ‘‘अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे’’ति वुत्तं. अञ्ञेसम्पि पुब्बपयोगे पाचित्तियट्ठाने पाचित्तियमेव. पमादलिखितन्ति एत्थ इध अधिप्पेतमेव गहेत्वा अट्ठकथायं वुत्तन्ति गहिते समेति विय. आचरिया पन ‘‘पाचित्तियट्ठाने पाचित्तिय’’न्ति वत्वा दुक्कटे विसुं वत्तब्बे ‘‘सच्चालिके’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता ‘‘पमादलेखा’’ति वदन्तीति वेदितब्बाति. ‘‘कुसलचित्तेन गमने अनापत्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘दानञ्च दस्सामी’’ति वचनेन अनापत्ति विय.

पाचित्तियट्ठाने दुक्कटा न मुच्चतीति पाचित्तियेन सद्धिं दुक्कटमापज्जति. बहुकापि आपत्तियो होन्तूति खणनब्यूहनुद्धरणेसु दस दस कत्वा आपत्तियो आपन्नो, तेसु उद्धरणे दस पाचित्तियो देसेत्वा मुच्चति, जातिवसेन ‘‘एकमेव देसेत्वा मुच्चती’’ति कुरुन्दियं वुत्तं, तस्मा पुरिमेन समेति. ‘‘समोधानेत्वा दस्सितपयोगे ‘‘दुक्कट’’न्ति वुत्तत्ता समानपयोगा बहुदुक्कटत्तं ञापेति. खणने बहुकानीति समानपयोगत्ता न पटिप्पस्सम्भति. अट्ठकथाचरियप्पमाणेनाति यथा पनेत्थ, एवं अञ्ञेसुपि एवरूपानि अट्ठकथाय आगतवचनानि सङ्गीतितो पट्ठाय आगतत्ता गहेतब्बानीति अत्थो. ‘‘इध दुतियपाराजिके गहेतब्बा, न अञ्ञेसू’’ति धम्मसिरित्थेरो किराह. गण्ठिपदे पन ‘‘पुरिमखणनं पच्छिमं पत्वा पटिप्पस्सम्भति, तेनेव एकमेव देसेत्वा मुच्चती’’ति वुत्तं, ‘‘विसभागकिरियं वा पत्वा पुरिमं पटिप्पस्सम्भती’’ति च वुत्तं.

एवं एकट्ठाने ठिताय कुम्भिया ठानाचावनञ्चेत्थ छहाकारेहि वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. कुम्भियाति भुम्मवचनं. उद्धं उक्खिपन्तो केसग्गमत्तम्पि भूमितो मोचेति, पाराजिकन्ति एत्थ मुखवट्टिया फुट्ठोकासं बुन्देन मोचिते ‘‘ठानाचावनञ्चेत्थ छहाकारेहि वेदितब्ब’’न्ति इमिना समेति, तथा अवत्वा ‘‘भूमितो मुत्ते केसग्गमत्तम्पि अतिक्कन्ते भूमितो मोचितं नाम होती’’ति दळ्हं कत्वा वदन्ति, उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं. एत्थ एकच्चे एवं अत्थं वदन्ति ‘‘पुब्बे खणन्तेन अवसेसट्ठानानि वियोजितानि, तस्मिं विमुत्ते पाराजिक’’न्ति. सङ्खेपमहापच्चरियादीसु वुत्तवचनस्स पमादलेखभावो ‘‘अत्तनो भाजनगतं वा करोति, मुट्ठिं वा छिन्दती’’ति वचनेन दीपितो.

यं पन ‘‘पीतमत्ते पाराजिक’’न्ति वुत्तं, तं यथेतरहि ‘‘पञ्चविञ्ञाणा उप्पन्नवत्थुका उप्पन्नारम्मणा’’ति पदस्स ‘‘उप्पन्नवत्थुकाहि अनागतपटिक्खेपो’’ति अट्ठकथावचनं ‘‘असम्भिन्नवत्थुका असम्भिन्नारम्मणा पुरेजातवत्थुका पुरेजातारम्मणा’’ति वचनमपेक्खित्वा अतीतानागतपटिक्खेपोति परिवत्तेति, तथा तादिसेहि परिवत्त’न्ति वेदितब्बं. न हि अट्ठकथाचरिया पुब्बापरविरुद्धं वदन्ति. यं पन आचरिया ‘‘इदं पमादलिखित’’न्ति अपनेत्वा पटिक्खिपित्वा वचनकाले वाचेन्ति, उद्दिसन्ति, तमेव च इमिनापि आचरियेन ‘‘पमादलिखित’’न्ति पटिक्खित्तं. यञ्च सुत्तं दस्सेत्वा ते पटिक्खिपन्ति, तमेव च दस्सेन्तेन इमिना पटिक्खित्तं, तेन वुत्तं ‘‘तं पन तत्थेवा’’तिआदि.

अनापत्तिमत्तमेव वुत्तन्ति नेव अवहारो न गीवा अनापत्तीति ब्यञ्जनतोव भेदो, न अत्थतोति दस्सनत्थं. तं पमादलिखितं कतरेहीति चे? पुब्बे वुत्तप्पकारेहि, लेखकेहि वा, एस नयो सब्बत्थ. ‘‘न हि तदेव बहूसु ठानेसु युत्ततो पाराजिकमहुत्वा कत्थचि होती’’ति सब्बं अनुगण्ठिपदे वुत्तं. दुट्ठपितं वा ठपेतीति एत्थ ततो पग्घरिस्सतीति ठानाचावनं सन्धाय कतत्ता पाराजिकं तं पन गण्हतु वा मा वा तत्थेव ‘‘भिन्दती’’तिआदिवचनतो वेदितब्बं. ‘‘तत्थेवाति ठानाचावनं अकरोन्तोव ठाना अचावेतुकामोव केवलं ‘भिन्दती’ति अट्ठकथावचनतो च ञापेतब्ब’’न्ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे वुत्तं. तथा ‘‘पग्घरितेहि तिन्तपंसुं गहेत्वा उदके पक्खिपित्वा पचित्वा गहेतुं सक्का, तस्मा गहणमेव सन्धाय वुत्त’’न्ति अपरे. ‘‘रित्तकुम्भिया उपरि करोति, भण्डदेय्य’’न्ति वुत्तं, तं आणत्तिया विरुज्झति, ‘‘यदा सक्कोसि, तदा तं भण्डं अवहरा’’ति अत्थसाधको आणत्तिकाले एव पाराजिकं. अपिच आवाटकादीनि थावरपयोगानि च एत्थ साधकानि. नत्थि कालकतपयोगानि पाराजिकवत्थूनीति तस्मा उपपरिक्खितब्बन्ति एके. यत्थ यत्थ ‘‘अपरे’’ति वा ‘‘एके’’ति वा वुच्चति, तत्थ तत्थ सुट्ठु उपपरिक्खित्वा युत्तं गहेतब्बं, इतरं छड्डेतब्बं. वदन्तीति आचरिया वदन्ति. न, अञ्ञथा गहेतब्बत्थतोति पाळिपरिहरणत्थं वुत्तं. एवमेके वदन्तीति तं न गहेतब्बं. कस्मा? ‘‘पस्सावं वा छड्डेती’’ति च ‘‘अपरिभोगं वा करोती’’ति च अत्थतो एकत्ता, अट्ठकथाय ‘‘मुग्गरेन पोथेत्वा भिन्दती’’ति वुत्तत्तापि.

अयं पनेत्थ सारोतिआदिकथाय ‘‘अम्हाकं आचरियस्स वचन’’न्ति धम्मसिरित्थेरो आह. सङ्गहाचरियानं वादोति एके. पुब्बे वुत्तापि ते एव, तस्मा वोहारवसेनाति अछड्डेतुकामम्पि तथा करोन्तं ‘‘छड्डेती’’ति वोहरन्ति. एवमेतेसं पदानं अत्थो गहेतब्बोति एवं सन्ते ‘‘ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कट’’न्ति अट्ठकथावचनेन अतिविय समेति, तत्थ ठानाचावनचित्तस्स नत्थिताय ठाना चुतम्पि न ‘‘ठाना चुत’’न्ति वुच्चतीति अत्थो गहेतब्बो. इतरथापीति थेय्यचित्ताभावा ठाना चावेतुकामस्सपि दुक्कटं युज्जति.

९६. सयमेव पतितमोरस्सेव इतो चितो च करोतो थुल्लच्चयं. आकासट्ठविनिच्छये तप्पसङ्गेन तस्मिं वेहासादिगतेपि असम्मोहत्थं एवं गहेतब्बन्ति वुत्तं. ‘‘एवमञ्ञत्रापि सामिसे’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘ठानाचावनं अकरोन्तो चालेती’’ति वचनतो ठानाचावने थुल्लच्चयं नत्थीति वुत्तं होति. केचि अफन्दापेत्वा ठानाचावनाचावनेहिपि दुक्कटथुल्लच्चये वदन्ति. ‘‘ते ठानाचावनं अकरोन्तोति इमं अट्ठकथावचनं दस्सेत्वा पटिसेधेतब्बा’’ति केचि वदन्ति, वीमंसितब्बं.

९७. छेदनमोचनादि उपरिभागं सन्धाय वुत्तं. अवस्सं ठानतो आकासगतं करोति. एत्थ ‘‘एककोटिं नीहरित्वा ठपिते वंसे ठितस्स आकासकरणं सन्धाया’’ति केचि वदन्ति. ते पन अथ ‘‘मूलं अच्छेत्वा वलयं इतो चितो च सारेति, रक्खति. सचे पन मूलतो अनीहरित्वापि हत्थेन गहेत्वा आकासगतं करोति, पाराजिक’’न्ति अट्ठकथावचनं दस्सेत्वा पटिसेधेतब्बा. भित्तिनिस्सितन्ति भित्तिया उपत्थम्भितं सन्धाय वुत्तन्ति एके. भित्तिं निस्साय ठपितन्ति नागदन्तादीसु ठितं सन्धाय वुत्तं. छिन्नमत्तेति उपरि उग्गन्त्वा ठितं सन्धाय वुत्तं.

९८. उपरि ठितस्स पिट्ठियाति एत्थ अधो ओसारणं सन्धाय वुत्तं. हेट्ठा ओसारेन्तस्स उपरिमस्स पिट्ठिया हेट्ठिमेन ठितोकासं अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं, उद्धं उक्खिपन्तस्स उदकतो मुत्तमत्ते. ‘‘एवं गहिते भूमट्ठे वुत्तेन समेती’’ति वदन्ति. मतमच्छानं ठितट्ठानमेव ठानं किर. थेय्यचित्तेन मारेत्वा गण्हतो ऊनपादग्घनके दुक्कटं, सहपयोगत्ता पाचित्तियं नत्थीति एके. मदनफलवसादीनीति एत्थ सीहळभासा किर वस इति विसन्ति अत्थो, गरुळाकारेन कतुप्पेयितं वा.

९९. पुब्बे पासे बद्धसूकरउपमाय वुत्ता एव. ‘‘थले ठपिताय नावाय न फुट्ठोकासमत्तमेवा’’ति पाठो. ‘‘वातो आगम्माति वचनतो वातस्स नत्थिकाले पयोगस्स कतत्ता अवहारो नत्थि, अत्थिकाले चे कतो, अवहारोवा’’ति वदन्ति. ‘‘भण्डदेय्यं पन केसन्ति चे? येसं हत्थे कहापणानि गहितानि, तेसं वा, नावासामिना नावाय अग्गहिताय नावासामिकस्स वा’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं.

१०४. निरम्बित्वा उपरि. अकतं वा पन पतिट्ठपेतीति अपुब्बं वा पट्ठपेतीति अत्थो.

१०६. गामट्ठे वा ‘‘गामो नामा’’ति न वुत्तं पठमं गामलक्खणस्स सब्बसो वुत्तत्ता.

१०७. अरञ्ञट्ठे अरञ्ञं नामाति पुन न केवलं पुब्बे वुत्तलक्खणञ्ञेव अरञ्ञन्ति इधाधिप्पेतं, किन्तु परपरिग्गहितमेव चेतं होति, तं इधाधिप्पेतन्ति दस्सनत्थं वुत्तं. तेनेव अत्थेपि अरञ्ञग्गहणं कतं. अग्गेपि मूलेपि छिन्नाति एत्थ ‘‘न वेठेत्वा ठिता, छिन्नमत्ते पतनकं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति. तच्छेत्वा ठपितोति अरञ्ञसामिकेहि परेहि लद्धेहि तच्छेत्वा ठपितो. अद्धगतोपीति चिरकालिकोपि. ‘‘न गहेतब्बोति अरञ्ञसामिकेहि अनुञ्ञातेनपी’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. छल्लिया परियोनद्धं होतीति इमिना सामिकानं निरपेक्खतं दीपेति. तेन वुत्तं ‘‘गहेतुं वट्टती’’ति. यदि सामिकानं सापेक्खता अत्थि, न वट्टति.

१०८. तत्थ ‘‘भाजनेसु पोक्खरणीतळाकेसु च गावो पक्कोसतीति इतो पट्ठाय तयो दस वारा आदिमेव दस्सेत्वा संखित्ता’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. निब्बहनउदकं नाम तळाकरक्खणत्थाय अधिकोदकनिक्खमनद्वारेन निक्खमनउदकं. ‘‘गहेतुं न लभतीति सामीचिकम्मं न होती’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. इतो पट्ठाय ‘‘वुत्त’’न्ति वुत्ते अनुगण्ठिपदेति गहेतब्बं. अनिक्खन्ते उदकेति पाठसेसो, सुक्खमातिकापयोगत्ता भण्डदेय्यम्पि न होतीति अधिप्पायो. तळाकं निस्साय खेत्तस्स कतत्ताति ‘‘सब्बसाधारणं तळाकं होती’’ति पठमं वुत्तत्ता तं सन्धाय वुत्तं. ‘‘यस्मा तळाकगतं उदकं सब्बसाधारणम्पि मातिकाय सति तं अतिक्कमित्वा गहेतुं न वट्टति, तस्मा तं सन्धाय कुरुन्दियादीसु अवहारोति वुत्त’’न्ति अपरे आहूति. इमिना लक्खणेन न समेतीति यस्मा सब्बसाधारणदेसो नाम तञ्च तळाकं सब्बसाधारणं, कतिकाभावा च महाअट्ठकथायं वुत्तमेव युत्तन्ति आहाचरियो.

१०९. ‘‘ततो पट्ठाय अवहारो नत्थीति थेय्यायपि गण्हतो, तस्मा यथामुण्डमहाजेतब्बत्ता, अरक्खितब्बत्ता, सब्बसाधारणत्ता च अञ्ञम्पि सङ्घसन्तकं इदं न होती’’ति गण्ठिपदे वुत्तं.

११०. उजुकमेव तिट्ठतीति एत्थ ‘‘समीपे रुक्खसाखादीहि सन्धारितत्ता ईसकं खलित्वा उजुकमेव तिट्ठति चे, अवहारो. छिन्नवेणु विय तिट्ठति चे, अनापत्ती’’ति वुत्तं, तं सुवुत्तं, तस्स विनिच्छये ‘‘सचे तानि रक्खन्ती’’ति वुत्तत्ता. नो अञ्ञथाति सम्पत्ते चे वाते वातमुखसोधनं करोति, पाराजिकन्ति अत्थो.

१११. अञ्ञेसु पन विचारणा एव नत्थीति तेसु अप्पटिक्खिपितत्ता अयमेव विनिच्छयोति वुत्तं होति. ‘‘एतेन धुरनिक्खेपं कत्वापि चोरेहि आहटं चोदेत्वा गण्हतो अनापत्तीति दीपितं होती’’ति वुत्तं.

११२. एसेव नयोति उद्धारेयेव पाराजिकं, कस्मा? अञ्ञेहि पत्तेहि साधारणस्स सञ्ञाणस्स वुत्तत्ता. पदवारेनाति चोरेन नीहरित्वा दिन्नं गहेत्वा गच्छतो. गामद्वारन्ति वोहारमत्तमेव, गामन्ति अत्थो आणत्तिया दट्ठब्बत्ता, द्विन्नम्पि उद्धारे एव पाराजिकं. असुकं नाम गामं गन्त्वाति वचनेन याव तस्स गामस्स परतो उपचारो, सब्बमेतं आणत्तमेव होति. ‘‘ठत्वा वा निसीदित्वा वा विस्समित्वा पुरिमथेय्यचित्तं वूपसमित्वा गमनत्थञ्चे भण्डं न निक्खित्तं, यथागहितमेव, पदवारेन कारेतब्बोति, निक्खित्तञ्चे, उद्धारेना’’ति च लिखितं. केवलं ‘‘लिखित’’न्ति वुत्ते गण्ठिपदे गहेतब्बं. थेय्यचित्तेन परिभुञ्जन्तोति ठानाचावनं अकत्वा निवत्थपारुतनीहारेन ‘‘पुब्बेवेदं मया गहित’’न्ति थेय्यचित्तेन परिभुञ्जन्तो. ‘‘नट्ठे भण्डदेय्यं किरा’’ति लिखितं. ‘‘अञ्ञो वा’’ति वचनेन येन ठपितं, तेन दिन्ने अनापत्तीति दीपितं होति गोपकस्स दाने विय, ‘‘केवलं इध भण्डदेय्यन्ति अपरे’’ति वुत्तं. ‘‘अञ्ञो वा’’ति वचनतो येन ठपितं. सो वातिपि लब्भतीति विचारेत्वा गहेतब्बो. वा-सद्देन यस्स हत्थे ठपितं, सो वा देति राजगहे गणको विय धनियस्स, तस्मा पाराजिकं युत्तं विय.

तव थूलसाटको लद्धोति वुत्तक्खणे मुसावादे दुक्कटं. तस्स नामं लिखित्वाति एत्थ ‘‘तेन ‘गहेत्वा ठपेय्यासी’ति आणत्तत्ता नामलेखनकाले अनापत्ति कुससङ्कमनसदिसं न होती’’ति वुत्तं. न जानन्तीति न सुणन्तीति अत्थो. सचे जानित्वापि चित्तेन न सम्पटिच्छन्ति एसेव नयो. जानन्तेन पन रक्खितुं अनिच्छन्ते पटिक्खिपितब्बमेव एतन्ति वत्तं जानितब्बं. उम्मग्गेनाति पुरापाणं खणित्वा कतमग्गेनाति अत्थो.

निस्सितवारिकस्स पन सभागा भत्तं देन्ति, तस्मा यथा विहारे पन्ति, तथेव कातब्बन्ति सम्पत्तवारं अग्गहेतुं न लभन्ति, ‘‘तस्स वा सभागा अदातुं न लभन्ती’’ति वुत्तं. अत्तदुतियस्साति न हि एकेनानीतं द्विन्नं पहोति, सचे पहोति पापेतब्बोति दस्सेतुं ‘‘यस्स वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘परिपुच्छं देतीति पुच्छितपञ्हस्स विस्सज्जनं करोती’’ति लिखितं. सङ्घस्स भारं नाम ‘‘सद्धम्मवाचना एवा’’ति वुत्तं, ‘‘नवकम्मिकोपि वुच्चती’’ति च, ‘‘इतो भण्डतो वट्टन्तं पुन अन्तो पविसतीति महाअट्ठकथापदस्स कुरुन्दीसङ्खेपट्ठकथाहि अधिप्पायो विवरितो’’ति लिखितं.

११३. गच्छन्ते याने वाति एत्थ ‘‘सुङ्कट्ठानस्स बहि ठितं सन्धाय वुत्त’’न्ति उपतिस्सत्थेरो वदति किर. ‘‘गच्छन्ते याने वातिआदि सुङ्कट्ठानब्भन्तरे गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं. बहि ठितस्स वत्तब्बमेव नत्थि, ‘‘अन्तो ठत्वा’’ति अधिकारे वुत्तत्ता चेति युत्तं – यानादीसु ठपिते तस्स पयोगं विनायेव गतेसु पाराजिको न होति. कस्मा न भण्डदेय्यन्ति चे? सुङ्कट्ठानस्स बहि ठितत्ता. अरञ्ञट्ठे ‘‘अस्सतिया अतिक्कमन्तस्सपि भण्डदेय्यमेवा’’ति (पारा. अट्ठ. १.१०७) वुत्तं तेसं सपरिग्गहितत्ता. इध पन ‘‘अत्र पविट्ठस्सा’’ति वचनतो न बहि ठितस्स, तं किर सुङ्कसङ्केतं. अञ्ञं हरापेतीति तत्थ ‘‘सहत्था’’ति वचनतो अनापत्ति. निस्सग्गियानि होन्तीति अट्ठकथातो पाचित्तियं, उपचारं ओक्कमित्वा परिहरणे सादीनवत्ता दुक्कटं.

सुङ्कट्ठाने सुङ्कं दत्वाव गन्तुं वट्टतीति इदं दानि वत्तब्बानं मातिकाति धम्मसिरित्थेरो. ‘‘अनुराधपुरस्स चतूसु द्वारेसु सुङ्कं गण्हन्ति, तेसु दक्खिणद्वारस्स पुरतो मग्गो थूपारामतो आनन्दचेतियं पदक्खिणं कत्वा जेतवनविहारस्सन्तरपाकारस्सासन्ने निविट्ठो, यो न गामं पविसन्तो उपचारं ओक्कन्तो होति. थूपारामतो च महाचेतियं पदक्खिणं कत्वा राजविहारं गच्छन्तो न ओक्कमती’’ति किर महाअट्ठकथायं आगतं. एत्थ चाति सुङ्कघाते ‘‘द्वीहि लेड्डुपातेहीति आचरियपरम्पराभता’’ति लिखितं. द्वीहि लेड्डुपातेहीति सुङ्कघातस्स परिच्छेदे अट्ठपिते युज्जति, ठपिते पन अतिरेकयोजनम्पि सुङ्कघातं होतीति ततो परं द्वे लेड्डुपाता उपचारोति गहेतब्बो. सो पनेत्थापि दुविधो बाहिरब्भन्तरभेदतो. तत्थ दुतियलेड्डुपातसङ्खातं बाहिरोपचारं सन्धाय पाळियं, महाअट्ठकथायञ्च दुक्कटं वुत्तं. अब्भन्तरं सन्धाय कुरुन्दियन्ति नो खन्ति. ‘‘अत्र पविट्ठस्स सुङ्कं गण्हन्तूति हि नियमितट्ठानं एकन्ततो पाराजिकखेत्तं होति, तञ्च परिक्खित्तं, एको लेड्डुपातो दुक्कटखेत्तं, अपरिक्खित्तञ्चे, दुतियो लेड्डुपातोति नो अधिप्पायो’’ति आचरियो वदति.

११४. धनं पन गतट्ठाने वड्ढतीति एत्थ ‘‘वड्ढिया सह अवहारकस्स भण्डदेय्य’’न्ति लिखितं. ‘‘तं वड्ढिं दस्सामी’’ति अग्गहेसि, तत्थ कम्मं अकरोन्तस्स वड्ढतीति कत्वा वुत्तं. केवलं आठपितखेत्तस्स न वड्ढति. ‘‘यं धनं वड्ढि, तं देन्तस्स अवहारकस्स वड्ढिया अदाने पाराजिकं होती’’ति वदन्ति.

नामेनाति सप्पनामेन वा सामिकेन कतेन वा.

११६. राजघरस्स अन्तोवत्थुम्हि, परिक्खित्तराजङ्गणं वा अन्तोवत्थु. अपरिक्खित्ते राजङ्गणे ठितस्स सकलनगरं ठानं. गोणस्स ‘‘अपरिक्खित्ते ठितस्स अक्कन्तट्ठानमेव ठान’’न्ति वुत्तत्ता खण्डद्वारन्ति अत्तना खण्डितच्छिद्दं. तत्थेव घातेतीति ‘‘जीवितिन्द्रियारम्मणत्ता वधकचित्तस्स पाचित्तियं होतीति? न होति. कस्मा? अदिन्नादानपयोगत्ता. तम्पि थेय्यचित्तं सङ्खारारम्मणंव होति. इध तदुभयं लभति सद्धिं पुब्बभागापरभागेही’’ति वुत्तं.

११८. तस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकन्ति यदि यो आणत्तो अवस्सं तं भण्डं हरति, आणत्तिक्खणे एव पाराजिकं. ‘‘इध तिण्णं कस्मा पाराजिकं, ननु ‘तुम्हे, भन्ते, तयो हरथा’ति वुत्तत्ता थुल्लच्चयं, इतरेसञ्च पटिपाटिया एकेकस्साणत्तत्ता एकेकेन च दुक्कटेन भवितब्बं. कथं, एको किर मासग्घनकं परिस्सावनं थेनेत्वा देसेत्वा निरुस्साहो एव वा हुत्वा पुन मासग्घनकं सूचिं तथेव कत्वा पुन मासग्घनकन्ति एवं सियाति? न एवं, तं यथा उप्पलथेनको येन वत्थु पूरति ताव सउस्साहत्ता पाराजिको आसि, एवमिमे सउस्साहाव न देसयिंसु वा’’ति लिखितं, पाळियं, अट्ठकथायञ्च संविदहित्वा गतेसु एकस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकं विना विय आणत्तिया किञ्चापि वुत्तं, अथ खो ‘‘तस्सायं अत्थो’’ति वत्वा पच्छा वुत्तविनिच्छयेसु च एकभण्डएकट्ठानादीसु च सम्बहुला एकं आणापेन्तीति आणत्तिमेव नियमेत्वा वुत्तं, तस्मा आणत्ति इच्छितब्बा विय, वीमंसितब्बं. ‘‘‘एकभण्डं एकट्ठान’न्ति च पाठो ‘एककुलस्स भण्ड’न्ति वचनतो’’ति वदन्ति.

११९-१२०. ओचरके वुत्तनयेनेवाति अवस्संहारिये भण्डे. तं सङ्केतन्ति तस्स सङ्केतस्स. अथ वा तं सङ्केतं अतिक्कमित्वा पच्छा वा. अपत्वा पुरे वा. एस नयो तं निमित्तन्ति एत्थापि. अक्खिनिखणनादिकम्मं लहुकं इत्तरकालं, तङ्खणे एव भण्डं अवहरितुं न सक्का, किञ्चि भण्डं दूरं होति, किञ्चि भारियं, तं गहेतुं याव गच्छति याव उक्खिपति, ताव निमित्तस्स पच्छा होति. सचे तं भण्डं अधिगतं विय आसन्नं, लहुकञ्च, सक्का निमित्तक्खणे अवहरितुं, तमेव सन्धाय वुत्तं किन्ति? न, पुब्बे वुत्तम्पि ‘‘ततो पट्ठाय तेनेव निमित्तेन अवहरती’’ति वुच्चति आरद्धत्ता. यदि एवं ‘‘पुरेभत्तपयोगो एसो’’ति वारो पमाणं होति, न च तं पमाणं महापदुमत्थेरवादस्स पच्छा वुत्तत्ता, न सङ्केतकम्मं विय निमित्तकम्मं दट्ठब्बं. तत्थ हि कालपरिच्छेदो अत्थि, इध नत्थि, इदमेव तेसं नानत्तं.

१२१. तञ्च असम्मोहत्थन्ति एको ‘‘पुरेभत्तादीसु वा, अक्खिनिखणनादीनि वा दिस्वा गण्हा’’ति, एको गहेतब्बं भण्डनिस्सितं कत्वा ‘‘पुरेभत्तं एवं वण्णसण्ठानं भण्डं गण्हा’’ति वदति, एवंविधेसु असम्मोहत्थं एवंविधं सङ्केतं निमित्तञ्च दस्सेतुन्ति च, यथाधिप्पायन्ति दुतियो ततियस्स ततियो चतुत्थस्साति एवं पटिपाटिया चे वदन्तीति अत्थो. सचे दुतियो चतुत्थस्स वदेति, न यथाधिप्पायोति च. ‘‘पटिग्गहितमत्तेति अवस्सं चे पटिग्गण्हाति, पुब्बेव थुल्लच्चय’’न्ति च लिखितं. पटिग्गण्हकानं दुक्कटं सब्बत्थोकासाभावतो न वुत्तं. पाराजिकापज्जनेनेतं दुक्कटं आपज्जित्वा आपज्जन्ति किर. अत्थसाधकाणत्तिचेतनाखणे एव पाराजिको होतीति अधिप्पायो. तत्थ मग्गट्ठानियं कतरं, कतरं फलट्ठानियन्ति ‘‘अत्थसाधकचेतना नाम मग्गानन्तरफलसदिसा’’ति वुत्तत्ता फलट्ठानिया चेतनाति सिद्धं. आणत्ति चे मग्गट्ठानिया सिया, चेतनासहजत्ता न सम्भवति, तथा भण्डस्स अवस्संहारिता च न सम्भवति. आणत्तिक्खणे एव हि तं अवस्संहारितं जातन्ति अवहारकस्स पटिग्गण्हञ्चे, तम्पि न सम्भवति अनागतत्ता. चेतना चे मग्गट्ठानिया होति, आणत्तिआदीसु अञ्ञतरं, भण्डस्स अवस्संहारिता एव वा फलट्ठानिया चे, अत्थो न सम्भवति. पाराजिकापत्ति एव हि फलट्ठानिया भवितुमरहति, न अञ्ञन्ति एवं ताव इध ओपम्मसंसन्दनं सम्भवति चेतना मग्गट्ठानिया, तस्सा पाराजिकापत्तिभावो फलट्ठानियो. यथा किं? यथा पटिसम्भिदामग्गे ‘‘सद्धाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. सद्धाय सद्दत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति एत्थ अञ्ञो सद्धो, अञ्ञो सद्धाय सद्दत्थोति सिद्धं, यथा च ‘‘एको अमोहसङ्खातो धम्मो सम्पयुत्तकानं धम्मानं हेतुपच्चयेन पच्चयो अधिपतिसहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयइन्द्रियमग्गसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थ अमोहो धम्मो अञ्ञो, अञ्ञे तस्स हेतुपच्चयतादयोति सिद्धं. यथा च विनयपिटके यानि छ आपत्तिसमुट्ठानानि, एवं यथासम्भवं ‘‘सत्त आपत्तिक्खन्धा’’ति वुच्चन्ति, तेसं अञ्ञा आपत्तिसमुट्ठानता, अञ्ञो आपत्तिक्खन्धभावोति सिद्धं. इमिना आपत्तिक्खन्धनयेन आपत्ताधिकरणस्स कति ठानानीति? सत्त आपत्तिक्खन्धा ठानानीति. कति वत्थूनीति? सत्त आपत्तिक्खन्धा वत्थूनीति. कति भूमियोति? सत्त आपत्तिक्खन्धा भूमियोति एवमादयोपि दस्सेतब्बा. तथा हि तस्सा एवं मग्गट्ठानियाय अत्थसाधिकाय चेतनाय यस्मा अञ्ञा पाराजिकापत्तिता अनत्थन्तरभूता आकारविसेससङ्खाता फलट्ठानिया अत्थि, तस्मा ‘‘अत्थसाधकचेतना नाम मग्गानन्तरफलसदिसा’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. अथ वा केवलं धम्मनियामत्तंयेव उपमत्तेन आचरियेन एवं वुत्तन्तिपि सम्भवतीति न तत्थ ओपम्मसंसन्दनं परियेसितब्बं, ‘‘इदं सब्बं केवलं तक्कवसेन वुत्तत्ता विचारेत्वा गहेतब्ब’’न्ति आचरियो.

भूमट्ठकथादिवण्णना निट्ठिता.

आपत्तिभेदवण्णना

१२२. ‘‘विभङ्गनयदस्सनतो’’ति वुत्तत्ता तं सम्पादेतुं ‘‘इदानि तत्थ तत्था’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अङ्गवत्थुभेदेन चाति अवहारङ्गजाननभेदेन वत्थुस्स हरितब्बभण्डस्स गरुकलहुकभावभेदेनाति अत्थो. अथ वा अङ्गञ्च वत्थुभेदेन आपत्तिभेदञ्च दस्सेन्तोति अत्थो. अतिरेकमासको ऊनपञ्चमासकोति एत्थ वा-सद्दो न वुत्तो, तीहिपि एको एव परिच्छेदो वुत्तोति. अनज्झावुट्ठकं नाम अरञ्ञपालकादिना न केनचि ममायितं. छड्डितं नाम अनत्थिकभावेन अतिरेकमत्तादिना सामिकेन छड्डितं. नट्ठं परियेसित्वा छिन्नालयत्ता छिन्नमूलकं. अस्सामिकवत्थूति अच्छिन्नमूलकम्पि यस्स सामिको कोचि नो होति, निरपेक्खा वा परिच्चजन्ति, यं वा परिच्चत्तं देवतादीनं, इदं सब्बं अस्सामिकवत्थु नाम. देवतादीनं वा बुद्धधम्मानं वा परिच्चत्तं परेहि चे आरक्खकेहि परिग्गहितं, परपरिग्गहितमेव. तथारूपे हि अदिन्नादाने राजानो चोरं गहेत्वा हननादिकं करेय्युं, अनारक्खके पन आवासे, अभिक्खुके अनारामिकादिके च यं बुद्धधम्मस्स सन्तकं, तं ‘‘आगतागतेहि भिक्खूहि रक्खितब्बं गोपेतब्बं ममायितब्ब’’न्ति वचनतो अभिक्खुकावाससङ्घसन्तकं विय परपरिग्गहितसङ्ख्यमेव गच्छतीति छाया दिस्सति. इस्सरो हि यो कोचि भिक्खु तादिसे परिक्खारे चोरेहिपि गय्हमाने वारेतुं पटिबलो चे, बलक्कारेन अच्छिन्दित्वा यथाठाने ठपेतुन्ति. अपरिग्गहिते परसन्तकसञ्ञिस्स छसु आकारेसु विज्जमानेसुपि अनापत्ति विय दिस्सति, ‘‘यं परपरिग्गहितञ्च होती’’ति अङ्गभावो किञ्चापि दिस्सति, परसन्तके तथा पटिपन्नके सन्धाय वुत्तन्ति गहेतब्बं. अत्तनो सन्तकं चोरेहि हटं, चोरपरिग्गहितत्ता परपरिग्गहितं होति, तस्मा परो चेतं थेय्यचित्तो गण्हति, पाराजिकं. सामिको एव चे गण्हति, न पाराजिकं, यस्मा चोदेत्वा, अच्छिन्दित्वा च सो ‘‘मम सन्तकं गण्हामी’’ति गहेतुं लभति. पठमं धुरं निक्खिपित्वा चे पच्छा थेय्यचित्तो गण्हति, एस नयो. सामिकेन धुरं निक्खित्तकाले सो चे चोरो कालं करोति, अञ्ञो थेय्यचित्तेन गण्हति, न पाराजिको. अनिक्खित्तकाले एव चे कालं करोति, तं थेय्यचित्तेन गण्हन्तस्स भिक्खुनो पाराजिकं मूलभिक्खुस्स सन्तकभावे ठितत्ता. चोरभिक्खुम्हि मते ‘‘मतकपरिक्खार’’न्ति सङ्घो विभजित्वा चे तं गण्हति, मूलसामिको ‘‘मम सन्तकमिद’’न्ति गहेतुं लभति.

एत्थाह – भूमट्ठादिनिमित्तकम्मपरियोसाना एव अवहारभेदा, उदाहु अञ्ञेपि सन्तीति. किञ्चेत्थ यदि अञ्ञेपि सन्ति, तेपि वत्तब्बा. न हि भगवा सावसेसं पाराजिकं पञ्ञपेति. नो चे सन्ति, ये इमे तुलाकूटकंसकूटमानकूटउक्कोटनवञ्चननिकतिसाचियोगविपरामोसआलोपसाहसाकारा च सुत्तङ्गेसु सन्दिस्समाना, ते इध आगतेसु एत्थ समोधानं गच्छन्तीति च लक्खणतो वा तेसं समोधानगतभावो वत्तब्बोति? वुच्चते – लक्खणतो सिद्धोव. कथं? ‘‘पञ्चहि आकारेही’’तिआदिना नयेन अङ्गवत्थुभेदेन. आपत्तिभेदो हि पाळियं (पारा. १२८-१३०) वुत्तो एव, अट्ठकथायञ्च ‘‘कूटमानकूटकहापणादीहि वा वञ्चेत्वा गण्हति, तस्सेवं गण्हतो अवहारो थेय्यावहारो’’ति (पारा. अट्ठ. १.१३८; कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) आगतत्ता तुलाकूटगहणादयो थेय्यावहारे समोधानं गताति सिद्धं. विपरामोसआलोपसाहसाकारा च अट्ठकथायागते पसय्हावहारे समोधानं गच्छन्ति. इमंयेव वा पसय्हावहारं दस्सेतुं ‘‘गामट्ठं अरञ्ञट्ठ’’न्ति मातिकं निक्खिपित्वा ‘‘गामट्ठं नाम भण्डं चतूहि ठानेहि निक्खित्तं होती’’तिआदिना नयेन विभागो वुत्तो. तेनेदं वुत्तं होति – गहणाकारभेदसन्दस्सनत्थं विसुं कतं. न हि भूमितलादीहि गामारञ्ञट्ठं यं किञ्चीति. तत्थ यं तुलाकूटं, तं रूपकूटङ्गगहणपटिच्छन्नकूटवसेन चतुब्बिधम्पि वेहासट्ठे समोधानं गच्छति. हदयभेदसिखाभेदरज्जुभेदवसेन तिविधे मानकूटे ‘‘स्वायं हदयभेदो मरियादं छिन्दती’’ति एत्थ समोधानं गच्छति. हदयभेदो हि सप्पितेलादिमिननकाले लब्भति. ‘‘फन्दापेति अत्तनो भाजनगतं करोती’’ति एत्थ सिखाभेदोपि लब्भति. सो ‘‘तिलतण्डुलादिमिननकाले लब्भती’’ति वुत्तं. खेत्तमिननकाले रज्जुभेदो समोधानं गच्छति. ‘‘धम्मं चरन्तो सामिकं पराजेती’’ति एत्थ उक्कोटनं समोधानं गच्छतीति ते च तथा वञ्चननिकतियोपि.

आपत्तिभेदवण्णना निट्ठिता.

अनापत्तिभेदवण्णना

१३१. न च गहिते अत्तमनो होति, तस्स सन्तकं विस्सासगाहेन गहितम्पि पुन दातब्बन्ति इदं ‘‘तेन खो पन समयेन द्वे भिक्खू सहायका होन्ति. एको गामं पिण्डाय पाविसि…पे… अनापत्ति, भिक्खु, विस्सासग्गाहे’’ति (पारा. १४६) इमिना असमेन्तं विय दिस्सति. एत्थ हि ‘‘सो जानित्वा तं चोदेसि अस्समणोसि त्व’’न्ति वचनेन अनत्तमनता दीपिता. पुन ‘‘अनापत्ति, भिक्खु, विस्सासग्गाहे’’ति वचनेन अत्तमनतायपि सति विस्सासग्गाहो रुहतीति दीपितन्ति चे? तं न, अञ्ञथा गहेतब्बत्थतो. अयञ्हेत्थ अत्थो – पाराजिकापत्तिया अनापत्ति विस्साससञ्ञाय गाहे सति, सोपि भिक्खु सहायकत्ता न कुद्धो चोदेसि, पियो एव समानो ‘‘कच्चि अस्समणोसि त्वं, गच्छ, विनिच्छयं कत्वा सुद्धन्ते तिट्ठाही’’ति चोदेसि. सचेपि सो कुद्धो एव चोदेय्य, ‘‘अनापत्ती’’ति इदं केवलं पाराजिकाभावं दीपेति, न विस्सासग्गाहसिद्धं. यो पन परिसमज्झे लज्जाय अधिवासेति, न किञ्चि वदतीति अत्थो. ‘‘पुनवत्तुकामताधिप्पाये पन सोपि पच्चाहरापेतुं लभती’’ति वुत्तं. सचे चोरो पसय्ह गहेतुकामोपि ‘‘अधिवासेथ, भन्ते, इध मे चीवरानी’’ति वत्वा चीवरानि थेरेन दिन्नानि, अदिन्नानि वा सयं गहेत्वा गच्छति, थेरो पुन पक्खं लभित्वा चोदेतुं लभति, पुब्बे अधिवासना अधिवासनसङ्ख्यं न गच्छति भयेन तुण्हीभूतत्ता, ‘‘यं चीवरं इध सामिको पच्चाहरापेतुं लभती’’ति वुत्तं. सामिकस्स पाकतिकं कातब्बं, ‘‘इदं किर वत्त’’न्ति वुत्तं. सचे सङ्घस्स सन्तकं केनचि भिक्खुना गहितं, तस्स तेन सङ्घस्स वा धम्मस्स वा उपकारिता अत्थि, गहितप्पमाणं अपलोकेत्वा दातब्बं. ‘‘सो तेन यथागहितं पाकतिकं कत्वा अनणो होति, गिलानादीनम्पि एसेव नयो’’ति वुत्तं.

पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.

पकिण्णककथावण्णना

साहत्थिकाणत्तिकन्ति एकभण्डं एव. ‘‘भारियञ्हिदं त्वम्पि एकपस्सं गण्ह, अहम्पि एकपस्सं गण्हामीति संविदहित्वा उभयेसं पयोगेन ठानाचावने कते कायवाचाचित्तेहि होति. अञ्ञथा ‘साहत्थिकं वा आणत्तिकस्स अङ्गं न होति, आणत्तिकं वा साहत्थिकस्सा’ति इमिना विरुज्झती’’ति लिखितं. धम्मसिरित्थेरो पन ‘‘न केवलं भारिये एव वत्थुम्हि अयं नयो लब्भति, पञ्चमासकमत्तम्पि द्वे चे जना संविदहित्वा गण्हन्ति, द्विन्नम्पि पाटेक्कं, साहत्थिकं नाम तं कम्मं, साहत्थिकपयोगत्ता एकस्मिंयेव भण्डे, तस्मा ‘साहत्थिकं आणत्तिकस्स अङ्गं न होती’ति वचनमिमं नयं न पटिबाहति. ‘साहत्थिकवत्थुअङ्गन्ति साहत्थिकस्स वत्थुस्स अङ्गं न होती’ति तत्थ वुत्तं. इध पन पयोगं सन्धाय वुत्तत्ता युज्जती’’ति आह किर, तं अयुत्तं कायवचीकम्मन्ति वचनाभावा, तस्मा साहत्थिकाणत्तिकेसु पयोगेसु अञ्ञतरेन वायमापत्ति समुट्ठाति, तथापि तुरिततुरिता हुत्वा विलोपनादीसु गहणगाहापनवसेनेतं वुत्तं. यथा कालेन अत्तनो कालेन परस्स धम्मं आरब्भ सीघं सीघं उप्पत्तिं सन्धाय ‘‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका २१) वुत्ता, एवंसम्पदमिदन्ति दट्ठब्बं.

तत्थपि ये अनुत्तरादयो एकन्तबहिद्धारम्मणा विञ्ञाणञ्चायतनादयो एकन्तअज्झत्तारम्मणा, इतरे अनियतारम्मणत्ता ‘‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा’’ति वुच्चन्ति, न एकक्खणे उभयारम्मणत्ता. अयं पन आपत्ति यथावुत्तनयेन साहत्थिका आणत्तिकापि होतियेव, तस्मा अनिदस्सनमेतन्ति अयुत्तं. ‘‘यथा अनियतारम्मणत्ता ‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा’ति वुत्ता, तथा अनियतपयोगत्ता अयम्पि आपत्ति ‘साहत्थिकाणत्तिका’ति वुत्ताति निदस्सनमेवेत’’न्ति एकच्चे आचरिया आहु. ‘‘इमे पनाचरिया उभिन्नं एकतो आरम्मणकरणं नत्थि. अत्थि चे, ‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणं धम्मं पटिच्च अज्झत्तबहिद्धारम्मणो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चया’तिआदिना (पट्ठा. २.२१.१ अज्झत्तारम्मणतिक) पट्ठानपाठेन भवितब्बन्ति सञ्ञाय आहंसु, तेसं मतेन ‘सिया अज्झत्तबहिद्धारम्मणा’ति वचनं निरत्थकं सिया, न च निरत्थकं, तस्मा अत्थेव एकतो अज्झत्तबहिद्धारम्मणो धम्मो. पुन ‘अयं सो’ति नियमेन अज्झत्तबहिद्धारम्मणा धम्मा विय निद्दिसितब्बाभावतो न उद्धटो सिया. तत्थ अनुद्धटत्ता एव धम्मसङ्गहट्ठकथायं उभिन्नम्पि अज्झत्तबहिद्धाधम्मानं एकतो आरम्मणकरणधम्मवसेन ‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा’ति अवत्वा ‘कालेन अज्झत्तबहिद्धा पवत्तियं अज्झत्तबहिद्धारम्मण’न्ति वुत्तं, तस्मा गण्ठिपदे वुत्तनयोव सारोति नो तक्को’’ति आचरियो. तत्थ ‘‘कायवचीकम्म’’न्ति अवचनं पनस्स साहत्थिकपयोगत्ता एकपयोगस्स अनेककम्मत्ताव, यदि भवेय्य, मनोकम्मम्पि वत्तब्बं भवेय्य, यथा तत्थ मनोकम्मं विज्जमानम्पि अब्बोहारिकं जातं, एवं तस्मिं साहत्थिकाणत्तिके वचीकम्मं अब्बोहारिकन्ति वेदितब्बं, तं पन केवलं कायकम्मस्स उपनिस्सयं जातं, चित्तं विय तत्थ अङ्गमेव जातं, तस्मा वुत्तं ‘‘साहत्थिकपयोगत्ता’’ति, ‘‘अङ्गभावमत्तमेव हि सन्धाय ‘साहत्थिकाणत्तिक’न्ति वुत्तन्ति नो तक्को’’ति च, विचारेत्वा गहेतब्बं.

कायवाचा समुट्ठाना, यस्सा आपत्तिया सियुं;

तत्थ कम्मं न तं चित्तं, कम्मं नस्सति खीयति.

किरियाकिरियादिकं यञ्च, कम्माकम्मादिकं भवे;

न युत्तं तं विरुद्धत्ता, कम्ममेकंव युज्जति.

विनीतवत्थुवण्णना

१३२. अनापत्ति, भिक्खु, चित्तुप्पादेति एत्थ केवलं चित्तं, तस्सेव उप्पादेतब्बापत्तीहि अनापत्तीति अत्थो. एत्थाह – उपनिक्खित्तसादियनादीसु, सब्बेसु च अकिरियसिक्खापदेसु न कायङ्गचोपनं वा वाचङ्गचोपनं वा, अपिचापत्ति, कस्मा इमस्मिंयेव सिक्खापदे अनापत्ति, न सब्बापत्तीहीति? न, कस्मा.

कत्तब्बा साधिकं सिक्खा, विञ्ञत्तिं कायवाचिकं;

अकत्वा कायवाचाहि, अविञ्ञत्तीहि तं फुसे.

न लेसभावत्ता. सप्पाये आरम्मणे अट्ठत्वा पटिलद्धासेवनं हुत्वा ततो परं सुट्ठु धावतीति सन्धावति. ततो अभिज्झाय सहगतं, ब्यापादसहगतं वा हुत्वा विसेसतो धावतीति विधावति.

१३७. वणं कत्वा गहेतुन्ति एत्थ किञ्चापि इमिना सिक्खापदेन अनापत्ति, इत्थिरूपस्स नाम यत्थ आमसन्तस्स दुक्कटन्ति केचि. ‘‘कायपटिबद्धग्गहणं युत्तं, तं सन्धाय वट्टतीति वुत्त’’न्ति वदन्ति. उभयं विचारेत्वा गहेतब्बं.

कुससङ्कामनवत्थुकथावण्णना

१३८. महापच्चरियादीसु यं वुत्तं ‘‘पदुद्धारेनेव कारेतब्बो’’ति, तं सुवुत्तं. किन्तु तस्स परिकप्पावहारकमत्तं न दिस्सतीति दस्सनत्थं इदं वुत्तं. उद्धारे वायं आपन्नो, तस्मा दिस्वा गच्छन्तो ‘‘पदुद्धारेनेव कारेतब्बो’’ति इदं तत्थ दुवुत्तन्ति वुत्तं होति. कथं? ‘‘साटकत्थिको साटकपसिब्बकमेव गहेत्वा बहि निक्खमित्वा साटकभावं ञत्वा ‘पच्छा गण्हिस्सामी’ति एवं परिकप्पेत्वा गण्हति, न उद्धारे एवापज्जति. यदा बहि ठत्वा ‘साटको अय’न्ति दिस्वा गच्छति, तदा पदुद्धारेनेव कारेतब्बो’’ति न वुत्तमेतं, किन्तु किञ्चापि परिकप्पो दिस्सति, पुब्बभागे अवहारक्खणे न दिस्सतीति न सो परिकप्पावहारो, अयमत्थो महाअट्ठकथायं वुत्तोव, तस्मा ‘‘ञायमेवा’’ति वदन्ति. कम्मन्तसाला नाम कस्सकानं वनच्छेदकानं गेहानि. अयं तावाति सचे उपचारसीमन्तिआदि याव थेरवादो महाअट्ठकथानयो, तत्थ केचि पनातिआदि न गहेतब्बं थेरवादत्ता युत्तिअभावतो, न हि साहत्थिके एवंविधा अत्थसाधकचेतना होति. आणत्तिके एव अत्थसाधकचेतना. ‘‘सेसं महापच्चरियं वुत्तेनत्थेन समेती’’ति वुत्तं.

कुससङ्कामनकरणे सचे परो ‘‘नायं मम सन्तको’’ति जानाति, इतरस्स हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकापत्ति खीलसङ्कामने विय. ‘‘अत्तनो सन्तकं सचे जानाति, न होती’’ति वदन्ति. एवं सन्ते पञ्चकानि सङ्करानि होन्तीति उपपरिक्खितब्बं.

१४०. परानुद्दयतायाति एत्थ परानुद्दयताय कोटिप्पत्तेन भगवता कस्मा ‘‘अनापत्ति पेतपरिग्गहे तिरच्छानगतपरिग्गहे’’ति (पारा. १३१) वुत्तन्ति चे? परानुद्दयताय एव. यस्स हि परिक्खारस्स आदाने राजानो चोरं गहेत्वा न हननादीनि करेय्युं, तस्मिम्पि नाम समणो गोतमो पाराजिकं पञ्ञपेत्वा भिक्खुं अभिक्खुं करोतीति महाजनो भगवति पसादञ्ञथत्तं आपज्जित्वा अपायुपगो होति. अपेतपरिग्गहिता रुक्खादी च दुल्लभा, न च सक्का ञातुन्ति रुक्खादीहि पापभीरुको उपासकजनो पटिमाघरचेतियबोधिघरविहारादीनि अकत्वा महतो पुञ्ञक्खन्धतो परिहायेय्य. ‘‘रुक्खमूलसेनासनं पंसुकूलचीवरं निस्साय पब्बज्जा’’ति (महाव. १२८) वुत्तनिस्सया च अनिस्सया होन्ति. परपरिग्गहितसञ्ञिनो हि भिक्खू रुक्खमूलपंसुकूलानि न सादियिस्सन्तीति, पब्बज्जा च न सम्भवेय्युं, सप्पदट्ठकाले छारिकत्थाय रुक्खं अग्गहेत्वा मरणं वा निगच्छेय्युं, अच्छिन्नचीवरादिकाले साखाभङ्गादिं अग्गहेत्वा नग्गा हुत्वा तित्थियलद्धिमेव सुलद्धि विय दीपेन्ता विचरेय्युं, ततो तित्थियेस्वेव लोको पसीदित्वा दिट्ठिग्गहणं पत्वा संसारखाणुको भवेय्य, तस्मा भगवा परानुद्दयताय एव ‘‘अनापत्ति पेतपरिग्गहे’’तिआदिमाहाति वेदितब्बं.

१४१. अपरम्पि भागं देहीति ‘‘गहितं विञ्ञत्तिसदिसत्ता नेव भण्डदेय्यं न पाराजिक’’न्ति लिखितं, इदं पकतिजने युज्जति. ‘‘सचे पन सामिको वा तेन आणत्तो वा ‘अपरस्स सहायभिक्खुस्स भागं एस गण्हाति याचति वा’ति यं अपरभागं देति, तं भण्डदेय्य’’न्ति वदन्ति.

१४८-९. खादन्तस्स भण्डदेय्यन्ति चोरस्स वा सामिकस्स वा सम्पत्तस्स दिन्नं सुदिन्नमेव किर. अविसेसेनाति ‘‘उस्साहगतानं वा’’ति अवत्वा वुत्तं, न हि कतिपयानं अनुस्साहताय सङ्घिकमसङ्घिकं होति. महाअट्ठकथायम्पि ‘‘यदि सउस्साहाव गच्छन्ति, थेय्यचित्तेन परिभुञ्जतो अवहारो होती’’ति वुत्तत्ता तदुभयमेकं. छड्डितविहारे उपचारसीमाय पमाणं जानितुं न सक्का, अयं पन भिक्खु उपचारसीमाय बहि ठत्वा घण्टिपहरणादिं कत्वा परिभुञ्जति खादति, तेन एवं खादितं सुखादितन्ति अत्थो. ‘‘इतरविहारे तत्थ दित्तविधिनाव पटिपज्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘सुखादितं अन्तोविहारत्ता’’ति लिखितं, आगतानागतानं सन्तकत्ताति ‘‘चातुद्दिसस्स सङ्घस्स देमी’’ति दिन्नत्ता वुत्तं. एवं अवत्वा ‘‘सङ्घस्स देमी’’ति दिन्नम्पि तादिसमेव. तथा हि बहि ठितो लाभं न लभति भगवतो वचनेनाति वेदितब्बं.

१५३. ‘‘मतसूकरो’’ति वचनतो तमेव जीवन्तं भण्डदेय्यन्ति कत्वा दातुं न लभति. वज्झं वट्टतीति दीपितं होति. मद्दन्तो गच्छति, भण्डदेय्यन्ति एत्थ कित्तकं भण्डदेय्यं, न हि सक्का ‘‘एत्तका सूकरा मद्दित्वा गता गमिस्सन्ती’’ति जानितुन्ति? यत्तके सामिकानं दिन्ने ते ‘‘दिन्नं मम भण्ड’’न्ति तुस्सन्ति, तत्तकं दातब्बं. नो चे तुस्सन्ति, अतिक्कन्तसूकरमूलं दत्वा किं ओपातो खणित्वा दातब्बोति? न दातब्बो. अथ किं चोदियमानस्स उभिन्नं धुरनिक्खेपेन पाराजिकं होतीति? न होति, केवलं कप्पियपरिक्खारं दत्वा तोसेतब्बोव सामिको, एसेव नयो अञ्ञेसुपि एवरूपेसूति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘तदहेव वा दुतियदिवसे वा मद्दन्तो गच्छती’’ति वुत्तं. गुम्बे खिपति, भण्डदेय्यमेवाति अवस्सं पविसनके सन्धाय वुत्तं. एत्थ एकस्मिं विहारे परचक्कादिभयं आगतं. मूलवत्थुच्छेदन्ति ‘‘सब्बसेनासनं एते इस्सरा’’ति वचनतो इतरे अनिस्सराति दीपितं होति.

१५६. आरामरक्खकाति विस्सट्ठवसेन गहेतब्बं. अधिप्पायं ञत्वाति एत्थ यस्स दानं पटिग्गण्हन्तं भिक्खुं, भागं वा सामिका न रक्खन्ति न दण्डेन्ति, तस्स दानं अप्पटिच्छादेत्वा गहेतुं वट्टतीति इध सन्निट्ठानं. तम्पि ‘‘न वट्टति सङ्घिके’’ति वुत्तं. अयमेव भिक्खु इस्सरोति यत्थ सो इच्छति, तत्थ अत्तञातहेतुं लभति किर अत्थो. अपिच ‘‘दहरो’’ति वदन्ति. सवत्थुकन्ति सह भूमियाति वुत्तं होति. ‘‘गरुभण्डं होती’’ति वत्वा ‘‘तिणमत्तं पन न दातब्ब’’न्ति वुत्तं, तं किन्तु गरुभण्डन्ति चे, अरक्खियअगोपियट्ठाने, विनस्सनकभावे च ठितं सन्धाय वुत्तं. कप्पियेपि चाति वत्वा, अवत्वा वा गहणयुत्ते मातादिसन्तकेपि थेय्यचित्तुप्पादेन. इदं पन सिक्खापदं ‘‘राजापिमेसं अभिप्पसन्नो’’ति (पारा. ८६) वचनतो लाभग्गमहत्तं, वेपुल्लमहत्तञ्च पत्तकाले पञ्ञत्तन्ति सिद्धं.

दुतियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.