३. ततियपाराजिकं

पठमपञ्ञत्तिनिदानवण्णना

१६२. तीहि सुद्धेनाति एत्थ तीहीति निस्सक्कवचनं वा होति, करणवचनं वा. निस्सक्कपक्खे कायवचीमनोद्वारेहि सुद्धेन. तथा दुच्चरितमलेहि विसमेहि पपञ्चेहीतिआदिना नयेन सब्बकिलेसत्तिकेहि बोधिमण्डे एव सुद्धेनाति योजेतब्बं. करणपक्खे तीहीति कायवचीमनोद्वारेहि सुद्धेन. तथा तीहि सुचरितेहि, तीहि विमोक्खेहि, तीहि भावनाहि, तीहि सीलसमाधिपञ्ञाहि सुद्धेनाति सब्बगुणत्तिकेहि योजेतब्बं. विभावितन्ति देसनाय वित्थारितं, विभूतं वा कतं विहितं, पञ्ञत्तं वा होति. संवण्णनाति वत्तमानसमीपे वत्तमानवचनं.

न केवलं राजगहमेव, इदम्पि नगरं. सपरिच्छेदन्ति सपरियन्तन्ति अत्थो. सपरिक्खेपन्ति एके. ‘‘हंसवट्टकच्छदनेनाति हंसपरिक्खेपसण्ठानेना’’ति लिखितं. कायविच्छिन्दनियकथन्ति अत्तनो अत्तभावे, परस्स वा अत्तभावे छन्दरागप्पहानकरं विच्छिन्दनकरं धम्मकथं कथेति. असुभा चेव सुभाकारविरहितत्ता. असुचिनो च दोसनिस्सन्दनपभवत्ता. पटिकूला च जिगुच्छनीयत्ता पित्तसेम्हादीसु आसयतो. असुभाय वण्णन्ति असुभाकारस्स, असुभकम्मट्ठानस्स वा वित्थारं भासति. सामिअत्थे हेतं सम्पदानवचनं. असुभन्ति असुभनिमित्तस्स आविभावाय पच्चुपट्ठानाय वित्थारकथासङ्खातं वण्णं भासभीति अत्थो. तेसंयेव आदिमज्झपरियोसानानं दसहि लक्खणेहि सम्पन्नं किलेसचोरेहि अनभिभवनीयत्ता झानचित्तं मञ्जूसं नाम.

तत्रिमानीति एत्थायं पिण्डत्थो – यस्मिं वारे पठमं झानं एकचित्तक्खणिकं उप्पज्जति, तं सकलम्पि जवनवारं अनुलोमपरिकम्मउपचारगोत्रभुअप्पनाप्पभेदं एकत्तनयेन ‘‘पठमं झान’’न्ति गहेत्वा तस्स पठमज्झानस्स अप्पनापटिपादिकाय खिप्पादिभेदाय अभिञ्ञाय अधिगताय किच्चनिप्फत्तिं उपादाय आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि आदीति वेदितब्बा. तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चनिप्फत्तिवसेन उपेक्खानुब्रूहना मज्झेति वेदितब्बा. परियोदापकञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना परियोसानन्ति वेदितब्बं. तत्थ आदिचित्ततो पट्ठाय याव पठमज्झानस्स उप्पादक्खणं, एतस्मिं अन्तरे पटिपदाविसुद्धीति वेदितब्बा. उप्पादठितिक्खणेसु उपेक्खानुब्रूहना, ठितिभङ्गक्खणेसु सम्पहंसनाति वेदितब्बा. लक्खीयति एतेनाति लक्खणन्ति कत्वा ‘‘विसुद्धिपटिपत्तिपक्खन्दने’’तिआदिना पुब्बभागो लक्खीयति, तिविधेन अज्झुपेक्खनेन मज्झं लक्खीयति, चतुब्बिधाय सम्पहंसनाय परियोसानं लक्खीयतीति. तेन वुत्तं ‘‘दस लक्खणानी’’ति.

पारिबन्धकतोति नीवरणसङ्खातपारिबन्धकतो विसुद्धत्ता गोत्रभुपरियोसानं पुब्बभागजवनचित्तं ‘‘चित्तविसुद्धी’’ति वुच्चति. तथा विसुद्धत्ता तं चित्तं मज्झिमं समाधिनिमित्तसङ्खातं अप्पनासमाधिं तदत्थाय उपगच्छमानं एकसन्ततिवसेन परिणामेन्तं पटिपज्जति नाम. एवं पटिपन्नस्स तस्स तत्थ समथनिमित्ते पक्खन्दनं तब्भावूपगमनं होतीति कत्वा ‘‘तत्थ चित्तपक्खन्दन’’न्ति वुच्चति. एवं ताव पठमज्झानुप्पादक्खणे एव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि वेदितब्बा. एवं विसुद्धस्स अप्पनाप्पत्तस्स पुन विसोधने ब्यापाराभावा अज्झुपेक्खनं होति. समथप्पटिपन्नत्ता पुन समाधाने ब्यापाराभावा च समथप्पटिपन्नस्स अज्झुपेक्खनं होति. किलेससंसग्गं पहाय एकन्तेन उपट्ठितत्ता पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारासम्भवतो एकत्तुपट्ठानस्स अज्झुपेक्खनं होति. तत्थ जातानन्ति तस्मिं चित्ते जातानं समाधिपञ्ञानं युगनद्धभावेन अनतिवत्तनट्ठेन नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता. सद्धादीनं इन्द्रियानं विमुत्तिरसेनेकरसट्ठेन अनतिवत्तनेकसभावानं तेसं द्विन्नं उपगतं तज्जं तस्सारुप्पं तदनुरूपं वीरियं तथा चित्तं योगी वाहेति पवत्तेतीति कत्वा तदुपगवीरियवाहनट्ठेन च विसेसभागियभावत्ता आसेवनट्ठेन च सम्पहंसना होतीति अत्थो वेदितब्बो. अपिचेत्थ ‘‘अनन्तरातीतं गोत्रभुचित्तं एकसन्ततिवसेन परिणामेन्तं पटिपज्जति नामा’’ति लिखितं. तत्थ हि परिणामेन्तं पटिपज्जतीति एतानि वचनानि अतीतस्स न सम्भवन्ति, यञ्च तदनन्तरं लिखितं ‘‘अप्पनासमाधिचित्तं उपगच्छमानं गोत्रभुचित्तं तत्थ पक्खन्दति नामा’’ति. इमिनापि तं न युज्जति, ‘‘पटिपत्तिक्खणे एव अतीत’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘गोत्रभुचित्तं तत्थ पक्खन्दती’’ति वचनमेव विरुज्झतीति आचरियो. ‘‘एकचित्तक्खणिकम्पि लोकुत्तरचित्तं आसेवति भावेति बहुलीकरोती’’ति वुत्तत्ता ‘‘एकचित्तक्खणिकस्सापि झानस्स एतानि दस लक्खणानी’’ति वुत्तं. ‘‘ततो पट्ठाय आसेवना भावना एवा’’तिपि वुत्तं. ‘‘अधिट्ठानसम्पन्नन्ति अधिट्ठानेन सहगत’’न्ति लिखितं. तस्सत्थो – यञ्च ‘‘आदिमज्झपरियोसानसङ्खात’’न्ति वुत्तं, तं तेसं तिण्णम्पि कल्याणकताय समन्नागतत्ता तिविधकल्याणकतञ्च. एवं तिविधचित्तं तदधिगममूलकानं गुणानं, उपरिझानाधिगमस्स वा पदट्ठानट्ठेन अधिट्ठानं होति, तस्मा चित्तस्स अधिट्ठानभावेन सम्पन्नत्ता अधिट्ठानसम्पन्नं नामाति.

अद्धमासं पटिसल्लीयितुन्ति एत्थ आचरिया एवमाहु ‘‘भिक्खूनं अञ्ञमञ्ञवधदस्सनसवनसम्भवे सत्थुनो सति तस्स उपद्दवस्स अभावे उपायाजाननतो ‘अयं असब्बञ्ञू’ति हेतुपतिरूपकमहेतुं वत्वा धम्मिस्सरस्सापि तथागतस्स कम्मेस्वनिस्सरियं असम्बुज्झमाना असब्बदस्सितमधिच्चमोहा बहुजना अवीचिपरायना भवेय्युं, तस्मा सो भगवा पगेव तेसं भिक्खूनं अञ्ञमञ्ञं वधमानभावं ञत्वा तदभावोपायाभावं पन सुविनिच्छिनित्वा तत्थ पुथुज्जनानं सुगतिलाभहेतुमेवेकं कत्वा असुभदेसनाय वा रूपसद्ददस्सनसवनेहि निप्पयोजनेहि विरमित्वा पगेव ततो विरमणतो, सुगतिलाभहेतुकरणतो, अवस्सं पञ्ञापितब्बाय ततियपाराजिकपञ्ञत्तिया वत्थागमदस्सनतो च अत्तनो सब्बदस्सितं परिक्खकानं पकासेन्तो विय तमद्धमासं वेनेय्यहितनिप्फत्तिया फलसमापत्तिया अवकासं कत्वा विहरितुकामो ‘इच्छामहं, भिक्खवे, अद्धमासं पटिसल्लीयितु’न्तिआदिमाहा’’ति. आचरिया नाम बुद्धमित्तत्थेरधम्मसिरित्थेरउपतिस्सत्थेरादयो गणपामोक्खा, अट्ठकथाचरियस्स च सन्तिके सुतपुब्बा. ततो अञ्ञे एकेति वेदितब्बा. ‘‘सकेन कायेन अट्टीयन्ति…पे… भविस्सन्ती’’ति इदं परतो ‘‘ये ते भिक्खू अवीतरागा, तेसं तस्मिं समये होति एव भयं, होति लोमहंसो, होति छम्भितत्त’’न्ति इमिना न युज्जति, इदञ्च भगवतो असुभकथारम्मणप्पयोजनेन न समेतीति चे? न, तदत्थाजाननतो. सकेन कायेन अट्टीयन्तानम्पि तेसं अरियमग्गेन अप्पहीनसिनेहत्ता खीणासवानं विय मरणं पटिच्च अभयं न होति, भयञ्च पन असुभभावनानुयोगानुभावेन मन्दीभूतं अनट्टीयन्तानं विय न महन्तं हुत्वा चित्तं मोहेसि. अपायुपगे ते सत्ते नाकासीति एवमत्थो वेदितब्बो. अथ वा इदं पुरिमस्स कारणवचनं, यस्मा तेसं तस्मिं समये होति एव भयं, छम्भितत्तं, लोमहंसो च, तस्मा ‘‘तेन खो पन समयेन भगवा असुभकथं कथेती’’तिआदि वुत्तन्ति.

अथ वा सकेन कायेन अट्टीयन्तानम्पि तेसं होति एव भयं, महानुभावा वीतरागाति खीणासवानं महन्तं विसेसं दस्सेति, अतिदुप्पसहेय्यमिदं मरणभयं, यतो एवंविधानम्पि अवीतरागत्ता भयं होतीतिपि दस्सेति. तदञ्ञे तेसं भिक्खूनं पञ्चसतानं अञ्ञतरा. तेनेदं दीपेति ‘‘तं तथा आगतं असिहत्थं वधकं पस्सित्वा तदञ्ञेसम्पि होति एव भयं, पगेव तेसन्ति कत्वा भगवा पठममेव तेसं असुभकथं कथेसि, परतो तेसं नाहोसि. एवं महानिसंसा नेसं असुभकथा आसी’’ति. यो पनेत्थ पच्छिमो नयो, सो ‘‘तेसु किर भिक्खूसु केनचिपि कायविकारो वा वचीविकारो वा न कतो, सब्बे सता सम्पजाना दक्खिणेन पस्सेन निपज्जिंसू’’ति इमिना अट्ठकथावचनेन समेति.

अपरे पनाहूति कुलद्धिपटिसेधनत्थं वुत्तं. ‘‘अयं किर लद्धी’’ति वचनं ‘‘मारधेय्यंनातिक्कमिस्सती’’ति वचनेन विरुज्झतीति चे? न विरुज्झति. कथं? अयं भिक्खू अघातेन्तो मारविसयं अतिक्कमिस्सति अकुसलकरणतो च. घातेन्तो पन मारधेय्यं नातिक्कमिस्सति बलवत्ता कम्मस्साति सयं मारपक्खिकत्ता एवं चिन्तेत्वा पन ‘‘ये न मता, ते संसारतो न मुत्ता’’ति अत्तनो च लद्धि, तस्मा तं तत्थ उभयेसं मग्गे नियोजेन्ती एवमाह, तेनेव ‘‘मारपक्खिका मारेन समानलद्धिका’’ति अवत्वा ‘‘मारस्सा नुवत्तिका’’ति वुत्ता. ‘‘इमिना किं वुत्तं होति? यस्मा मारस्स अनुवत्ति, तस्मा एवं चिन्तेत्वापि अत्तनो लद्धिवसेन एवमाहा’’ति केचि लिखन्ति. मम सन्तिके एकतो उपट्ठानमागच्छन्ति, अत्तनो अत्तनो आचरियुपज्झायानं सन्तिके उद्देसादिं गण्हाति.

आनापानस्सतिसमाधिकथावण्णना

१६५. अयम्पि खो, भिक्खवेति इमिना किं दस्सेति? येसं एवमस्स ‘‘भगवता आचिक्खितकम्मट्ठानानुयोगपच्चया तेसं भिक्खूनं जीवितक्खयो आसी’’ति, तेसं तं मिच्छागाहं निसेधेति. केवलं तेसं भिक्खूनं पुब्बे कतकम्मपच्चयाव जीवितक्खयो आसि, इदं पन कम्मट्ठानं तेसं केसञ्चि अरहत्तप्पत्तिया, केसञ्चि अनागामिसकदागामिसोतापत्तिफलप्पत्तिया, केसञ्चि पठमज्झानाधिगमाय, केसञ्चि विक्खम्भनतदङ्गप्पहानेन अत्तसिनेहपअयादानाय उपनिस्सयो हुत्वा, केसञ्चि सुगतियं उप्पत्तिया उपनिस्सयो अहोसीति सात्थिकाव मे असुभकथा, किन्तु ‘‘साधु, भन्ते भगवा, अञ्ञं परियायं आचिक्खतू’’ति आनन्देन याचितत्ता अञ्ञं परियायं आचिक्खामि, यथा वो पुब्बे आचिक्खितअसुभकम्मट्ठानानुयोगा, एवं अयम्पि खो भिक्खवेति योजना वेदितब्बा. ‘‘अस्सासवसेन उपट्ठानं सती’’ति वुत्तं. सा हि तं अस्सासं, पस्सासं वा आरम्मणं कत्वा पुब्बभागे, अपरभागे पन अस्सासपस्सासपभवनिमित्तं आरम्मणं कत्वा उपट्ठातीति च तथा वुत्ता.

असुभे पवत्तं असुभन्ति वा पवत्तं भावनाकम्मं असुभकम्मं, तदेव अञ्ञस्स पुनप्पुनं उप्पज्जनकस्स कारणट्ठेन ठानत्ता असुभकम्मट्ठानं, आरम्मणं वा असुभकम्मस्स पदट्ठानट्ठेन ठानन्ति असुभकम्मट्ठानन्ति इध असुभज्झानं, तेनेव ‘‘ओळारिकारम्मणत्ता’’ति वुत्तं. पटिवेधवसेनाति वितक्कादिअङ्गपटिलाभवसेन. आरम्मणसन्ततायाति अनुक्कमेन सन्तकालं उपादाय वुत्तकायदरथप्पटिपस्सद्धिवसेन निब्बुतो. परिकम्मं वाति कसिणपरिकम्मं किर निमित्तुप्पादपरियोसानं. तदा हि निरस्सादत्ता असन्तं, अप्पणिहितञ्च. यथा उपचारे नीवरणविगमेन, अङ्गपातुभावेन च सन्तता होति, न तथा इध, इदं पन ‘‘आदिसमन्नाहारतो’’ति वुत्तं. दुतियविकप्पे असेचनकोति अतित्तिकरो, तेन वुत्तं ‘‘ओजवन्तो’’ति. चेतसिकसुखं झानक्खणेपि अत्थि, एवं सन्तेपि ‘‘उभोपि झाना वुट्ठितस्सेव गहेतब्बा’’ति वुत्तं. समथेन सकसन्ताने अविक्खम्भिते. इतरथा पापकानं झानेन सहुप्पत्ति सिया. खन्धादीनं लोकुत्तरपादकत्ता निब्बेधभागियं, विसेसेन यस्स निब्बेधभागियं होति, तं सन्धाय वा. ‘‘अनिच्चानुपस्सीतिआदिचतुक्कवसेन अनुपुब्बेन अरियमग्गवुड्ढिप्पत्तो समुच्छिन्दति, सेसानमेतं नत्थी’’ति लिखितं.

तथाभावपटिसेधनो चाति सोळसवत्थुकस्स तित्थियानं नत्थिताय वुत्तं. सब्बपठमानं पन चतुन्नं पदानं वसेन लोकियज्झानमेव तेसं अत्थि, तस्मिं लोकुत्तरपदट्ठानं नत्थि एव. ‘‘फलमुत्तमन्ति फले उत्तम’’न्ति वुत्तं. उतुत्तयानुकूलन्ति गिम्हे अरञ्ञे, हेमन्ते रुक्खमूले, वसन्तकाले सुञ्ञागारे गतो. सेम्हधातुकस्स अरञ्ञं, पित्तधातुकस्स रुक्खमूलं, वातधातुकस्स सुञ्ञागारं अनुकूलं. मोहचरितस्स अरञ्ञं अनुकूलं महाअरञ्ञे चित्तं न सङ्कुटति, दोसचरितस्स रुक्खमूलं, रागचरितस्स सुञ्ञागारं. ठानचङ्कमानि उद्धच्चपक्खिकानि, सयनं लीनपक्खिकं, पल्लङ्काभुजनेन निसज्जाय दळ्हभावं, उजुकायं पणिधानेन अस्सासपस्सासानं पवत्तनसुखं ‘‘परिमुखं सति’’न्ति इमिना आरम्मणपरिग्गहूपायं दस्सेति. कारीति करणसीलो. एतस्स विभङ्गे ‘‘अस्ससति पस्ससती’’ति अवत्वा ‘‘सतो कारी’’ति वुत्तं. तस्मा ‘‘अस्ससति पस्ससती’’ति वुत्ते ‘‘पठमचतुक्कं एव लब्भति, न सेसानी’’ति च ‘‘दीघंअस्सासवसेनाति अलोपसमासं कत्वा’’इति च ‘‘एकत्थताय अविक्खेप’’न्ति च ‘‘असम्भोगवसेन पजानतो’’ति च ‘‘तेन ञाणेना’’ति च ‘‘पजानतोति वुत्तञाणेना’’ति च ‘‘सतोकारीति सतिसम्पजञ्ञाहिकारी’’ति च ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सिनो अस्सासाव पटिनिस्सग्गानुपस्सिअस्सासा’’ति च लिखितं. उप्पटिपाटिया आगतम्पि युज्जतेव, तेन ठानेन पटिसिद्धं. तालुं आहच्च निब्बायनतो किर पोतको सम्पतिजातोव खिपितसद्दं करोति, छन्दपामोज्जवसेन छ पुरिमा तयोति नव. एकेनाकारेनाति अस्सासवसेन वा पस्सासवसेन वा एवं आनापानस्सतिं भावयतो काये कायानुपस्सनासतिकम्मट्ठानभावना सम्पज्जति.

कायोति अस्सासपस्सासा. उपट्ठानं सति. दीघन्ति सीघं गतं अस्सासपस्सासं. अद्धानसङ्खातेति कालसङ्खाते विय कालकोट्ठासेति अत्थो, दीघकाले वाति अत्थो. एको हि अस्सासमेवूपलक्खेति, एको पस्सासं, एको उभयं, तस्मा ‘‘विभागं अकत्वा’’ति वा वुत्तं, छन्दोति एवं अस्सासतो, पस्सासतो च अस्सादो उप्पज्जति, तस्स वसेन कत्तुकम्यताछन्दो उप्पज्जति. ततो पामोज्जन्ति. अस्सासपस्सासानं दुविञ्ञेय्यविसयत्ता चित्तं विवत्तति, गणनं पहाय फुट्ठट्ठानमेव मनसि करोन्तस्स केवलं उपेक्खाव सण्ठाति. चत्तारो वण्णाति ‘‘पत्तस्स तयो वण्णा’’तिआदीसु विय चत्तारो सण्ठानाति अत्थो.

तथाभूतस्साति आनापानस्सतिं भावयतो. संवरोति सतिसंवरो. अथ वा पठमेन झानेन नीवरणानं, दुतियेन वितक्कविचारानं, ततियेन पीतिया, चतुत्थेन सुखदुक्खानं, आकासानञ्चायतनसमापत्तिया रूपसञ्ञाय, पटिघसञ्ञाय, नानत्तसञ्ञाय वा पहानं. ‘‘सीलन्ति वेरमणि सीलं, चेतना सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्कमो सील’’न्ति (पटि. म. १.३९ थोकं विसदिसं) वुत्तविधिनापेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘अत्थतो तथा तथा पवत्तधम्मा उपधारणसमाधानसङ्खातेन सीलनट्ठेन सीलन्ति वुच्चन्ती’’ति वुत्तं. तथा ‘‘अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’ति एत्थापि चेतनासीलमेव, कत्थचि विरतिसीलम्पीति अत्थो दट्ठब्बो. अञ्ञथा पण्णत्तिवज्जेसुपि सिक्खापदेसु विरतिप्पसङ्गो अहोसि, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरतीति कत्वा तस्सापि विरतिप्पसङ्गो. तस्मिं आरम्मणेति आनापानारम्मणे. ताय सतियाति तत्थ उप्पन्नसतिया. ‘‘तेन मनसिकारेनाति आवज्जनेना’’ति लिखितं. एतेन नानावज्जनप्पवत्तिदीपनतो नानाजवनवारेहिपि सिक्खति नामाति दीपितं होति, येन पन मनसिकारेन वा. ञाणुप्पादनादीसूति एत्थ आदिसद्देन याव परियोसानं वेदितब्बं. ‘‘तत्राति तस्मिं आनापानारम्मणे. एवन्ति इदानि वत्तब्बनयेना’’ति लिखितं. तत्राति तेसं अस्सासपस्सासानं वा. तञ्हि ‘‘पुब्बे अपरिग्गहितकाले’’ति इमिना सुट्ठु समेति. ‘‘पठमवादो दीघभाणकानं. ते हि ‘पठमज्झानं लभित्वा नानासने निसीदित्वा दुतियत्थाय वायामतो उपचारे वितक्कविचारवसेन ओळारिकचित्तप्पवत्तिकाले पवत्तअस्सासपस्सासवसेन ओळारिका’ति वदन्ति. ‘मज्झिमभाणका झानलाभिस्स समापज्जनकाले, एकासनपटिलाभे च उपरूपरि चित्तप्पवत्तिया सन्तभावतो पठमतो दुतियस्सुपचारे सुखुमतं वदन्ती’’’ति लिखितं.

विपस्सनायं पनाति चतुधातुववत्थानमुखेन अभिनिविट्ठस्स अयं कमो, अञ्ञस्स चाति वेदितब्बं. एत्तकं रूपं, न इतो अञ्ञन्ति दस्सनं सन्धाय ‘‘सकलरूपपरिग्गहे’’ति वुत्तं. रूपारूपपरिग्गहेति एत्थ अनिच्चतादिलक्खणारम्मणिकभङ्गानुपस्सनतो पभुति बलवती विपस्सना. पुब्बे वुत्तनयेनाति सब्बेसंयेव पन मतेन अपरिग्गहितकालेतिआदिना. सोधना नाम विस्सज्जनं. अस्साति ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खार’’न्ति पदस्स.

पुरतो नमना आनमना. तिरियं नमना विनमना. सुट्ठु नमना सन्नमना. पच्छा नमना पणमना. जाणुके गहेत्वा ठानं विय इञ्जनाति आनमनादीनं आविभावत्थमुत्तन्ति वेदितब्बं. यथारूपेहि आनमनादि वा कम्पनादि वा होति, तथारूपे पस्सम्भयन्ति सम्बन्धो. इति किराति इति चे. एवं सन्तेति सन्तसुखुमम्पि चे पस्सम्भति. पभावनाति उप्पादनं. अस्सासपस्सासानं वूपसन्तत्ता आनापानस्सतिसमाधिस्स भावना न होति. यस्मा तं नत्थि, तस्मा न समापज्जति, समापत्तिया अभावेन न वुट्ठहन्ति. इति किराति एवमेतं ताव वचनन्ति तदेतं. सद्दोव सद्दनिमित्तं, ‘‘सतो अस्ससति सतो पस्ससती’’ति पदानि पतिट्ठपेत्वा द्वत्तिंसपदानि चत्तारि चतुक्कानि वेदितब्बानि.

अप्पटिपीळनन्ति तेसं किलेसानं अनुप्पादनं किञ्चापि चेतियङ्गणवत्तादीनिपि अत्थतो पातिमोक्खसंवरसीले सङ्गहं गच्छन्ति ‘‘यस्स सिया आपत्ती’’ति (महाव. १३४) वचनतो. तथापि ‘‘न ताव, सारिपुत्त, सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति पातिमोक्खं, याव न इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ती’’ति एत्थ अनधिप्पेतत्ता ‘‘आभिसमाचारिक’’न्ति वुत्तं. ‘‘यं पनेत्थ आपत्तिट्ठानियं न होति, तं अमिस्समेवा’’ति वुत्तं.

यथावुत्तेनाति योगानुयोगकम्मस्स पदट्ठानत्ता. सल्लहुकवुत्ति अट्ठपरिक्खारिको. पञ्चसन्धिकं कम्मट्ठानन्ति एत्थ झानम्पि निमित्तम्पि तदत्थजोतिकापि परियत्ति इध कम्मट्ठानं नाम. गमनागमनसम्पन्नतादि सेनासनं. संकिलिट्ठचीवरधोवनादयो खुद्दकपलिबोधा. ‘‘अन्तरा पतितं नु खो’’ति विकम्पति.

अज्झत्तं विक्खेपगतेनाति नियकज्झत्ते विक्खेपगतेन. सारद्धा असमाहितत्ता. उपनिबन्धनथम्भमूलं नाम नासिकग्गं, मुखनिमित्तं वा. तत्थेवाति नासिकग्गादिनिमित्ते. ‘‘दोलाफलकस्स एकपस्से एव उभो कोटियो मज्झञ्च पस्सती’’ति वदन्ति.

इध पनाति ककचूपमे. देसतोति फुसनकट्ठानतो. ‘‘निमित्तं पट्ठपेतब्बन्ति निमित्ते सति पट्ठपेतब्बा’’ति वुत्तं. गरूहि भावेतब्बत्ता गरुकभावनं. एकच्चे आहूति एकच्चे झायिनो आहु.

‘‘सञ्ञानानताया’’ति वचनतो एकच्चेहि वुत्तम्पि पमाणमेव, सङ्गीतितो पट्ठाय अट्ठकथाय अनागतत्ता तथा वुत्तं. ‘‘मय्हं तारकरूपं नु खो उपट्ठाती’’तिआदिपरिकप्पे असतिपि धातुनानत्तेन एतासं धातूनं उप्पत्ति विय केवलं भावयतो तथा तथा उपट्ठाति. ‘‘न निमित्त’न्ति वत्तुं न वट्टति सम्पजानमुसावादत्ता’’ति वुत्तं. कम्मट्ठानन्ति इध वुत्तपटिभागनिमित्तमेव.

निमित्ते पटिभागे. नानाकारन्ति ‘‘चत्तारो वण्णा वत्तन्ती’’ति वुत्तनानाविधतं. विभावयन्ति जानं पकासयं. अस्सासपस्सासेति ततो सम्भूते निमित्ते, अस्सासपस्सासे वा नानाकारं. निमित्ते हि चित्तं ठपेन्तोव नानाकारतञ्च विभावेति, अस्सासपस्सासे वा सकं चित्तं निबन्धतीति वुच्चति. तारकरूपादिवण्णतो. कक्खळत्तादिलक्खणतो.

अट्ठकथासु पटिक्खित्तन्ति आसन्नभवङ्गत्ताति कारणं वत्वा सीहळट्ठकथासु पटिक्खित्तं. कस्मा? यस्मा छट्ठे, सत्तमे वा अप्पनाय सति मग्गवीथियं फलस्स ओकासो न होति, तस्मा. इध होतूति चे? न, लोकियप्पनापि हि अप्पनावीथिम्हि लोकुत्तरेन समानगतिकावाति पटिलद्धज्झानोपि भिक्खु दिट्ठधम्मसुखविहारत्थाय झानं समापज्जित्वा सत्ताहं निसीदितुकामो चतुत्थे, पञ्चमे वा अप्पेत्वा निसीदति, न छट्ठे, सत्तमे वा. तत्थ हि अप्पना. ततो परं अप्पनाय आधारभावं न गच्छति. आसन्नभवङ्गत्ता चतुत्थं, पञ्चमं वा गच्छति थले ठितघटो विय जवनानमन्तरे ठितत्ताति किर आचरियो.

पुथुत्तारम्मणानि अनावज्जित्वा झानङ्गानेव आवज्जनं आवज्जनवसी नाम. ततो परं चतुन्नं, पञ्चन्नं वा पच्चवेक्खणचित्तानं उप्पज्जनं, तं पच्चवेक्खणवसी नाम. तेनेव ‘‘पच्चवेक्खणवसी पन आवज्जनवसिया एव वुत्ता’’ति वुत्तं. समापज्जनवसी नाम यत्तकं कालं इच्छति तत्तकं समापज्जनं, तं पन इच्छितकालपरिच्छेदं पतिट्ठापेतुं समत्थताति. ‘‘अधिट्ठानवसिया वुट्ठानवसिनो अयं नानत्तं अधिट्ठानानुभावेन जवनं जवति, वुट्ठानानुभावेन पन अधिप्पेततो अधिकं जवती’’तिपि वदन्ति. अपिच पथवीकसिणादिआरम्मणं आवज्जित्वा जवनञ्च जवित्वा पुन आवज्जित्वा ततो पञ्चमं झानं चित्तं होति, अयं किर उक्कट्ठपरिच्छेदो. भगवतो पन आवज्जनसमनन्तरमेव झानं होतीति सब्बं अनुगण्ठिपदे वुत्तं.

‘‘वत्थुन्ति हदयवत्थुं. द्वारन्ति चक्खादि. आरम्मणन्ति रूपादी’’ति लिखितं. यथापरिग्गहितरूपारम्मणं वा विञ्ञाणं पस्सति, अञ्ञथापि पस्सति. कथं? ‘‘यथापरिग्गहितरूपवत्थुद्वारारम्मणं वा’’ति वुत्तं. यथापरिग्गहितरूपेसु वत्थुद्वारारम्मणानि यस्स विञ्ञाणस्स, तं विञ्ञाणं यथापरिग्गहितरूपवत्थुद्वारारम्मणं तम्पि पस्सति, एकस्स वा आरम्मणसद्दस्स लोपो दट्ठब्बोति च मम तक्को विचारेत्वाव गहेतब्बो.

ततो परं तीसु चतुक्केसु द्वे द्वे पदानि एकमेकं कत्वा गणेतब्बं. समथेन आरम्मणतो विपस्सनावसेन असम्मोहतो पीतिपटिसंवेदनमेत्थ वेदितब्बं. ‘‘दुक्खमेतं ञाण’’न्तिआदीसु पन ‘‘आरम्मणतो असम्मोहतो’’ति यं वुत्तं, इध ततो वुत्तनयतो उप्पटिपाटिया वुत्तं. तत्थ हि येन मोहेन तं दुक्खं पटिच्छन्नं, न उपट्ठाति, तस्स विहतत्ता वा एवं पवत्ते ञाणे यथारुचि पच्चवेक्खितुं इच्छितिच्छितकाले समत्थभावतो वा दुक्खादीसु तीसु असम्मोहतो ञाणं वुत्तं. निरोधे आरम्मणतो तंसम्पयुत्ता पीतिपटिसंवेदना असम्मोहतो न सम्भवति मोहप्पहानाभावा, पटिसम्भिदापाळिविरोधतो च. तत्थ ‘‘दीघं अस्सासवसेना’’तिआदि आरम्मणतो दस्सेतुं वुत्तं. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिसंविदिता होति तदारम्मणस्स पटिसंविदितत्ताति एत्थ अधिप्पायो. ‘‘आवज्जतो’’तिआदि असम्मोहतो पीतिपटिसंवेदनं दस्सेतुं वुत्तं. अनिच्चादिवसेन जानतो, पस्सतो, पच्चवेक्खतो च. तदधिमुत्ततावसेन अधिट्ठहतो, अधिमुच्चतो, तथा वीरियादिं समादहतो खणिकसमाधिना.

अभिञ्ञेय्यन्ति ञातपरिञ्ञाय. परिञ्ञेय्यन्ति तीरणपरिञ्ञाय. सब्बञ्हि दुक्खसच्चं अभिञ्ञेय्यं, परिञ्ञेय्यञ्च. तत्र चायं पीतीति लिखितं. अभिञ्ञेय्यन्तिआदि मग्गक्खणं सन्धायाहाति वुत्तं. मग्गेन असम्मोहसङ्खातविपस्सनाकिच्चनिप्फत्तितो मग्गोपि अभिञ्ञेय्यादिआरम्मणं करोन्तो विय वुत्तो. विपस्सनाभूमिदस्सनत्थन्ति समथे कायिकसुखाभावा वुत्तं. द्वीसु चित्तसङ्खारपदेसूति चित्तसङ्खारपटिसंवेदी…पे… सिक्खति पस्सम्भयं चित्तसङ्खारपटिसंवेदी…पे… सिक्खतीति एतेसु. मोदनादि सब्बं पीतिवेवचनं. अनिच्चानुपस्सनादि किलेसे, तम्मूलके खन्धाभिसङ्खारे. एवं भावितोति न चतुक्कपञ्चकज्झाननिब्बत्तनेन भावितो. एवं सब्बाकारपरिपुण्णं कत्वा भावितो. विपस्सनामग्गपच्चवेक्खणकालेसुपि पवत्तअस्सासमुखेनेव सब्बं दस्सितं उपायकुसलेन भगवता.

१६८. कस्मा इदं वुच्चति अम्हेहीति अधिप्पायो.

पदभाजनीयवण्णना

१७२. उस्सुक्कवचनन्ति पाकटसद्दसञ्ञा किर, समानकपदन्ति वुत्तं होति. ‘‘सुत्वा भुञ्जन्ती’’ति एत्थ विय सञ्चिच्च वोरोपेतुकामस्स सञ्चिच्चपदं वोरोपनपदस्स उस्सुक्कं, सञ्चेतना च जीविता वोरोपनञ्च एकस्सेवाति वुत्तं होति. न केवलं चेतसिकमत्तेनेव होति, पयोगोपि इच्छितब्बो एवाति दस्सेतुं वुत्तानीति किर उपतिस्सत्थेरो. ‘‘जानित्वा सञ्जानित्वा चेच्च अभिवितरित्वा’’ति वत्तब्बे ‘‘जानन्तो…पे… वीतिक्कमो’’ति वोरोपनम्पि दस्सितं, तस्मा ब्यञ्जने आदरं अकत्वा अत्थो दस्सितो. वीतिक्कमसङ्खातत्थसिद्धिया हि पुरिमचेतना अत्थसाधिका होति. सब्बसुखुमअत्तभावन्ति रूपं सन्धाय वुत्तं, न अरूपं. अत्तसङ्खातानञ्हि अरूपानं खन्धविभङ्गे (विभ. १ आदयो) विय इध ओळारिकसुखुमता अनधिप्पेता. मातुकुच्छिस्मिन्ति येभुय्यवचनं, ओपपातिकमनुस्सेपि पाराजिकमेव, अरूपकाये उपक्कमाभावा तग्गहणं कस्माति चे? अरूपक्खन्धेन सद्धिं तस्सेव रूपकायस्स जीवितिन्द्रियसम्भवतो. तेन सजीवकोव मनुस्सविग्गहोपि नाम होतीति सिद्धं. एत्थ मातुकुच्छिस्मिन्ति मनुस्समातुया वा तिरच्छानमातुया वा. वुत्तञ्हि परिवारे (परि. ४८०) –

‘‘इत्थिं हने च मातरं, पुरिसञ्च पितरं हने;

मातरं पितरं हन्त्वा, न तेनानन्तरं फुसे;

पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति.

पठमन्ति पटिसन्धिचित्तमेव. एकभवपरियापन्नाय हि चित्तसन्ततिया पटिसन्धिचित्तं पठमचित्तं नाम. चुतिचित्तं पच्छिमं नाम. अञ्ञथा अनमतग्गे संसारे पठमचित्तं नाम नत्थि विना अनन्तरसमनन्तरनत्थिविगतपच्चयेहि चित्तुप्पत्तिया अभावतो. भावे वा नवसत्तपातुभावदोसप्पसङ्गो. अयं सब्बपठमो मनुस्सविग्गहोति किञ्चापि इमं जीविता वोरोपेतुं न सक्का, तं आदिं कत्वा सन्ततिया याव मरणा उप्पज्जनकमनुस्सविग्गहेसु अपरिमाणेसु ‘‘सब्बपठमो’’ति दिस्सति. यदा पन यो मनुस्सविग्गहो पुब्बापरियवसेन सन्ततिप्पत्तो होति, तदा तं जीविता वोरोपेतुं सक्का. सन्ततिं विकोपेन्तो हि जीविता वोरोपेति नाम. एत्थ च नानत्तनये अधिप्पेते सति ‘‘सब्बपठमो’’ति वचनं युज्जति, न पन एकत्तनये सन्ततिया एकत्ता. एकत्तनयो च इधाधिप्पेतो ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’ति वचनतो, तस्मा ‘‘सब्बपठमो’’ति वचनं न युज्जतीति चे? न, सन्ततिपच्चुप्पन्नबहुत्ता. यस्मा पन सन्तति नाम अनेकेसं पुब्बापरियुप्पत्ति वुच्चति, तस्मा ‘‘अयं सब्बपठमो’’ति वुत्तो, एवमेत्थ द्वेपि नया सङ्गहं गच्छन्ति, अञ्ञथा ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’ति इदं वचनं न सिज्झति. किञ्चापि एत्थ ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’ति वचनतो सन्ततिपच्चुप्पन्नमेव अधिप्पेतं, न अद्धापच्चुप्पन्नं विय दिस्सति, तथापि यस्मा सन्ततिपच्चुप्पन्ने विकोपिते अद्धापच्चुप्पन्नं विकोपितमेव होति, अद्धापच्चुप्पन्ने पन विकोपिते सन्ततिपच्चुप्पन्नं विकोपितं होतीति एत्थ वत्तब्बं नत्थि. तस्मा अट्ठकथायं ‘‘तदुभयम्पि वोरोपेतुं सक्का, तस्मा तदेव सन्धाय ‘सन्ततिं विकोपेती’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्ब’’न्ति आह. ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’ति वचनतो पकतिया आयुपरियन्तं पत्वा मरणकसत्ते वीतिक्कमे सति अनापत्ति वीतिक्कमपच्चया सन्ततिया अकोपितत्ता. वीतिक्कमपच्चया चे आयुपरियन्तं अप्पत्वा अन्तराव मरणकसत्ते वीतिक्कमपच्चया आपत्ति, कम्मबद्धो चाति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्य, मरणाय वा समादपेय्य, अयम्पि पाराजिको होति असंवासो’’ति वचनतो वा चेतनाक्खणे एव पाराजिकापत्ति एकन्ताकुसलत्ता, दुक्खवेदनत्ता, कायकम्मत्ता, वचीकम्मत्ता, किरियत्ता चाति वेदितब्बं.

सत्तट्ठजवनवारमत्तन्ति सभागारम्मणवसेन वुत्तं, तेनेव ‘‘सभागसन्ततिवसेना’’तिआदि वुत्तं. अत्तनो पटिपक्खेन समन्नागतत्ता समनन्तरस्स पच्चयं होन्तं यथा पुरे विय अहुत्वा दुब्बलस्स. तन्ति जीवितिन्द्रियविकोपनं.

ईतिन्ति सत्तविधविच्छिकादीनि युद्धे डंसित्वा मारणत्थं विस्सज्जेन्ति. पज्जरकन्ति सरीरडाहं. सूचिकन्ति सूलं. विसूचिकन्ति सुक्खमातिसारंवसयं. पक्खन्दियन्ति रत्तातिसारं. द्वत्तिब्यामसतप्पमाणे महाकाये निम्मिनित्वा ठितनागुद्धरणं, कुज्झित्वा ओलोकिते परेसं काये विसमरणं वा डाहुप्पादनं वा पयोगो नाम.

केचीति महासङ्घिका. अयं इत्थी. कुलुम्बस्साति गब्भस्स. कथं सा इतरस्साति चे? तस्स दुट्ठेन मनसानुपक्खिते सो च गब्भो सा च इद्धीति उभयम्पि सहेव नस्सति, घटग्गीनं भेदनिब्बायनं विय एकक्खणे होति. ‘‘तेसं सुत्तन्तिकेसु ओचरियमानं न समेती’’ति लिखितं, ‘‘तेसं मतं गहेत्वा ‘थावरीनम्पि अयं युज्जती’ति वुत्ते तिकवसेन पटिसेधितब्बन्ति अपरे’’ति वुत्तं. साहत्थिकनिस्सग्गियपयोगेसु सन्निट्ठापकचेतनाय सत्तमाय सहुप्पन्नकायविञ्ञत्तिया साहत्थिकता वेदितब्बा. आणत्तिके पन सत्तहिपि चेतनाहि सह वचीविञ्ञत्तिसम्भवतो सत्तसत्त सद्दा एकतो हुत्वा एकेकक्खरभावं गन्त्वा यत्तकेहि अक्खरेहि अत्तनो अधिप्पायं विञ्ञापेति, तदवसानक्खरसमुट्ठापिकाय सत्तमचेतनाय सहजातवचीविञ्ञत्तिया आणत्तिकता वेदितब्बा. तथा विज्जामयपयोगे. कायेनाणत्तियं पन साहत्थिके वुत्तनयोव. थावरपयोगे यावता परस्स मरणं होति, तावता कम्मबद्धो, आपत्ति च. ततो परं अतिसञ्चरणे कम्मबद्धातिबहुत्तं वेदितब्बं सति परं मरणे. पाराजिकापत्ति पनेत्थ एका. अत्थसाधकचेतना यस्मा एत्थ च दुतियपाराजिके च लब्भति, न अञ्ञत्थ, तस्मा द्विन्नम्पि साधारणा इमा गाथायो –

‘‘भूतधम्मनियामा ये, ते धम्मा नियता मता;

भाविधम्मनियामा ये, तेव अनियता इध.

‘‘भूतधम्मनियामानं, ठिताव सा पच्चयट्ठिति;

भाविधम्मनियामानं, सापेक्खा पच्चयट्ठिति.

‘‘तेनञ्ञा हेतुया अत्थि, सापि धम्मनियामता;

तस्सा फलं अनियतं, फलापेक्खा नियामता.

‘‘एवञ्हि सब्बधम्मानं, ठिता धम्मनियामता;

लद्धधम्मनियामा या, सात्थसाधकचेतना.

‘‘चेतनासिद्धितो पुब्बे, पच्छा तस्सात्थसिद्धितो;

अविसेसेन सब्बापि, छब्बिधा अत्थसाधिका.

‘‘आणत्तियं यतो सक्का, विभावेतुं विभागतो;

तस्मा आणत्तियंयेव, वुत्ता सा अत्थसाधिका.

‘‘मिच्छत्ते वापि सम्मत्ते, नियतानियता मता;

अभिधम्मे न सब्बत्थि, तत्थ सा नियता सिया.

‘‘या थेय्यचेतना सब्बा, सहत्थाणत्तिकापि वा;

अभिधम्मनयेनायं, एकन्तनियता सिया.

‘‘पाणातिपातं निस्साय, सहत्थाणत्तिकादिका;

अभिधम्मवसेनेसा, पच्चेकं तं दुकं भजे.

‘‘जीवितिन्द्रियुपच्छेदो, चेतना चेति तं द्वयं;

न साहत्थिककम्मेन, पगेवाणत्तिकासमं.

‘‘जीवितिन्द्रियुपच्छेदो, चेतना चेति तं द्वयं;

न साहत्थिककम्मेन, पगेवाणत्तिकासमं.

‘‘जीवितिन्द्रियुपच्छेदक्खणे वधकचेतना;

चिराठिताति को धम्मो, नियामेति आपत्तिकं.

‘‘जीवितिन्द्रियुपच्छेदक्खणे चे वधको सिया;

मतो सुत्तो पबुद्धो वा, कुसलो वधको सिया.

‘‘कुसलत्तिकभेदो च, वेदनात्तिकभेदोपि;

सिया तथा गतो सिद्धो, सहत्था वधकचेतना’’ति.

यानि पन बीजउतुकम्मधम्मचित्तनियामानि पञ्च अट्ठकथाय आनेत्वा निदस्सितानि, तेसु अयमत्थसाधकचेतना योगं गच्छतीति मञ्ञे ‘‘अयं अत्थसाधकचेतनानियमो नत्थी’’ति चेतनानं मिच्छत्तसम्मत्तनियतानम्पि नत्थिभावप्पसङ्गतो. भजापियमाना येन, तेन सब्बेपि यथासम्भवं कम्मचित्तनियामे भजन्ति गच्छन्तीति वेदितब्बं. जीविते आदीनवो मरणवण्णदस्सने न विभत्तोव, इध पन सङ्कप्पपदे अत्थतो ‘‘मरणसञ्ञी मरणचेतनो मरणाधिप्पायो’’ति एवं अविभूतत्ता विभत्तो, अपाकटत्ता, अनोळारिकत्ता वा अविभागा कारिता वा. नयिदं वितक्कस्स नामन्ति न वितक्कस्सेव नामं, किन्तु सञ्ञाचेतनानम्पि नामन्ति गहेतब्बं. कङ्खावितरणियम्पि एवमेव वुत्तं.

१७४. कायतोति वुत्तत्ता ‘‘सत्तिञसू’’ति वत्तब्बे वचनसिलिट्ठत्थं ‘‘उसुसत्तिआदिना’’ति वुत्तं. अनुद्देसिके कम्मस्सारम्मणं सो वा होति, अञ्ञो वा. उभयेहीति किञ्चापि पठमप्पहारो न सयमेव सक्कोति, दुतियं लभित्वा पन सक्कोन्तो जीवितविनासनहेतु अहोसि, तदत्थमेव हि वधकेन सो दिन्नो, दुतियो पन अञ्ञेन चित्तेन दिन्नो, तेन सुट्ठु वुत्तं ‘‘पठमप्पहारेनेवा’’ति, ‘‘चेतना नाम दारुणाति गरुं वत्थुं आरब्भ पवत्तपुब्बभागचेतना पकतिसभाववधकचेतना, नो दारुणा होती’’ति आचरियेन लिखितं. ‘‘पुब्बभागचेतना परिवारा, वधकचेतनाव दारुणा होती’’ति वुत्तं. यथाधिप्पायन्ति उभोपि पटिविज्झति, साहत्थिकोपि सङ्केतत्ता न मुच्चति किर.

किरियाविसेसो अट्ठकथासु अनागतो. ‘‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घाहेही’ति पाळिया समेतीति आचरियेन गहितो’’ति वदन्ति. पुरतो पहरित्वातिआदि वत्थुविसङ्केतमेव किर. एतं गामे ठितन्ति पुग्गलोव नियमितो. यो पन लिङ्गवसेन ‘‘दीघं…पे… मारेही’’ति आणापेति अनियमेत्वा. यदि नियमेत्वा वदति, ‘‘एतं दीघ’’न्ति वदेय्याति अपरे. आचरिया पन ‘‘दीघन्ति वुत्ते नियमितं होति, एवं अनियमेत्वा वदति, न पन आणापको दीघादीसु अञ्ञतरं मारेहीति अधिप्पायो’’ति वदन्ति किर. ‘‘अत्थो पन चित्तेन एकं सन्धायपि अनियमेत्वा आणापेती’’ति लिखितं. ‘‘इतरो अञ्ञं तादिसं मारेति, आणापको मुच्चती’’ति वुत्तं यथाधिप्पायं न गतत्ता. ‘‘एवं दीघादिवसेनापि चित्तेन अनियमितस्सेवाति युत्तं विय दिस्सती’’ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे लिखितं, सुट्ठु वीमंसित्वा सब्बं गहेतब्बं, ओकासस्स नियमितत्ताति एत्थ ओकासनियमं कत्वा निद्दिसन्तो तस्मिं ओकासे निसिन्नं मारेतुकामोव होति, सयं पन तदा तत्थ नत्थि. तस्मा ओकासेन सह अत्तनो जीवितिन्द्रियं आरम्मणं न होति, तेन अत्तना मारापितो परो एव मारापितो. कथं? सयं रस्सो च तनुको च हुत्वा पुब्बभागे अत्तानं सन्धाय आणत्तिक्खणे ‘‘दीघं रस्सं थूलं बलवन्तं मारेही’’ति आणापेन्तस्स चित्तं अत्तनि तस्साकारस्स नत्थिताय अञ्ञस्स तादिसस्स जीवितिन्द्रियं आरम्मणं कत्वा पवत्तति, तेन मूलट्ठस्स कम्मबद्धो. एवंसम्पदमिदन्ति दट्ठब्बं.

दूतपरम्परानिद्देसे आणापेति, आपत्ति दुक्कटस्स. इतरस्स आरोचेति, आपत्ति दुक्कटस्साति आचरियन्तेवासीनं यथासम्भवं आरोचने, पटिग्गण्हने दुक्कटं सन्धाय वुत्तं. न वधको पटिग्गण्हाति, तस्स दुक्कटन्ति सिद्धं होति. तं पन ओकासाभावतो न वुत्तं. मूलट्ठेन आपज्जितब्बापत्तिया हि तस्स ओकासो अपरिच्छिन्नो, तेनस्स तस्मिं ओकासे थुल्लच्चयं वुत्तं. वधको चे पटिग्गण्हाति, मूलट्ठो आचरियो पुब्बे आपन्नदुक्कटेन सह थुल्लच्चयम्पि आपज्जति. कस्मा? महाजनो हि तेन पापे नियोजितोति. इदं पन दुक्कटथुल्लच्चयं वधको चे तमत्थं न सावेति आपज्जति. यदि सावेति, पाराजिकमेवापज्जति. कस्मा? अत्थसाधकचेतनाय अभावा. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘पटिग्गण्हति, तं दुक्कटं होति. यदि एवं कस्मा पाठे न वुत्तन्ति चे? वधको पन ‘साधु करोमी’ति पटिग्गण्हित्वा तं न करोति. एवञ्हि नियमे ‘मूलट्ठस्स किं नाम होति, किमस्स दुक्कटापत्ती’ति सञ्जातकङ्खानं तदत्थदीपनत्थं ‘मूलट्ठस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’’ति वुत्तं. ‘‘वधको पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्स, मूलट्ठस्स च आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तं न सिलिस्सति, मूलट्ठेन आपज्जितब्बापत्तिदस्सनाधिकारत्ता वधको पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्साति वुत्तं.

विसक्कियदूतपदनिद्देसे ‘‘वत्तुकामताय च किच्छेनेत्थ वत्वा पयोजनं नत्थीति भगवता न वुत्त’’न्ति वुत्तं. यं पन ‘‘मूलट्ठस्सेव दुक्कट’’न्ति अट्ठकथायं वुत्तं. तत्रायं विचारणा – आचरियेन आणत्तेन बुद्धरक्खितेन तदत्थे सङ्घरक्खितस्सेव आरोचिते किञ्चापि यो ‘‘साधू’’ति पटिग्गण्हाति, अथ खो आचरियस्सेवेतं दुक्कटं विसङ्केतत्ता, न बुद्धरक्खितस्स, कस्मा? अत्थसाधकचेतनाय आपन्नत्ता. तेनेव ‘‘आणापकस्स च वधकस्स च आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति पाळियं वुत्तं, तं पन मूलट्ठेन आपज्जितब्बदुक्कटं ‘‘मूलट्ठस्स अनापत्ती’’ति इमिना अपरिच्छिन्नोकासत्ता न वुत्तं.

अविसङ्केते ‘‘मूलट्ठस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तत्ता विसङ्केते आपत्ति दुक्कटस्साति सिद्धन्ति वेदितब्बं. ‘‘वधको पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं पन दुक्कटं वधकस्सेव. सो हि पठमं आणापकं बुद्धरक्खितं पाराजिकापत्तिं पापेत्वा सयं जीविता वोरोपेत्वा आपज्जिस्सतीति किञ्चापि पाळियं ‘‘सो तं जीविता वोरोपेति, आणापकस्स च वधकस्स च आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति न वुत्तं, तथापि तं अत्थतो वुत्तमेव, ‘‘यतो पाराजिकं पञ्ञत्त’’न्ति पुब्बे वुत्तनयत्ता च तं न वुत्तं. ‘‘सो तं जीविता वोरोपेति, आपत्ति सब्बेसं पाराजिकस्सा’’ति हि पुब्बे वुत्तं. एत्थ पुब्बे आचरियन्तेवासिकानं वुत्तदुक्कटथुल्लच्चयापत्तियो पठममेव अनापन्ना पाराजिकापत्तिया आपन्नत्ता. तथापि वधकस्स पाराजिकापत्तिया तेसं पाराजिकभावो पाकटो जातोति कत्वा ‘‘आपत्ति सब्बेसं पाराजिकस्सा’’ति एकतो वुत्तं, न तथा ‘‘आणापकस्स, वधकस्स च आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति एत्थ. कस्मा? वधकस्स दुक्कटापत्तिया आपन्नत्ता. सो हि पठमं दुक्कटापत्तिं आपज्जित्वा पच्छा पाराजिकं आपज्जति. यदि पन अन्तेवासिका केवलं आचरियस्स गरुकताय सासनं आरोचेन्ति सयं अमरणाधिप्पाया समाना पाराजिकेन अनापत्ति. अकप्पियसासनहरणपच्चया दुक्कटापत्ति होति एव, इमस्सत्थस्स साधनत्थं धम्मपदवत्थूहि मिगलुद्दकस्स भरियाय सोतापन्नाय धनुउसुसूलादिदानं निदस्सनं वदन्ति एके. तं तित्तिरजातकेन (जा. १.४.७३ आदयो) समेति, तस्मा सुत्तञ्च अट्ठकथञ्च अनुलोमेतीति नो तक्कोति आचरियो. इध पन दूतपरम्पराय च ‘‘इत्थन्नामस्स पावद, इत्थन्नामो इत्थन्नामं पावदतू’’ति एत्थ अविसेसेत्वा वुत्तत्ता वाचाय वा आरोचेतु, हत्थमुद्दाय वा, पण्णेन वा, दूतेन वा आरोचेतु, विसङ्केतो नत्थि. सचे विसेसेत्वा मूलट्ठो, अन्तरादूतो वा वदति, तदतिक्कमे विसङ्केतोति वेदितब्बं.

इदानि इमस्मिंयेव अधिकारद्वये अनुगण्ठिपदे वुत्तनयो वुच्चति – ‘‘वधको पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वधकस्सेव आपत्ति, न आणापकस्स बुद्धरक्खितस्स. यदि पन सो वज्झमरणामरणेसु अवस्समञ्ञतरं करोति, बुद्धरक्खितस्साणत्तिक्खणे एव पाराजिकदुक्कटेसु अञ्ञतरं सिया. ‘‘इति चित्तमनो’’ति अधिकारतो ‘‘चित्तसङ्कप्पो’’ति एत्थापि इति-सद्दो विय ‘‘वधको पटिग्गण्हाति, मूलट्ठस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति अधिकारतो ‘‘मूलट्ठस्स आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तमेव होति. कस्मा सरूपेन न वुत्तन्ति चे? ततो चुत्तरि नयदानत्थं. ‘‘मूलट्ठस्स आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति हि वुत्ते मूलट्ठस्सेव वसेन नियमितत्ता ‘‘पटिग्गण्हन्तस्स दुक्कटं होती’’ति न ञायति. ‘‘वधको पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति हि अनियमेत्वा वुत्ते सक्का उभयेसं वसेन दुक्कटे योजेतुं. तस्मा एव हि अट्ठकथाचरियेहि अधिकारं गहेत्वा ‘‘सङ्घरक्खितेन सम्पटिच्छिते मूलट्ठस्सेव दुक्कटन्ति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. पटिग्गण्हन्तस्स नेव अनुञ्ञातं, न पटिक्खित्तं, केवलन्तु बुद्धरक्खितस्स अनियमितत्ता पटिक्खित्तं, तस्स पन पाराजिकदुक्कटेसु अञ्ञतरं भवेय्याति अयमत्थो दीपितो, तस्मा तम्पि सुवुत्तं. यस्मा उभयेसं वसेन योजेतुं सक्का, तस्मा आचरियेहि ‘‘पटिग्गण्हन्तस्सेवेतं दुक्कट’’न्ति वुत्तं. तत्थ मूलट्ठो नेव अनुञ्ञातो ‘‘मूलट्ठस्सा’’ति वचनाभावतो, न च पटिक्खित्तो ‘‘पटिग्गण्हन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति पाळिया अभावतो, पटिग्गण्हनपच्चया वधकस्स दुक्कटं सियाति नयं दातुं ‘‘मूलट्ठस्सा’’ति पाळियं अवुत्तत्ता ‘‘तं पटिग्गण्हन्तस्सेवेतं दुक्कट’’न्ति यं वुत्तं, तम्पि सुवुत्तं. तत्र हि बुद्धरक्खितस्स पटिक्खित्तं, वुत्तनयेन पन तस्स आपत्ति अनियताति. कस्मा पन अट्ठकथायं अनुत्तानं पटिग्गण्हनपच्चया वधकस्स दुक्कटं अवत्वा मूलट्ठस्सेव वसेन दुक्कटं वुत्तन्ति चे? अनिट्ठनिवारणत्थं. ‘‘सङ्घरक्खितेन सम्पटिच्छिते पटिग्गण्हनपच्चया तस्स दुक्कट’’न्ति हि वुत्ते अनन्तरनयेन सरूपेन वुत्तत्ता इधापि मूलट्ठस्स थुल्लच्चयं अट्ठकथायं वुत्तमेव होतीति आपज्जति. इति तं एवं आपन्नं थुल्लच्चयं उत्तानन्ति तं अवत्वा पटिग्गण्हन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. अनुत्तानत्ता अट्ठकथायन्ति इमं अनिट्ठग्गहणं निवारेतुं ‘‘मूलट्ठस्सेवेतं दुक्कट’’न्ति वुत्तं. आचरियेन हि वुत्तनयेन पटिग्गण्हन्तस्स दुक्कटम्पि उत्तानमेव. उत्तानञ्च कस्मा अम्हाकं खन्तीति वुत्तन्ति चे? पटिपत्तिदीपनत्थं. ‘‘पिटकत्तयादीसु अप्पटिहतबुद्धियोपि आचरिया सरूपेन पाळियं अट्ठकथायञ्च अवुत्तत्ता एवरूपेसु नाम ठानेसु एवं पटिपज्जन्ति, किमङ्गं पन मादिसोति सुहदया कुलपुत्ता अनागते वुत्तनयमनतिक्कमित्वा सङ्करदोसं विवज्जेत्वा वण्णनावेलञ्च अनतिक्कम्म पटिपज्जन्ती’’ति च अपरेहि वुत्तं. अयं पन अट्ठकथाय वा अवुत्तत्ता एवरूपेसु नाम पाठो आचरियेन पच्छा निक्खित्तत्ता केसुचि पोत्थकेसु न दिस्सतीति कत्वा सब्बं लिखिस्साम. एवं सन्ते पटिग्गहणे आपत्तियेव न सिया, सञ्चरित्तपटिग्गहणमरणाभिनन्दनेसुपि च आपत्ति होति, मारणपटिग्गहणे कथं न सिया, तस्मा पटिग्गण्हन्तस्सेवेतं दुक्कटं, तेनेवेत्थ ‘‘मूलट्ठस्सा’’ति न वुत्तं. पुरिमनयेपि चेतं पटिग्गण्हन्तस्स वेदितब्बमेव, ओकासाभावेन पन न वुत्तं. तस्मा यो यो पटिग्गण्हाति, तस्स तस्स तप्पच्चया आपत्तियेवाति अयमेत्थ अम्हाकं खन्ति. यथा चेत्थ, एवं अदिन्नादानेपीति.

१७५. अरहो रहोसञ्ञीनिद्देसादीसु किञ्चापि पाळियं, अट्ठकथायञ्च दुक्कटमेव वुत्तं, तथापि तत्थ परम्पराय सुत्वा मरतूति अधिप्पायेन उल्लपन्तस्स उद्देसे सति उद्दिट्ठस्स मरणेन आपत्ति पाराजिकस्स, असति यस्स कस्सचि मरणेन आपत्ति पाराजिकस्स. ‘‘इत्थन्नामो सुत्वा मे वज्झस्स आरोचेतू’’ति उद्दिसित्वा उल्लपन्तस्स विसङ्केतता दूतपरम्पराय वुत्तत्ता वेदितब्बा. सचे ‘‘यो कोचि सुत्वा वदतू’’ति उल्लपति, वज्झो सयमेव सुत्वा मरति, विसङ्केतत्ता न पाराजिकं. यो कोचि सुत्वा वदति, सो चे मरति, पाराजिकं. ‘‘यो कोचि मम वचनं सुत्वा तं मारेतू’’ति उल्लपति, यो कोचि सुत्वा मारेति, पाराजिकं, सयमेव सुत्वा मारेति, विसङ्केतत्ता न पाराजिकन्ति एवं यथासम्भवो वेदितब्बो.

१७६. मूलं दत्वा मुच्चतीति एत्थ भिन्दित्वा, भञ्जित्वा, चवित्वा, चुण्णेत्वा, अग्गिम्हि पक्खिपित्वा वा पगेव मुच्चतीति अत्थतो वुत्तमेव होति. येसं हत्थतो मूलं गहितन्ति येसं ञातकपरिवारितानं हत्थतो मूलं तेन भिक्खुना गहितं, पोत्थकसामिकहत्थतो पुब्बे दिन्नमूलं पुन गहेत्वा तेसञ्ञेव ञातकादीनं दत्वा मुच्चति, एवं पोत्थकसामिकस्सेव सन्तकं जातं होति. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘सचेपि सो विप्पटिसारी हुत्वा सीघं तेसं मूलं दत्वा मुच्चती’’ति वुत्तं, तं येन धनेन पोत्थको कीतो, तञ्च धनं सन्धाय वुत्तं. कस्मा? पोत्थकसामिकहत्थतो धने गहिते पोत्थके अदिन्नेपि मुच्चनतो. सचे अञ्ञं धनं सन्धाय वुत्तं, न युत्तं पोत्थकस्स अत्तनियभावतो अमोचितत्ता. सचे पोत्थकं सामिकानं दत्वा मूलं न गण्हाति, न मुच्चति अत्तनियभावतो अमोचितत्ता. सचे पोत्थकं मूलट्ठेन दिय्यमानं ‘‘तवेव होतू’’ति अप्पेति, मुच्चति अत्तनियभावतो मोचितत्ता. एत्थायं विचारणा – यथा चेतियं वा पटिमं पोक्खरणिं सेतुं वा किणित्वा गहितम्पि कारकस्सेवेतं पुञ्ञं, न किणित्वा गहितस्स, तथा पापम्पि येन पोत्थको लिखितो, तस्सेव युज्जति, न इतरस्साति चे? न, ‘‘सत्थहारकं वास्स परियेसेय्या’’ति वचनतो. परेन हि कतसत्थं लभित्वा उपनिक्खिपन्तस्स पाराजिकन्ति सिद्धं. एवं परेन लिखितम्पि पोत्थकं लभित्वा यथा वज्झो तं पस्सित्वा मरति, तथा उपनिक्खिपेय्य पाराजिकन्ति सिद्धं होतीति. चेतियादीति एतमनिदस्सनं करणपच्चयं हि तं कम्मं इदंमरणपच्चयन्ति एवं आचरियेन विचारितं. मम पन चेतियादिनिदस्सनेनेव सोपि अत्थो साधेतब्बो विय पटिभाति.

तत्तका पाणातिपाताति ‘‘एकापि चेतना किच्चवसेन ‘तत्तका’ति वुत्ता सतिपट्ठानसम्मप्पधानानं चतुक्कता विया’’ति लिखितं. पमाणे ठपेत्वाति अत्तना अधिप्पेतप्पमाणे. ‘‘कतं मया एवरूपे आवाटे खणिते तस्मिं पतित्वा मरतू’’ति अधिप्पायेन वधको आवाटप्पमाणं नियमेत्वा सचे खणि, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘इमस्मिं आवाटे’’ति. इदानि खणितब्बं सन्धाय एत्तकप्पमाणस्स अनियमितत्ता ‘‘एकस्मिम्पि कुदालप्पहारे’’तिआदि वुत्तं, सुत्तन्तिकत्थेरेहि किञ्चापि उपठतं, तथापि सन्निट्ठापकचेतना उभयत्थ अत्थेवाति आचरिया. बहूनं मरणे आरम्मणनियमे कथन्ति चे? वज्झेसु एकस्स जीवितिन्द्रिये आलम्बिते सब्बेसमालम्बितमेव होति. एकस्स मरणेपि न तस्स सकलं जीवितं सक्का आलम्बितुं न उप्पज्जमानं, उप्पन्नं, निरुज्झमानं, अत्थितायपाणातिपातचेतनाव पच्चुप्पन्नारम्मणा, पुरेजातारम्मणा च होति, तस्मा तम्पि युज्जति. पच्छिमकोटिया एकचित्तक्खणे पुरेजातं हुत्वा ठितं तं जीवितमालम्बणं कत्वा सत्तमजवनपरियापन्नचेतनाय ओपक्कमे कते अत्थतो तस्स सत्तस्स सब्बं जीवितिन्द्रियमालम्बितं, वोरोपितञ्च होति, इतो पनञ्ञथा न सक्का; एवमेव पुब्बभागे ‘‘बहूपिसत्ते मारेमी’’ति चिन्तेत्वा सन्निट्ठानकाले विसपक्खिपनादीसु एकं पयोगं साधयमाना वुत्तप्पकारचेतना तेसु एकस्स वुत्तप्पकारं जीवितिन्द्रियं आलम्बणं कत्वा उप्पज्जति, एवं उप्पन्नाय पनेकाय सब्बेपि ते मारिता होन्ति ताय एव सब्बेसं मरणसिद्धितो, अञ्ञथा न सक्का वोरोपेतुं, आलम्बितुं वा. तत्थ एकाय चेतनाय बहूनं मरणे अकुसलरासि कथन्ति चे? विसुं विसुं मरणे पवत्तचेतनानं किच्चकरणतो. कथं? ता पन सब्बा उपपज्जवेदनीयाव होन्ति, तस्मा तासु याय कायचि दिन्नाय पटिसन्धिया इतरा सब्बापि ‘‘ततो बलवतरकुसलपटिबाहिता अहोसिकम्म’’न्तिआदिकोट्ठासं भजन्ति, पुनपि विपाकं जनितुं न सक्कोन्ति. अपरापरियवेदनीयापि विय तं पटिबाहित्वा कुसलचेतना पटिसन्धिं देति, तथा अयम्पि चेतना अनन्तरभवे एव पटिसन्धिदानादिवसेन तासं किच्चलेसकरणतो एकापि समाना ‘‘रासी’’ति वुत्ता. ताय पन दिन्नाय पटिसन्धिया अतितिक्खो विपाको होति. अयमेत्थ विसेसोतिआदि अनुगण्ठिपदे पपञ्चितं.

अमरितुकामा वाति अधिप्पायत्ता ओपपातिकमरणेपि आपत्ति. ‘‘‘निब्बत्तित्वा’ति वुत्तत्ता पतनं न दिस्सतीति चे? ओपपातिकत्तं, पतनञ्च एकमेवा’’ति लिखितं. अथ वा ‘‘सब्बथापि अनुद्दिस्सेवा’’ति वचनतो एत्थ मरतूति अधिप्पायसम्भवतो ‘‘उत्तरितुं असक्कोन्तो मरति पाराजिकमेवा’’ति सुवुत्तं. सचे ‘‘पतित्वा मरतू’’ति नियमेत्वा खणितो होति, ओपपातिकमनुस्सो च निब्बत्तित्वा ठितनियमेनेव ‘‘उत्तरितुं न सक्का’’ति चिन्तेत्वा मरतीति पाराजिकच्छाया न दिस्सति, तेन वुत्तं ‘‘उत्तरितुं असक्कोन्तो’’ति. सो हि उत्तरितुं असक्कोन्तो पुनप्पुनं पतित्वा मरति, तेन पातोपि तस्स सिद्धो होतीति अधिप्पायो. तत्थ सिया – यो पन ‘‘उत्तरितुं असक्कोन्तो मरती’’ति वुत्तो, सो ओपातखणनक्खणे अरूपलोके जीवति. वधकचेतना च ‘‘अनियतो धम्मो मिच्छत्तनियतस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो, रूपजीवितिन्द्रियं मातुघातिकम्मस्स पितुघातिकम्मस्स अरहन्तघातिकम्मस्स रुहिरुप्पादकम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१५.३८ मिच्छत्तनियतत्तिक) वचनतो रूपजीवितिन्द्रियारम्मणं होति, न च तं अरूपावचरसत्तस्सत्थि, न च सा चेतना ‘‘अनियतो धम्मो मिच्छत्तनियतस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, आरम्मणपुरेजातं वत्थुपुरेजातं आरम्मणपुरेजातं. रूपजीवितिन्द्रियं मातुघातिकम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१५.४८ मिच्छत्तनियतत्तिक) वचनतो अनागतारम्मणा होति. अञ्ञो इध पतित्वा मरणकसत्तो नत्थि, एवं सन्ते वधकचेतनाय किं आरम्मणन्ति चे? यस्स कस्सचि इध जीवनकसत्तस्स पच्चुप्पन्नं जीवितिन्द्रियं आरम्मणं. किञ्चापि सो न मरति, अथ खो पाणातिपातो होति एव. यथा किं ‘‘यथाक्कमेन ठिते सत्त जने एकेन कण्डेन विज्झित्वा मारेमी’’ति पुब्बभागे चिन्तेत्वा सन्निट्ठानकाले तेसु एकस्स जीवितमारम्मणं कत्वा कण्डं विस्सज्जेति, कण्डो तं विरज्झित्वा इतरे छ जने मारेति, एवं सन्तेपि अयं पाणातिपाती एव होति, एवमिधापि ‘‘यो कोची’’ति विकप्पेन्तस्स वधकचेतना यस्स कस्सचि जीवितारम्मणं कत्वा पवत्तति, तस्मिं अमतेपि इतरस्स वसेन पाणातिपाती. सचे अरहा हुत्वा परिनिब्बायति, अरहन्तघातकोव होति. एस नयो सब्बत्थ एवरूपेसु. अयमेव हेत्थ आचरियपरम्परागता युत्ति विनिच्छयकथाति वुत्तं.

पतनरूपं पमाणन्ति एत्थ यथा मातुया पतित्वा परिवत्तलिङ्गाय मताय सो मातुघातको होति, न केवलं पुरिसघातको, तस्मा पतनस्सेव वसेन आपत्ति. कस्मा? पतनरूपमरणरूपानं एकसन्तानत्ता, तदेव हिस्स जीवितिन्द्रियं, तस्स हि परिवत्तनं नत्थि, इत्थिपुरिसिन्द्रियानेव पवत्तियं निरुज्झनुप्पज्जनकानि, इत्थिपुरिसोति च तत्थ वोहारमत्तमेव, तस्मा मातुघातकोव, न पुरिसघातकोति, यथा तस्स पतनरूपवसेनापत्ति, तथा इधापि पतनरूपवसेन थुल्लच्चयं एकसन्तानत्ताति अयं पठमथेरवादे युत्ति. दुतिये किञ्चापि पेतो पतितो, यक्खो च, अथ खो अहेतुकपटिसन्धिकत्ता अकुसलविपाकस्स ‘‘वामेन सूकरो होती’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.२९६; महानि. अट्ठ. १६६) एत्थ वुत्तयक्खानं पटिसन्धि विय सब्बरूपानं साधारणत्ता, अमनुस्सजातिकत्ता च तिरच्छानरूपेन मते मरणरूपवसेन पाचित्तियं, वत्थुवसेन लहुकापत्तिया परिवत्तना होति एव तत्थजातकरुक्खादिछेदनपाचित्तियपरिवत्तनं विय. अयमेव युत्ततरो, तस्मा पच्छा वुत्तो. पाराजिकस्स पन मनुस्सजातिको यथा तथा वा पतित्वा यथा तथा वा मरतु, पाराजिकमेव गरुकत्ता. गरुकापत्तिया हि विपरिवत्तना नत्थीति वुत्तं.

थुल्लच्चयं तिरच्छाने, मते भेदस्स कारणं;

सरूपमरणं तिस्सो, फुस्सो मञ्ञेति अञ्ञथा.

गण्ठिपदे पन ‘‘दुतियवादे पुथुज्जनस्स पतित्वा अरहत्तं पत्वा मरन्तस्स वसेन वुत्तो’’ति लिखितं. ‘‘तिरच्छाने’’ति एत्थ केचि वदन्ति ‘‘देवा अधिप्पेता’’ति. ‘‘सकसकरूपेनेव मरणं भवति नाञ्ञथा’’ति च वदन्ति. यक्खपेतरूपेन मतेपि एसेव नयोति थुल्लच्चयन्ति अत्थो. ‘‘तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहमरणे विया’’ति लिखितं. पहारं लद्धाति सत्तानं मारणत्थाय कतत्ता वुत्तं.

१७७. साधु सुट्ठु मरतूति वचीभेदं करोति. विसभागरोगोति सरीरट्ठो गण्डपीळकादि.

१७८. काळानुसारीति एकिस्सा लताय मूलं किर. महाकच्छपेन कतपुप्फं वा. हंसपुप्फन्ति हंसानं पक्खपत्तं. हेट्ठा वुत्तनयेन साहत्थिकाणत्तिकनयञ्हेत्थ योजेत्वा कायवाचाचित्ततो समुट्ठानविधि दस्सेतब्बो.

पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.

विनीतवत्थुवण्णना

१८०. मरणत्थिकाव हुत्वाति इमस्स कायस्स भेदेन सग्गपापनाधिप्पायत्ता अत्थतो मरणत्थिकाव हुत्वा एवंअधिप्पायिनो मरणत्थिका नाम होन्तीति अत्तनो मरणत्थिकभावं अजानन्ता आपन्ना पाराजिकं. न हि ते ‘‘अत्तनो चित्तप्पवत्तिं न जानन्ती’’ति वुच्चन्ति. वोहारवसेनाति पुब्बभागवोहारवसेन. सन्निट्ठाने पनेतं नत्थि. पासे बद्धसूकरमोचने विय न होति. यथानुसन्धिनाति अन्तरा अमरित्वाति अत्थो. अप्पटिवेक्खित्वाति अविचारेत्वा. हेट्ठिमभागे हि किस्मिञ्चि विज्जमाने वलि पञ्ञायति. दस्सितेति उद्धरित्वा ठपिते. पटिबन्धन्ति तया पटिबन्धं, परिभोगन्तरायं सङ्घस्स मा अकासीति अत्थो.

१८१-२. यस्मा किरियं दातुं न सक्का, तस्मा ‘‘पठमं लद्ध’’न्ति वुत्तं. पुब्बेपि अत्तना लद्धपिण्डपाततो पणीतपणीतं देन्तो तत्थपि अत्तकारियं अदासि. असञ्चिच्चाति एत्थ अञ्ञं आकड्ढन्तस्स अञ्ञस्स पतने सब्बेन सब्बं अभिसन्धि नत्थि. न मरणाधिप्पायस्साति पटिघो च पयोगो च अत्थि, वधकचेतना नत्थि. अजानन्तस्साति एत्थ ‘‘वत्थुअजाननवसेन अजानन्तस्स दोसो नत्थि, इदं किर तेसं नानत्तं. ‘असञ्चिच्चो अह’न्ति पाळियं न दिस्सति. अट्ठकथायं वुत्तत्ता तथारूपाय पाळिया भवितब्ब’’न्ति वदन्ति. नो चे, थुल्लच्चयन्ति एत्थ ‘‘दुक्खवेदना चे नुप्पज्जति, दुक्कटमेवा’’ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. ‘‘मुग्गरा नाम खादनदण्डका. वेमा नाम तेसं खादनदण्डकानं हेट्ठा च उपरि च तिरियं बन्धितब्बदण्डा’’ति लिखितं. हेट्ठाव दुविधापि पठन्ति. हत्थप्पत्तो विय दिस्सति ‘‘तस्स विक्खेपो मा होतू’’ति उपच्छिन्दति. विसेसाधिगमं ब्याकरित्वा तप्पभवं सक्कारं लज्जीयन्तो आहारं उपच्छिन्दति सभागानं ब्याकतत्ता. ते हि कप्पियखेत्तं आरोचेन्ति.

१८६. अकतविञ्ञत्तियाति न विञ्ञत्तिया. सा हि अनुञ्ञातत्ता कतापि अकता वियाति अकतविञ्ञत्ति. ‘‘‘वदेय्याथ, भन्ते येनत्थो’ति एवं अकतट्ठाने विञ्ञत्ति अकतविञ्ञत्ती’’ति लिखितं. तित्थियभूतानं मातापितूनं सहत्था दातुं न वट्टतीति. पितुच्छा नाम पितुभगिनी. सचेपि न याचन्ति ‘‘याचितुं दुक्ख’’न्ति, सयं वा एवं वत्तुमसक्कोन्ता. ‘‘यदा तेसं अत्थो भविस्सती’’ति आभोगं कत्वा वा. ‘‘‘वेज्जकम्मं वा न होती’ति वचनतो याव सत्तमो कुलपरिवट्टो, ताव भेसज्जं कातुं वट्टती’’ति वदन्ति. सब्बपदेसूति महामातुयाचूळमातुयातिआदीनं.

वुत्तनयेन परियेसित्वाति ‘‘सामणेरेहि वा’’तिआदिना. ‘‘न अकतविञ्ञत्तिया’’ति वदन्ति. ‘‘पच्चासीसति सचे, दुक्कट’’न्ति वदन्ति. कप्पियवसेनाति पुप्फं आनेथातिआदिना. ‘‘पूजं अकासी’ति वुत्तत्ता सयं गहेतुं न वट्टती’’ति वदन्ति.

‘‘भणथा’’ति वुत्ते पन कातब्बं. धम्मञ्हि वत्तुं वट्टति. नो चे जानन्ति, न पादा अपनेतब्बा. अवमङ्गलन्ति हि गण्हन्ति.

चोरनागस्स हि आमट्ठं दिन्ने कुज्झिस्सति, अनामट्ठं न वट्टतीति अङ्गुलन्तरे थोकं भत्तं गहेत्वा पत्ते भत्तं सब्बं अदासि, सो तेन तुस्सि. वरपोत्थकचित्तत्थरणन्ति सिब्बित्वा कातब्बत्थरणविकति. पितुराजा दमिळस्स पराजितो रोहणे सोळसवस्सानि वसित्वा मित्तामच्चपरिवुतो ‘‘रज्जं गण्हामी’’ति आगन्त्वा अन्तरामग्गे अप्पमत्तकस्स कारणा एकं अमच्चं घातापेसि. सेसा भयेन पलायन्ता अरञ्ञे अन्तरामग्गे चोरेहि विलुत्ता हम्बुगल्लकविहारं गन्त्वा तत्थ चातुनिकायिकतिस्सत्थेरो तेसं सङ्गहं कत्वा पुन आनेत्वा रञ्ञो दस्सेसि, तेहि सद्धिं रज्जं गहेत्वा राजा हम्बुगल्लकतिस्सत्थेरस्स अभयगिरिविहारं अकासि. सेसापि एकेकविहारं कारापेसुं किर.

१८७. चोरसमीपं पेसेन्तो ‘‘वाळयक्खविहारं पेसेती’’ति इमिना सदिसो. कस्मा? मरणाधिप्पायत्ता. तळाकादीसु मच्छादिग्गहणत्थं केवट्टं अञ्ञापदेसेन ‘‘तळाकतीरं गच्छा’’ति पहिणन्तस्स पाणातिपातेन भवितब्बं, ‘‘वाळयक्खविहारं पाहेसी’’ति इमस्स सदिसो. कस्मा? ‘‘मरणाधिप्पायत्ता’’ति वचनस्सानुलोमतो, अट्ठकथायम्पि ‘‘एवं वाळयक्खम्पी’’ति वुत्तत्ता.

१८९. तं तत्रट्ठितं छिन्दन्तन्ति तं-सद्दो एकच्चेसु नत्थि. इतरेसु पाराजिकथुल्लच्चयं आपन्नाति अत्थो. ‘‘इमं छिन्दित्वा सीघं गन्त्वा सङ्घस्स पत्तचीवरं दस्सामी’’ति कुसलचित्तेनपि छिन्दितुं न वट्टति अननुञ्ञातत्ता. अञ्ञस्स पन भिक्खुनो वट्टति अनुञ्ञातत्ता.

१९०. कथं? कुटिरक्खणत्थञ्हि भगवता पटग्गिदानादि अनुञ्ञातं, कुटि नामेसा भिक्खूनं अत्थाय. तस्मा ‘‘भिक्खुरक्खणत्थं अञ्ञस्स भिक्खुस्स वट्टती’ति वत्तब्बमेत्थ नत्थी’’ति वुत्तं. यदि एवं अच्छिन्नचीवरस्स नग्गभावप्पटिच्छादनत्थं भूतगामपातब्यता भगवता अनुञ्ञाता, जीवितरक्खणत्थञ्च सप्पदट्ठकाले अनुञ्ञातं, तस्मा ‘‘अपि जीवितं परिच्चजितब्बं, न च रुक्खो वा छिन्दितब्बो’’तिआदि न वत्तब्बं सिया, तस्मा तं निदस्सनं अप्पमाणं, अट्ठकथाचरियो एवेत्थ पमाणं. एत्थ पनायं आचरियस्स तक्को – अरियपुग्गलेसुपि सत्ता नग्गियं पस्सित्वा अप्पसादं कत्वा निरयूपगा भविस्सन्ति, तथा सप्पा च डंसित्वा, तेसं पापविमोचनत्थं भूतगामपातब्यता अनुञ्ञाता. दानपतीनं चित्तरक्खणत्थं पटग्गिदानादि. अञ्ञथा लोकस्स पुञ्ञन्तरायो, सङ्घस्स च लाभन्तरायो होति. वधकस्स पन चित्तहितकरणं नत्थि, तं पन अवीतिक्कमं, जीवितपरिच्चजनं पस्सित्वा वा ‘‘अहो दुक्करं कत’’न्ति पसादमेव लभेय्युन्ति अत्तनो न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टति. अञ्ञथा तित्थियानं असद्धम्मसिद्धियाति. गण्ठिपदे पन ‘‘जीवितत्थाय रुक्खं छिन्दन्तस्स अत्तसिनेहवसेन छिन्दनतो अकुसलत्ता न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टती’’ति लिखितं. अनेकेसु रुक्खेन ओत्थतेसु, ओपाते वा पतितेसु अञ्ञेन अञ्ञस्सत्थाय रुक्खछेदनादि कातुं वट्टति, कस्मा? परपरित्ताणाधिप्पायतोति. परित्तन्ति रक्खणं, तं दस्सेतुं ‘‘समन्ता भूमितच्छन’’न्तिआदि वुत्तं.

१९१. तीहि मारिते पन विसङ्केतन्ति एत्थ तीसु एकेन मारितेपि ‘‘खेत्तमेव ओतिण्णत्ता पाराजिक’’न्ति वुत्तत्ता तयोपि एकतो हुत्वा मारेन्ति चे, आपज्जति, तेनेव वुत्तं ‘‘परिच्छेदब्भन्तरे वा अविसङ्केत’’न्ति. ‘‘परिच्छेदातिक्कमे पन सब्बत्थ विसङ्केतं होती’’ति वुत्तत्ता द्विन्नं बलं गहेत्वा ततियो चे मारेति आपज्जति विय दिस्सति, वीमंसितब्बं. ‘‘द्वे मारेन्तू’’ति वुत्ते एकेन वा द्वीहि वा मारिते पाराजिकन्ति ‘‘द्विन्नं पहारानं मरणे सति द्वे मारिता नाम होन्ति, असति एकोव होति, तस्मा विजानितब्ब’’न्ति वदन्ति.

ततियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.