४. चतुत्थपाराजिकं

वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना

१९३. चतुत्थे वग्गु च सा मोदयति च सत्तेति वग्गुमुदा. ‘‘वग्गुमदा’’तिपि पाठो, तस्स वग्गु च सा पसन्नसुद्धतरङ्गसमिद्धत्ता सुखुमा चाति अत्थो जीवितवग्गुत्थनिता जीवितत्थन्ति नीलुप्पलन्तिआदीसु विय. मदस्साति च बहुखज्जभोज्जपानादिसमिद्धा नदी छणदिवसेसूति निरुत्ति वेदितब्बा. वग्गु परिसुद्धाति लोकेन सम्मताति किर अत्थो. भासितो भविस्सतीति पाठसेसो.

१९४-५. वण्णवा वण्णवन्तो वण्णवन्तानीतिपि सिज्झति किर बहुवचनेन. यस्मा इन्द्रियानं ऊनत्तं, पूरत्तं वा नत्थि, तस्मा ‘‘अभिनिविट्ठोकासस्स परिपुण्णत्ता’’ति वुत्तं. छट्ठस्स अभिनिविट्ठोकासो हदयवत्थु. चतुइरियापथचक्के पाकतिन्द्रिये. अत्तनो दहतीति अत्तना दहति, अत्तना पटिविद्धं कत्वा पवेदेतीति अधिप्पायो. सन्तन्ति वत्तमानं. गोत्रभुनोति गोत्तमत्तं अनुभवत्ता नाममत्तकमेवाति अत्थो.

सविभङ्गसिक्खापदवण्णना

१९७. पदभाजने ‘‘तिस्सो विज्जा’’ति वुत्तत्ता अरूपावचरज्झानानि पटिक्खित्तानीति चे? न, तत्थेव ‘‘यं ञाणं, तं दस्सनं, यं दस्सनं, तं ञाण’’न्ति दस्सनपदेन विसेसेत्वा वुत्तत्ता, तस्मा एव अट्ठकथायं ‘‘विज्जासीसेन पदभाजनं वुत्त’’न्ति वुत्तं. धुरं कत्वाति पुरिमं कत्वा.

पदभाजनीयवण्णना

१९९. अनागते उप्पज्जनकरागादीनं कारणत्ता रागादयोव निमित्तं नाम. तिस्सन्नञ्च विज्जानं अञ्ञतरं सन्धाय ‘‘विज्जानं लाभीम्ही’’ति भणति, पाराजिकं, न वत्थुविज्जादीनं किलेसनहानमेव वुत्तं, तंखणत्ता उत्तरिमनुस्सधम्मप्पवत्ति न होतीति चे? न, मग्गकिच्चदीपनतो. तेनेव ‘‘मग्गेन विना नत्थी’’तिआदि वुत्तं. चित्तन्ति चित्तस्स विगतनीवरणताति अत्थो. ‘‘यावञ्च विज्जा अनागता, ताव विपस्सनाञाणस्स लाभीम्ही’ति वदन्तो यदि लोकुत्तरं सन्धाय वदति, सोपि च तथा जानाति, पाराजिकमेव लोकुत्तरस्सपि तंनामत्ता’’ति वदन्ति. ‘‘अविसेसेनापि वदतो पाराजिकं वुत्तन्ति लोकुत्तरं सन्धाय वदतो ‘पाराजिक’न्ति वत्तुं युज्जति. यथा किं ‘विज्जानं लाभीम्ही’ति भणन्तोपि पाराजिकमेवा’ति वुत्तट्ठाने वत्थुविज्जादीनं सम्भवेपि तासं अनधिप्पेतत्ता पाराजिकं होति, एवमिधापि. न सक्का अञ्ञं पमाणं कातुन्ति अत्तनो गुणमारोचेतुकामो लोकियेन सम्मिस्सं अत्थपटिसम्भिदं वदतो पाराजिकन्ति पमाणं कातुं न सक्का, इतरथा होती’’ति अपरेहि वुत्तं, ‘‘तं पुब्बापरविरुद्धं, तस्मा विज्जानिदस्सनं इध अनिदस्सनं सासने वत्थुविज्जादीनं विज्जाविधानाभावा. भगवता विभत्तखेत्तपदे वा तेसं परियायवचनानं अनामट्ठत्ता न सक्का अञ्ञं पमाणं कातु’’न्ति लिखितं. ‘‘पटिसम्भिदानं लाभीम्ही’ति वुत्ते परियायेन वुत्तत्ता थुल्लच्चयं युत्त’’न्ति वदन्ति, विचारेतब्बं. वीमंसित्वा गहेतब्बन्ति ‘‘यो ते विहारे वसती’’तिआदीहि संसन्दनतो परियायवचनत्ता थुल्लच्चयं वुत्तं. ‘‘निरोधसमापत्तिं समापज्जामी’ति वा ‘लाभीम्हाहं तस्सा’ति वा वदतोपी’’ति वुत्तवचनम्पि ‘‘सचे पनस्सेवं होती’’तिआदिवचनम्पि अत्थतो एकमेव, सोपि हि अत्तनो विसेसं आरोचेतुमेव वदति. ‘‘यो ते विहारे वसती’तिआदीसु अहं-वचनाभावा परियायो युज्जति, इध पन ‘लाभीम्हाहं तस्सा’ति अत्तानं निद्दिसति, तस्मा पाराजिकं आपज्जितुं युत्तं विया’’ति वदन्ति. ‘‘महापच्चरियादिवचनं उत्तरिमनुस्सधम्मेसु एकोपि न होति, तस्मा परियायेन वुत्तत्ता न होती’’ति वदन्ति, सुट्ठु उपपरिक्खितब्बं. फलसच्छिकिरिया-पदतो पट्ठाय एव पाठो गहेतब्बो, फलसच्छिकिरियायपि एकेकम्पि एकेकफलवसेन पाराजिकं वेदितब्बं.

रागस्स पहानन्तिआदित्तिके किलेसप्पहानमेव वुत्तं, तं पन यस्मा मग्गेन विना नत्थि. ततियमग्गेन हि रागदोसानं पहानं, चतुत्थेन मोहस्स, तस्मा ‘‘रागो मे पहीनो’’तिआदीनि वदतोपि पाराजिकं. रागा चित्तं विनीवरणतातिआदित्तिके लोकुत्तरमेव वुत्तं, तस्मा ‘‘रागा मे चित्तं विनीवरण’’न्तिआदीनि वदतो पाराजिकमेवाति. अकुप्पधम्मत्ताति केचि उत्तरविहारवासिनो. कस्मा न होतीति चे? ‘‘इति जानामि, इति पस्सामी’’ति वत्तमानवचनेनेव मातिकायं वुत्तत्ता. यदि एवं पदभाजने ‘‘समापज्जिं, समापन्नो’’तिआदिना वुत्तत्ता ‘‘अतीतत्तभावे सोतापन्नोम्ही’’ति वदतोपि होतूति चे? न, अञ्ञथा अत्थसम्भवतो. कथं? अद्धापच्चुप्पन्नवसेन वत्तमानता गहेतब्बाति ञापनत्थं वुत्तं, न अतीतत्तभावं. अतीतत्तभावो हि परियायेन वुत्तत्ता ‘‘थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तन्ति आचरिया.

२००. ‘‘सचेपि न होति, पाराजिकमेवा’’ति अट्ठानपरिकप्पवसेन वुत्तं किर. ‘‘इति वाचा तिवङ्गिका’’ति वक्खति. नत्थेतन्ति पुरिमे सति पच्छिमस्साभावा समापज्जिं, समापन्नोति इमेसं किञ्चापि अत्थतो कालविसेसो नत्थि, वचनविसेसो पन अत्थि एव.

२०७. उक्खेटितोति उत्तासितो. खिट उत्रासने.

सुद्धिकवारकथावण्णना निट्ठिता.

वत्तुकामवारकथावण्णना

विञ्ञत्तिपथेति विजाननट्ठाने, तेन ‘‘विञ्ञत्तिपथमतिक्कमित्वा ठितो भिक्खु दिब्बाय सोतधातुया सुत्वा जानाति, न पाराजिकन्ति दीपेती’’ति वुत्तं. झानं किर समापज्जिन्ति एत्थ सो चे ‘‘एस भिक्खु अत्तनो गुणदीपनाधिप्पायेन एवं वदती’’ति जानाति, पाराजिकमेव. अञ्ञथा जानातीति चे? पाराजिकच्छाया न दिस्सतीति आचरियो.

वत्तुकामवारकथावण्णना निट्ठिता.

अनापत्तिभेदकथावण्णना

अनुल्लपनाधिप्पायोति यदि उल्लपनाधिप्पायो भवेय्य, दुक्कटमेवाति अपरे. ‘‘तं परतो ‘नावुसो, सक्का पुथुज्जनेन अधिवासेतु’न्ति वत्थुना संसन्दित्वा गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं.

पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.

विनीतवत्थुवण्णना

२२५-६. दुक्कर आगार आवटकाम अभिरतिवत्थूसु ‘‘यदि उल्लपनाधिप्पायो भवेय्य, पाराजिक’’न्ति वदन्ति, कारणं पन दुद्दसं, थुल्लच्चयं वुत्तं विय, वीमंसितब्बं. यानेन वा इद्धिया वा गच्छन्तोपि पाराजिकं नापज्जतीति पदसा गमनवसेनेव कतिकाय कताय युज्जति. ‘‘अपुब्बंअचरिमं गच्छन्तोति हत्थपासं अविजहित्वा अञ्ञमञ्ञस्स हत्थं गण्हन्तो विय गच्छन्तो’’ति वुत्तं. उट्ठेथ एथ गच्छामाति एवं सहगमने पुब्बापरा गच्छन्तोपि नापज्जतीति आचरियस्स तक्को. वसन्तस्साति तथा वसन्तो चे उपासकेन दिस्सति, पाराजिको होति. ‘‘रत्तिं वसित्वा गच्छन्तो न पाराजिको’’ति वुत्तं. नानावेरज्जकाति नानाजनपदवासिनो. सङ्घलाभोति यथावुड्ढं अत्तनो पापुणनकोट्ठासो.

२२८. इधाति ‘‘को नु खो’’तिआदिना वुत्ते पञ्हाकम्मे. धम्मधातु सब्बञ्ञुतञ्ञाणं.

२३२. न उप्पटिपाटियाति न सीहोक्कन्तवसेन अनुस्सरि. तस्मा अन्तराभवभूता एका एव जातीति पटिविज्झतीति अत्थो.

निगमनवण्णना

२३३. चतुवीसतीति एत्थ मातुघातकपितुघातकअरहन्तघातका ततियपाराजिकं आपन्ना. भिक्खुनिदूसको, लम्बिआदयो च चत्तारो पठमपाराजिकं आपन्ना एवाति कत्वा कुतो चतुवीसतीति चे? न, अधिप्पायाजाननतो. मातुघातकादयो हि चत्तारो इधानुपसम्पन्ना एव अधिप्पेता, लम्बिआदयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा एकेन परियायेन मेथुनधम्मपटिसेविनो न होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ता. ‘‘एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता’’ति एवं वुत्तसंवासस्स अभब्बतामत्तं सन्धाय वुत्तं ‘‘यथा पुरे तथा पच्छा’’ति. अञ्ञथा नेसं समञ्ञायपटिञ्ञायभिक्खुभावोपि नत्थीति आपज्जति.

चतुत्थपाराजिकवण्णना निट्ठिता.

पाराजिककण्डवण्णना निट्ठिता.

२. सङ्घादिसेसकण्डो

१. सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना

२३५. ‘‘ओक्कमन्तान’’न्ति पाठो. एत्थाह – ‘‘यो पन भिक्खू’’ति कारको इध कस्मा न निद्दिट्ठोति? अभि-निद्देसेन इमस्स सापेक्खाभावदस्सनत्थं. कथं? कण्डुवनादिअधिप्पायचेतनावसेन चेतेन्तस्स कण्डुवनादिउपक्कमेन उपक्कमन्तस्स, मेथुनरागवसेन ऊरुआदीसु दुक्कटवत्थूसु, वणादीसु थुल्लच्चयवत्थूसु च उपक्कमन्तस्स सुक्कविस्सट्ठिया सतिपि न सङ्घादिसेसो. मोचनस्सादसङ्खाताधिप्पायापेक्खाव सुक्कविस्सट्ठि सति उपक्कमे, न अञ्ञथा ‘‘अनापत्ति न मोचनाधिप्पायस्सा’’ति वचनतो. तस्मा तदत्थदस्सनत्थं इध कारको न निद्दिट्ठो, अञ्ञथा ‘‘यो पन भिक्खु सञ्चेतनिकं सुक्कविस्सट्ठिं आपज्जेय्या’’ति कारके निद्दिट्ठे ‘‘चेतेति न उपक्कमति मुच्चति, अनापत्ती’’ति वुत्तवचनविरोधो. ‘‘सञ्चेतनिकाय सुक्कविस्सट्ठिया अञ्ञत्र सुपिनन्ता’’ति भुम्मे निद्दिट्ठेपि सोव विरोधो आपज्जति, तस्मा तदुभयवचनक्कमं अवत्वा ‘‘सञ्चेतनिका सुक्कविस्सट्ठि अञ्ञत्र सुपिनन्ता’’ति वुत्तं. तत्थ निमित्तत्थे भुम्मवचनाभावतो हेतुत्थनियमो न कतो होति. तस्मिं अकते सञ्चेतनिका सुक्कविस्सट्ठि अञ्ञत्र सुपिनन्ता सङ्घादिसेसापत्ति, उपक्कमे असति अनापत्तीति अयमत्थो दीपितोति वेदितब्बं.

२३६-७. सञ्चेतनिकाति एत्थ पठमविग्गहेन उपसग्गस्स सात्थकता दस्सिता, दुतियेन इकपच्चयस्स. वातपित्तसेम्हरुहिरादिआसयभेदतोति अत्थो. धातूति एत्थ ‘‘पथवीधातुआदयो चतस्सो, चक्खुधातुआदयो वा अट्ठारसा’’ति गण्ठिपदे लिखितं. वत्थिसीसन्ति वत्थिपुटस्स सीसं. ‘‘अङ्गजातस्स मूलं अधिप्पेतं, न अग्गसीस’’न्ति वदन्ति. तथेवाति ‘‘निमित्ते उपक्कमतो’’तिआदिं गण्हाति. ततो मुच्चित्वाति ‘‘न सकलकायतो, तस्मा पन ठाना चुतमत्ते होतू’’ति गण्ठिपदे लिखितं. ‘‘दकसोतं ओतिण्णमत्ते’’ति इमिना न समेतीति चे? ततो दकसोतोरोहणञ्चेत्थातिआदि वुच्चति. तस्सत्थो – निमित्ते उपक्कमं कत्वा सुक्कं ठाना चावेत्वा पुन विप्पटिसारवसेन दकसोतोरोहणं निवारेतुं अधिवासेमीति. ततो बहि निक्खमन्ते अधिवासेतुं न सक्का, तथापि अधिवासनाधिप्पायेन अधिवासेत्वा अन्तरा दकसोततो उद्धं निवारेतुं असक्कुणेय्यताय ‘‘अनिक्खन्ते वा’’ति वुत्तं. कस्मा? ठाना चुतञ्हि अवस्सं दकसोतं ओतरतीति अट्ठकथाधिप्पायो गण्ठिपदाधिप्पायेन समेति. ततो मुच्चित्वाति सकट्ठानतो. सकसरीरतो हि बहि निक्खन्तमेव होति, ततो ‘‘बहि निक्खन्ते वा अनिक्खन्ते वा’’ति वचनं विरुज्झेय्य. यस्मा पन तम्हा तम्हा सरीरपदेसा चुतं अवस्सं दकसोतं ओतरति, तस्मा वुत्तं ‘‘दकसोतं ओतिण्णमत्ते’’ति, इमिना च आपत्तिया पाकटकालं दस्सेति, किं वुत्तं होति? मोचनस्सादेन निमित्ते उपक्कमतो सुक्कं बहुतरम्पि सरीरपदेसा चुतं तत्थ तत्थ लग्गावसेसं यत्तकं एका खुद्दकमक्खिका पिवेय्य, तत्तके दकसोतं ओतिण्णमत्ते सङ्घादिसेसापत्ति. वुत्तञ्हि कङ्खावितरणियं (कङ्खा. अट्ठ. सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना) ‘‘दकसोतं अनोतिण्णेपि सङ्घादिसेसो’’तिआदि. तत्तकस्स बहि निक्खमनं असल्लक्खेन्तो ‘‘चेतेति उपक्कमति न मुच्चति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वचनतो थुल्लच्चयन्ति सञ्ञाय देसेन्तोपि न मुच्चति, पस्सावम्पि वण्णतं पस्सित्वा वत्थिकोसगतस्स पिच्छिलताय वा ञत्वा सङ्घादिसेसतो वुट्ठातब्बं. अयमेत्थ ततियत्थेरवादे युत्ति. सब्बाचरिया इमे एव तयो थेरा, तेसम्पि दकसोतोरोहणं निमित्ते उपक्कमनन्ति अयं दुतियो विनिच्छयो साधारणतो एत्थ, एवं उपतिस्सत्थेरो वदति किर.

ठाना चुतञ्हि अवस्सं दकसोतं ओतरतीति कत्वा ‘‘ठाना चावनमत्तेनेवेत्थ आपत्ति वेदितब्बा’’ति वुत्तं. दकसोतं ओतिण्णे एव आपत्ति. सुक्कस्स हि सकलं सरीरं ठानं, अनोतिण्णे ठाना चुतं नाम न होतीति वीमंसितब्बं. आभिधम्मिकत्ता थेरस्स ‘‘सुक्कविस्सट्ठि नाम रागसमुट्ठाना होती’’ति (कथा. अट्ठ. ३०७) कथावत्थुट्ठकथायं वुत्तत्ता सम्भवो चित्तसमुट्ठानो, ‘‘तं असुचिं एकदेसं मुखेन अग्गहेसि, एकदेसं अङ्गजाते पक्खिपी’’ति (पारा. ५०३) वचनतो उतुसमुट्ठानो च दिस्सति, सो च खो अवीतरागस्सेव ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो यं अरहतो असुचि मुच्चेय्या’’ति (महाव. ३५३; कथा. ३१३) वचनतो. परूपाहारट्ठकथायं ‘‘अत्थि तस्स आसयोति तस्स सुक्कस्स उच्चारपस्सावानं विय पतिट्ठानोकासो अत्थी’’ति (कथा. अट्ठ. ३०९) चनतो तस्स आसयोति सिद्धं. पाकतिकचित्तसमुट्ठानरूपं विय असंसट्ठत्ता, निक्खमनतो च ‘‘वत्थिसीसं, कटि, कायो’’ति तिधा सुक्कस्स ठानं पकप्पेन्ति आचरिया. सप्पविसं विय तं दट्ठब्बं, न च विसस्स ठाननियमो, कोधवसेन फुसन्तस्स होति, एवमस्स न च ठाननियमो, रागवसेन उपक्कमन्तस्स होतीति तक्को.

खोभकरणपच्चयो नाम भेसज्जसेनासनाहारादिपच्चयो. संसग्गभेदतोपीति एतेसु द्वीहिपि तीहिपि. पहीनविपल्लासत्ताति एत्थ यं किञ्चि सुपिनन्तेन सेक्खपुथुज्जना पस्सन्ति, तं सब्बं विपल्लत्थं अभूतमेवाति आपज्जति. ततो ‘‘यं पन पुब्बनिमित्ततो पस्सति. तं एकन्तसच्चमेव होती’’ति इदं विरुज्झति, तस्मा न विसयं सन्धाय वुत्तं. सो हि सच्चो वा होति, अलिको वाति कत्वा तञ्चे सन्धाय वुत्तं सिया, ‘‘असेक्खा पहीनविपल्लासत्ता सच्चमेव पस्सन्ति, नासच्च’’न्ति वत्तब्बं सिया. किन्तु दस्सनं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि अभूतं, अपस्सन्तोपि हि पस्सन्तो विय असुणन्तोपि सुणन्तो विय अमुनन्तोपि मुनन्तो विय होति. सच्चम्पि विपस्सतीति नो तक्कोति आचरियो. तं रूपनिमित्तादिआरम्मणं न होति, आगन्तुकपच्चुप्पन्नं रूपनिमित्तादिआरम्मणं सन्धाय वुत्तं. कम्मनिमित्तगतिनिमित्तभूतानि हि रूपनिमित्तादीनि भवङ्गस्स आरम्मणानि होन्ति एव. तत्थ कम्मनिमित्तमतीतमेव, गतिनिमित्तं थोकं कालं पच्चुप्पन्नं सिया.

ईदिसानीति पच्चक्खतो अनुभूतपुब्बपरिकप्पितागन्तुकपच्चुप्पन्नरूपनिमित्तादिआरम्मणानि, रागादिसम्पयुत्तानि चाति अत्थो. मक्कटस्स निद्दा लहुपरिवत्ता होति. सो हि रुक्खसाखतो पतनभया अभिक्खणं उम्मीलति च सुपति च. मनुस्सा किञ्चापि पुनप्पुनं उम्मीलन्ति सुब्यत्ततरं पटिबुद्धा विय पस्सन्ति, अथ खो पटिबुद्धानं पुनप्पुनं भवङ्गोतरणं विय सुपिनकालेपि तेसं भवङ्गोतरणं होति, येन ‘‘सुपती’’ति वुच्चति. ‘‘भवङ्गचित्तेन हि सुपती’’ति वचनतो भवङ्गोतरणं करजकायस्स निरुस्साहसन्तभावूपनिस्सयत्ता ‘‘निद्दा’’ति वुच्चति. सा करजकायस्स दुब्बलभावेन सुपिनदस्सनकाले भवङ्गतो उत्तरणे सतिपि निरुस्साहसन्तभावप्पत्तिया ‘‘पवत्तती’’ति च वुच्चति, यतो सत्ता ‘‘पटिबुद्धा’’ति न वुच्चन्ति, करजकायस्स निरुस्साहसन्तसभावप्पत्तितो च तन्निस्सितं हदयवत्थु न सुप्पसन्नं होति, ततो तन्निस्सितापि चित्तप्पवत्ति असुप्पसन्नवट्टिनिस्सितदीपप्पभा विय. तेनेव अट्ठकथायं ‘‘स्वायं दुब्बलवत्थुकत्ता चेतनाय पटिसन्धिं आकड्ढितुं असमत्थो’’तिआदि वुत्तं.

गण्ठिपदे पन ‘‘दुब्बलवत्थुकत्ताति सुपिने उपट्ठितं निमित्तम्पि दुब्बल’’न्ति लिखितं. तं अनेकत्थं सब्बम्पि निमित्तं होति, न च दुब्बलारम्मणवत्थुकत्ता चेतना, ताय चित्तप्पवत्ति दुब्बला अतीतानागतारम्मणाय, पञ्ञत्तारम्मणाय वा अदुब्बलत्ता, अवत्थुकाय दुब्बलभावो न युज्जति चेतनाय अवत्थुकाय भावनापभावायातिरेकबलसब्भावतो. भावनाबलसमप्पितञ्हि चित्तं अरूपम्पि समानं अतिभारियम्पि करजकायं गहेत्वा एकचित्तक्खणेनेव ब्रह्मलोकं पापेत्वा ठपेति. तप्पटिभागं अनप्पितम्पि कामावचरचित्तं करजकायं आकासे लङ्घनसमत्थं करोति, पगेवेतरं. किं पनेत्थ तं अनुमानकारणं, येन चित्तस्सेव आनुभावोति पञ्ञायेय्य चित्तानुभावेन वा लद्धासेवनादिकिरियाविसेसनिब्बत्तिदस्सनतो, तस्मा दुब्बलवत्थुकत्ताति दुब्बलहदयवत्थुकत्ताति आचरियस्स तक्को. अत्तनो मन्दतिक्खाकारेन तन्निस्सितस्स चित्तस्स मन्दतिक्खभावनिप्फादनसमत्थञ्चे, हदयवत्थु चक्खुसोतादिवत्थु विय इन्द्रियं भवेय्य, न चेतं इन्द्रियं. यतो धम्मसङ्गहे उपादायरूपपाळियं उद्देसारहं न जातं. अनिन्द्रियत्ता हि तं कायिन्द्रियस्स अनन्तरं न उद्दिट्ठं, वत्थुरूपत्ता च अवत्थुरूपस्स जीवितिन्द्रियस्स अनन्तरम्पि न उद्दिट्ठं, तस्मा यं वुत्तं ‘‘तस्स असुप्पसन्नत्ता तन्निस्सिता च चित्तप्पवत्ति असुप्पसन्ना होती’’ति, तं न सिद्धन्ति चे? सिद्धमेव अनिन्द्रियानम्पि सप्पायासप्पायउतुआहारादीनं पच्चयानं समायोगतो, चित्तप्पवत्तिया विकारदस्सनतो, पच्चक्खत्ता च. यस्मा अप्पटिबुद्धोपि पटिबुद्धं विय अत्तानं मञ्ञतीति. एत्तावता करजकायस्स निरुस्साहसन्तभावाकारविसेसो निद्दा नाम. सा चित्तस्स भवङ्गोतरणाकारविसेसेन होति, ताय समन्नागतो सत्तो भवङ्गतो उत्तिण्णो सुपिनं पस्सति, सो ‘‘कपिमिद्धपरेतो’’ति वुच्चति, सो सुत्तो अप्पटिबुद्धो होतीति अयमत्थो साधितो होति.

यस्मा भवङ्गवारनिरन्तरताय अच्चन्तसुत्तो नाम होति, तस्मा ‘‘यदि ताव सुत्तो पस्सति, अभिधम्मविरोधो आपज्जती’’तिआदि वुत्तं. यस्मा पन निद्दाक्खणे न पटिबुद्धो नाम होति, तस्मा ‘‘अथ पटिबुद्धो पस्सति, विनयविरोधो’’तिआदि वुत्तं, यस्मा च अखीणनिद्दो, अनोतिण्णभवङ्गो च अत्थि, तस्मा ‘‘कपिमिद्धपरेतो पस्सती’’ति वुत्तं. अञ्ञथा अयं नेव सुत्तो न पटिबुद्धो, अत्तना तं निद्दं अनोक्कन्तो आपज्जेय्य. एत्तावता च अभिधम्मो, विनयो, नागसेनत्थेरवचनं युत्ति चाति सब्बं अञ्ञमञ्ञसंसन्दितं होति. तत्थ कपिमिद्धपरेतोति भवङ्गतो उत्तिण्णनिद्दापरेतो. सा हि इध कपिमिद्धं नाम. ‘‘तत्थ कतमं मिद्धं? या कायस्स अकल्यता अकम्मञ्ञता…पे… सुपनं, इदं वुच्चति मिद्ध’’न्ति (ध. स. ११६३) एवमागतं. इदञ्हि अरूपं, इमस्स फलभूतो करजकायस्स अकल्यता’पचलायिकासुपि निद्दाविसेसो कारणोपचारेन ‘‘कपिमिद्ध’’न्ति पवुच्चति. यञ्चेव ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति (मि. प. ५.३.५ थोकं विसदिसं) वुत्तन्ति.

यं तं आपत्तिवुट्ठानन्ति एत्थ येन विनयकम्मेन ततो वुट्ठानं होति, तं इध आपत्तिवुट्ठानं नाम. अवयवे समूहवोहारेन वाति एत्थ साखच्छेदको रुक्खच्छेदकोति वुच्चतीतिआदि निदस्सनं, वेदनाक्खन्धादि रुळ्हीसद्दस्स निदस्सनं. न च मयाति वीमंसनपदस्स तस्स किरियं सन्धाय, मोचने च सन्निट्ठानं सन्धाय मुच्चनपकतिया चाति वुत्तं.

२४०. गेहन्ति पञ्चकामगुणा. वनभङ्गियन्ति पाभतिकं. सम्पयुत्तसुखवेदनामुखेन रागोव ‘‘अस्सादो’’ति वुत्तो. सुपन्तस्स चाति इदं कपिमिद्धपरेतो विय भवङ्गसन्ततिं अविच्छिन्दित्वा सुपन्तं सन्धाय वुत्तन्ति, वीमंसितब्बं. जग्गनत्थायाति सोधनत्थाय.

२६६. ‘‘दारुधीतलिकलेपचित्तानं अङ्गजातपटिनिज्झानेपि दुक्कट’’न्ति वदन्ति. ‘‘उप्पन्ने परिळाहे मोचनरागजो’’ति लिखन्ति. वालिकाय वा ‘‘हत्थिकामं नस्सती’’ति एत्थ विय ‘‘आपत्ति त्व’’न्ति सब्बत्थ पाठो. ‘‘एहि मे त्वं, आवुसो सामणेर, अङ्गजातं गण्हाही’’ति आगतत्ता ‘‘वचीकम्म’’न्तिपि वत्तुं युत्तं विय दिस्सति. एवं सन्ते अञ्ञं ‘‘एवं करोही’’ति आणत्तियापि आपत्ति सियाति सङ्करं होति. तस्मा न वुत्तन्ति गहेतब्बन्ति केचि.

२६७. ‘‘पुप्फावलियं सासवळिय’’न्ति दुविधो किर.

सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना

२७०. ‘‘ओतिण्णो’’ति इमिनास्स सेवनाधिप्पायता दस्सिता. ‘‘विपरिणतेन चित्तेन मातुगामेन सद्धि’’न्ति इमिनास्स वायामो दस्सितो. ‘‘सद्धि’’न्ति हि पदं संयोगं दीपेति, सो च पयोगो समागमो अल्लीयनं. केन चित्तेन? विपरिणतेन चित्तेन, न पत्तपटिग्गहणाधिप्पायादिनाति अधिप्पायो. ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति इमिनास्स वायमतो फस्सपटिविजानना दस्सिता होति. वायमित्वा फस्सं पटिविजानन्तो हि समापज्जति नाम. एवमस्स तिवङ्गसम्पत्ति दस्सिता होति. अथ वा ओतिण्णो. केन? विपरिणतेन चित्तेन यक्खादिना सत्तो विय. उपयोगत्थे वा एतं करणवचनं. ओतिण्णो विपरिणतं चित्तं कूपादिं विय सत्तो. अथ वा ‘‘रागतो उत्तिण्णो भविस्सामी’’ति भिक्खुभावं उपगतो, ततो उत्तिण्णाधिप्पायतो विपरिणतेन चित्तेन हेतुभूतेन तमेव रागं ओतिण्णो. मातुगामेन अत्तनो समीपं आगतेन, अत्तना उपगतेन वा. एतेन मातुगामस्स सारत्तता वा होतु विरत्तता वा, सा इध अप्पमाणा, न भिक्खुनीनं कायसंसग्गे विय उभिन्नं सारत्तताय पयोजनं अत्थि.

कायसंसग्गन्ति उभिन्नं कायानं सम्पयोगं. पदभाजने पन ‘‘समापज्जेय्याति अज्झाचारो वुच्चती’’ति वुत्तं, तं समापज्जनं सन्धाय, न कायसंसग्गं. कायसंसग्गस्स समापज्जना हि ‘‘अज्झाचारो’’ति वुच्चति. अट्ठकथायं पन ‘‘यो सो कायसंसग्गो नाम, सो अत्थतो अज्झाचारो होती’’ति वुत्तं, तं परतो पाळियं ‘‘सेवनाधिप्पायो, न च कायेन वायमति, फस्सं पटिविजानाति, अनापत्ती’’ति (पारा. २७९) वुत्तलक्खणेन विरुज्झतीति. फस्सपटिविजाननाय हि संसग्गो दीपितो. सो चे अज्झाचारो होति, कथं अनापत्ति होतीति. सुवुत्तमेतं, किन्तु ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति पदं उद्धरित्वा ‘‘अज्झाचारो वुच्चती’’ति उभिन्नम्पि पदानं सामञ्ञभाजनीयत्ता, समापज्जितब्बाभावे समापज्जनाभावेन ‘‘सो अत्थतो अज्झाचारो होती’’ति वुत्तं सिया.

‘‘हत्थग्गाहं वा’’ति एत्थ हत्थेन सब्बोपि उपादिन्नको कायो सङ्गहितो, न भिन्नसन्तानो तप्पटिबद्धो हत्थालङ्कारादि. वेणिग्गहणेन अनुपादिन्नको अभिन्नसन्तानो केसलोमनखदन्तादिको कम्मपच्चयउतुसमुट्ठानो गहितोति वेदितब्बं. तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘अनुपादिन्नकेनपि केनचि केसादिना उपादिन्नकं वा अनुपादिन्नकं वा फुसन्तोपि सङ्घादिसेसं आपज्जतियेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.२७४). तेन अनुपादिन्नकानम्पि केसलोमादीनं अङ्गभावो वेदितब्बो. एवं सन्तेपि ‘‘फस्सं पटिजानातीति तिवङ्गसम्पत्तिया सङ्घादिसेसो. फस्सस्स अप्पटिविजाननतो दुवङ्गसम्पत्तिया दुक्कट’’न्ति इमिना पाळिअट्ठकथानयेन विरुज्झतीति चे? न, तदत्थजाननतो. फुट्ठभावञ्हि पटिविजानन्तोपि फस्सं पटिविजानाति नाम, अयमेको अत्थो, तस्मा मातुगामस्स, अत्तनो च कायपरियापन्नानं केसादीनं अञ्ञमञ्ञं फुट्ठभावं फुसित्वा तं सादियनं फस्सं पटिविजानाति नाम, न कायविञ्ञाणुप्पत्तिया एव. अनेकन्तिकञ्हेत्थ कायविञ्ञाणं. मातुगामस्स उपादिन्नकेन कायेन, अनुपादिन्नकेन वा कायेन भिक्खुनो उपादिन्नककाये फुट्ठे पसन्नकायिन्द्रियो चे होति, तस्स कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, तेनेव फस्सं पटिविजानाति नाम सो होति. अनुपादिन्नककायो, लोलुप्पो अप्पसन्नकायिन्द्रियो वा होति, तिमिरवातेन उपहतकायो वा तस्स कायविञ्ञाणं नुप्पज्जति. न च तेन फस्सं पटिविजानाति नाम, केवलं सेवनाधिप्पायेन वायमित्वा कायसंसग्गं समापज्जन्तो फस्सं पटिविजानाति नाम मनोविञ्ञाणेन, तेन वुत्तं ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्याति इमिनास्स वायमतो फस्सपटिविजानना दस्सिता’’ति. अपरोपि भिक्खु मातुगामस्स कायपटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वा फुट्ठो कायविञ्ञाणं उप्पादेन्तेन फस्सं पटिविजानाति नाम, तस्मा वुत्तं ‘‘अनेकन्तिकञ्हेत्थ कायविञ्ञाण’’न्ति. अपरो वत्थं पारुपित्वा निद्दायन्तं मातुगामं कायसंसग्गरागेन वत्थस्स उपरिभागे सणिकं फुसन्तो वत्थन्तरेन निक्खन्तलोमसम्फस्सं अप्पटिविजानन्तोपि सेवनाधिप्पायो कायेन वायमित्वा फस्सं पटिविजानाति नाम, सङ्घादिसेसं आपज्जति. ‘‘नीलं घट्टेस्सामीति कायं घट्टेति, सङ्घादिसेसो’’ति हि वुत्तं. अयं दुतियो अत्थो. एवं अनेकत्थत्ता, एवं दुविञ्ञेय्याधिप्पायतो च मातिकाट्ठकथायं फस्सपटिविजाननं अङ्गन्त्वेव न वुत्तं. तस्मिञ्हि वुत्ते ठानमेतं विज्जति, यं भिक्खु सङ्घादिसेसं आपज्जित्वापि नखेन लोमेन संसग्गो दिट्ठो, न च मे लोमघट्टनेन कायविञ्ञाणं उप्पन्नं, तिमिरवातथद्धगत्तो चाहं न फस्सं पटिविजानामीति अनापन्नसञ्ञी सियाति न वुत्तं, अपिच ‘‘फस्सं पटिविजानाति, न च फस्सं पटिविजानाती’’ति च एतेसं पदानं अट्ठकथायं वुत्तनयं दस्सेत्वा सो पञ्ञापेतब्बो. एत्तावता न तदत्थजाननतोति कारणं वित्थारितं होति.

पदभाजनीयवण्णना

२७१. ‘‘रत्तं चित्तं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतं विपरिणत’’न्ति किञ्चापि सामञ्ञेन वुत्तं, विनीतवत्थूसु ‘‘मातुया मातुपेमेन आमसति…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता कायसंसग्गरागेनेव रत्तन्ति वेदितब्बं. तथा ‘‘मातुगामो नाम मनुस्सित्थी’’ति किञ्चापि अविसेसेन वुत्तं, अथ खो अविनट्ठिन्द्रियाव मनुस्सित्थी इधाधिप्पेता ‘‘मतित्थिया कायसंसग्गं समापज्जि…पे… आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तत्ता. ‘‘मनुस्सित्थी’’ति एत्तावता सिद्धे ‘‘न यक्खी न पेती न तिरच्छानगता’’ति वचनं अविनट्ठिन्द्रियापि न सब्बा मनुस्सविग्गहा इत्थी इध मनुस्सित्थी नाम. यक्खिआदयो हि अत्तनो जातिसिद्धेन इद्धिविसेसेन इज्झन्तियो मनुस्सविग्गहापि होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं. तासु यक्खी थुल्लच्चयवत्थु होति विनीतवत्थूसु यक्खिया कायसंसग्गेन थुल्लच्चयस्स वुत्तत्ता. तदनुलोमत्ता पेतित्थी, देवित्थी च थुल्लच्चयवत्थु. तिरच्छानगतित्थी दुक्कटवत्थु. तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थी च थुल्लच्चयवत्थुमेवाति एके. विभङ्गे पन ‘‘मनुस्सित्थी च होति मनुस्सित्थिसञ्ञी’’ति पाळिया अभावेन ‘‘इत्थी च होति यक्खिसञ्ञी’’तिआदिवचने सति यक्खिआदीनं अनित्थितापसङ्गतो, ‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी’’तिआदिम्हि यक्खिआदीनं अन्तोकरणे सति तासं सङ्घादिसेसवत्थुभावप्पसङ्गतो च यक्खिआदयो न वुत्ताति वेदितब्बा. एके पन ‘‘विनीतवत्थुम्हि ‘अञ्ञतरो भिक्खु तिरच्छानगतित्थिया काय…पे… दुक्कटस्सा’ति एत्थ अमनुस्सविग्गहा पाकतिकतिरच्छानगतित्थी अधिप्पेता, तस्मा दुक्कटं वुत्तं. ‘इत्थी च होति तिरच्छानगतसञ्ञीति तिरच्छानगता च होति इत्थिसञ्ञी’तिआदिवारेसुपि पाकतिकतिरच्छानगतोव अधिप्पेतो, सो च तिरच्छानगतपुरिसोव. तेनेव दुट्ठुल्लवाचाअत्तकआमपारिचरियसिक्खापदेसु मनुस्सपुरिसपटिसंयुत्तवारा विय तिरच्छानपटिसंयुत्तवारापि नागता’’ति वदन्ति. तथा पण्डकोति इध मनुस्सपण्डकोव, पुरिसोति च इध मनुस्सपुरिसोव आगतो, तस्मा अमनुस्सित्थी अमनुस्सपण्डको अमनुस्सपुरिसो तिरच्छानगतित्थी तिरच्छानगतपण्डको मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनका चाति अट्ठ जना इध नागता, तेसं वसेन वत्थुसञ्ञाविमतिभेदवसेन आपत्तिभेदाभेदविनिच्छयो, अनागतवारगणना च असम्मुय्हन्तेन वेदितब्बा, तथा तेसं दुकमिस्सकादिवारा, आपत्तिअनापत्तिभेदविनिच्छयो च. ‘‘तत्थ अमनुस्सपण्डकअमनुस्सपुरिसतिरच्छानगतित्थितिरच्छानगतपण्डकाति चत्तारो दुक्कटवत्थुका, अमनुस्सित्थिमनुस्सउभतोब्यञ्जनका थुल्लच्चयवत्थुका, अमनुस्सउभतोब्यञ्जनका तिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनका दुक्कटवत्थुका, पाळियं पन अमनुस्सित्थिया अनागतत्ता अमनुस्सपण्डका, उभतोब्यञ्जनका पुरिसा च नागता. तिरच्छानगतित्थिपण्डकउभतोब्यञ्जनका तिरच्छानगतपुरिसेन समानगतिकत्ता नागता, मनुस्सउभतोब्यञ्जनको मनुस्सपण्डकेन समानगतिकत्ता अनागतो’’ति वदन्ति. अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.२८१) पन ‘‘नागमाणविकायपि सुपण्णमाणविकायपि किन्नरियापि गावियापि दुक्कटमेवा’’ति वुत्तत्ता तदेव पमाणतो गहेतब्बं.

तत्रायं विचारणा – ‘‘न, भिक्खवे, तिरच्छानगतस्स निसिन्नपरिसाय पातिमोक्खं उद्दिसितब्ब’’न्ति (महाव. १८३) एत्थ ‘‘तिरच्छानगतोति यस्स उपसम्पदा पटिक्खित्ता’’ति (कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना) अट्ठकथायं वुत्तत्ता तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहो पाकतिकतिरच्छानगततो विसिट्ठो, तथा यक्खपेततिरच्छानगतमनुस्सविग्गहानं ‘‘तिरच्छानगतस्स च दुक्खुप्पत्तियं अपिच दुक्कटमेवा’’ति एत्थ विसेसेत्वा वुत्तत्ता च ‘‘पतनरूपं पमाणं, न मरणरूप’’न्ति एत्थ आपत्तिविसेसवचनतो च ‘‘उभतो अवस्सुते यक्खस्स वा पेतस्स वा पण्डकस्स वा तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहस्स वा अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं कायेन कायं आमसति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पाचि. ६६१) सामञ्ञेन वचनतो च सो विसिट्ठोति सिद्धं. विसिट्ठत्ता च तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थिया कायसंसग्गं समापज्जन्तस्साति विसेसो होति, तस्मा तत्थ आपत्तिविसेसेन भवितब्बं. यदि कायसंसग्गसिक्खापदे तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थीपि अधिप्पेता, रूपसामञ्ञेन सञ्ञाविरागत्तासम्भवतो दुट्ठुल्लवाचाअत्तकामपारिचरियसिक्खापदेसुपि सा वत्तब्बा भवेय्य, सा चानागता. सरूपेन संखित्तवारत्ता नागताति चे? इत्थी च होति तिरच्छानगतो च उभिन्नं इत्थिसञ्ञीति इध आगतत्ता पुरिसलिङ्गनिद्देसो न युज्जति, तस्मा तिरच्छानगतपुरिसो च इध आगतो, तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहित्थिया पाळियं अनागतायपि दुक्कटमेव अट्ठकथायं वुत्तत्ताति इमस्स वचनस्स कारणच्छाया परियेसितब्बाति अधिप्पायो. इदं न युज्जति. कस्मा? इत्थीनं, पुरिसानञ्च एकतो वचने पुरिसलिङ्गसब्भावतो. इध तिरच्छानगतपुरिसपण्डकित्थियो तिस्सोपि एकतो सम्पिण्डेत्वा ‘‘तिरच्छानगतो’’ति वुत्तं.

तत्थ च मनुस्सविग्गहामनुस्सविग्गहेसु इत्थिपण्डकपुरिससञ्ञिता यथासम्भवं वेदितब्बा. दुट्ठुल्लवाचादिसिक्खापदद्वये वारानं संखित्तत्ता पुरिसतिरच्छानगतादयो नागता. यथावुत्तेसु आपत्ति, तथा तत्थापि. अञ्ञथा पुरिसं ओभासन्तस्स च अनापत्तीति पण्डकं ओभासन्तस्स च थुल्लच्चयन्ति मातिकाट्ठकथायं वुत्तं. तस्मा ते वारा संखित्ताति पञ्ञायन्तीति. विसेसो च पण्डके, पुरिसे, तिरच्छानगते च इत्थिसञ्ञिस्स अत्थि, तथापि तत्थ दुक्कटं वुत्तं, तस्मा अट्ठकथायं वुत्तमेव पमाणन्ति द्विन्नमेतेसं वादानं यत्थ युत्ति वा कारणं वा अतिरेकं दिस्सति, तं विचारेत्वा गहेतब्बन्ति आरिचयो. एवरूपेसु ठानेसु सुट्ठु विचारेत्वा कथेतब्बं.

तत्थ पाळियं आगतवारगणना ताव एवं सङ्खेपतो वेदितब्बा – इत्थिमूलका पञ्च वारा पण्डकपुरिसतिरच्छानगतमूलका च पञ्च पञ्चाति वीसति वारा एकमूलका, तथा दुमूलका वीसति, मिस्सकमूलका वीसतीति सट्ठि वारा, तानि तीणि वीसतिकानि होन्ति. एकेकस्मिं वीसतिके एकेकमूलवारं गहेत्वा कायेन कायपटिबद्धवारा तयो वुत्ता. सेसा सत्तपञ्ञास वारा संखित्ता, तथा कायपटिबद्धेन कायवारा तयो वुत्ता, सेसा संखित्ता, एवं कायपटिबद्धेन कायपटिबद्धवारेपि निस्सग्गियेन कायवारेपि निस्सग्गियेन कायपटिबद्धवारेपि निस्सग्गियेन निस्सग्गियवारेपि तयो तयो वारा वुत्ता, सेसा संखित्ता. एवं छन्नं तिकानं वसेन अट्ठारस वारा आगताति सरूपतो वुत्ता, सेसा द्वेचत्तालीसाधिकानि तीणि वारसतानि संखित्तानि. ततो परं मातुगामस्स सारत्तपक्खे कायेन कायन्ति एकमेकं वड्ढेत्वा पुब्बे वुत्ता अट्ठारस वारा आगताति एकवीसति वारा सरूपेन आगता, नवनवुताधिकानि तीणि वारसतानि संखित्तानि. ततो परं आपत्तानापत्तिदीपका चत्तारो सेवनाधिप्पायमूलका चत्तारो मोक्खाधिप्पायमूलकाति द्वे चतुक्का आगता.

तत्थायं विसेसो – यदिदं मातिकाय परामसनपदं, तेन यस्मा आमसनादीनि छुपनपरियोसानानि द्वादसपि पदानि गहितानि, तस्मा पदुद्धारं अकत्वा ‘‘आमसना परामसनं छुपन’’न्ति आह. परामसनं नाम आमसना. ‘‘छुपन’’न्ति हि वुत्ते परामसनम्पि विसुं एकत्तं भवेय्याति वेदितब्बं. इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी चाति इमस्मिं पठमवारे एव द्वादसपि आमसनादीनि योजेत्वा दस्सितानि. ततो परं आदिम्हि द्वे पदानीति चत्तारि पदानि आगतानि, इतरानि संखित्तानीति वेदितब्बानि. निस्सग्गियेन कायवारादीसु पन सब्बाकारेन अलाभतो आमसनमेवेकं आगतं, नेतरानि. ‘‘सञ्चोपेति हरती’’ति पाठो, सञ्चोपेति च. गण्ठिपदेसु पन ‘‘पुरिमनयेनेवाति रज्जुवत्थादीहि परिक्खिपने’’ति च पच्छा ‘‘पुरिमनयेनेवाति सम्मसना होती’’ति च ‘‘वेणिग्गाहे आपत्तिया पञ्ञत्तत्ता लोमफुसनेपि सङ्घादिसेसो’’ति च ‘‘तं पकासेतुं उपादिन्नकेन हीतिआदि वुत्त’’न्ति च लिखितं.

यथानिद्दिट्ठनिद्देसेति इमस्मिंयेव यथानिद्दिट्ठे निद्देसे. ‘‘सदिसं अग्गहेसी’’ति वुत्ते तादिसं अग्गहेसीति गरुकं तत्थ कारयेति अत्थो, कायसंसग्गविभङ्गे वाति अत्थो. इतरोपि कायपटिबद्धछुपनको. गहणे चाति गहणं वा. विरागितेति विरद्धे. सारत्तन्ति कायसंसग्गरागेन रत्तं, अत्तना अधिप्पेतन्ति अत्थो. ‘‘मातुभगिनिआदिविरत्तं गण्हिस्सामी’’ति विरत्तं ञातिपेमवसेन गण्हि, एत्थ दुक्कटं युत्तं. ‘‘कायसंसग्गरागं वा सारत्तं गण्हिस्सामी’’ति विरत्तं मातरं गण्हि, अनधिप्पेतं गण्हि. एत्थ महासुमत्थेरवादेन थुल्लच्चयं ‘‘कायं गण्हिस्सामी’’ति कायप्पटिबद्धं गण्हाति, थुल्लच्चयन्ति लद्धिकत्ता. ‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया कायेन कायं आमसति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. २७३) वचनतो सङ्घादिसेसोपि खायति. ‘‘विरत्तं गण्हिस्सामी’’ति सारत्तं गण्हाति, एत्थपि सङ्घादिसेसोव खायति ‘‘नीलं घट्टेस्सामी’ति कायं घट्टेति, सङ्घादिसेसो’’ति वचनतो. एत्थ पन ‘‘न पुब्बभागे कायसंसग्गरागत्ता’’ति अनुगण्ठिपदे कारणं वुत्तं. केचि पन ‘‘गरुकापत्तिभयेन ‘नीलमेव घट्टेस्सामी’ति वायामन्तो कायं घट्टेति, पुब्बभागे तस्स ‘कायपटिबद्धं घट्टेस्सामी’ति पवत्तत्ता दुक्कटेन भवितब्ब’’न्ति वदन्ति. धम्मसिरित्थेरो ‘‘एवरूपे सङ्घादिसेसो’’ति वदति किर. ‘‘इत्थिउभतोब्यञ्जनकइत्थिया पुरिसउभतोब्यञ्जनकपुरिसे वुत्तनयेन आपत्तिभेदो, इत्थिलिङ्गस्स पटिच्छन्नकालेपि इत्थिवसेनेव आपत्ती’’ति वदन्ति.

विनीतवत्थुवण्णना

२८१. तिणण्डुपकन्ति हिरिवेरादिमूलानि गहेत्वा कत्तब्बं. तालपण्णमुद्दिकन्ति तालपण्णमयं अङ्गुलिमुद्दिकं, तेन तालपण्णमयं कटं, कटिसुत्तकं, कण्णपिळन्धनादि सब्बं न वट्टतीति सिद्धं. तम्बपण्णिवासिनो इत्थिरूपं लिखितं, कटिकपटञ्च न छुपन्ति किर. आकरतो मुत्तमत्तो. रतनमिस्सोति अलङ्कारत्थं कतो कञ्चनलतादिविनद्धो. सुवण्णेन सद्धिं योजेत्वा पचित्वाति सुवण्णरसं पक्खिपित्वा पचित्वा. बीजतो धातुपासाणतो पट्ठाय. थेरो न कप्पतीति ‘‘तुम्हाकं पेसित’’न्ति वुत्तत्ता. ‘‘चेतियस्स पूजं करोथा’’ति वुत्ते वट्टति किर. बुब्बुळकं तारकं. आरकूटलोहम्पि जातरूपगतिकमेव.

वुत्तञ्हेतं अन्धकट्ठकथायं –

‘‘आरकूटलोहं सुवण्णसदिसमेव, सुवण्णं अनुलोमेति, अनामास’’न्ति.

‘‘भेसज्जत्थाय पन वट्टती’’ति वचनतो महाअट्ठकथायं वुत्तनयेकदेसोपि अनुञ्ञातो होतीति तत्थ तत्थ अधिप्पायं ञत्वा विभावेतब्बं.

कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना

२८३. ततिये तयो सङ्घादिसेसवारा तयो थुल्लच्चयवारा तयो दुक्कटवारा तयो कायपटिबद्धवाराति द्वादस वारा सरूपेन आगता. तत्थ तयो सङ्घादिसेसवारा दुतियसिक्खापदे वुत्ताति तिण्णं वीसतिकानं एकेकमूला वाराति वेदितब्बा, तस्मा इध विसेसाति पण्णास वारा संखित्ता होन्ति, अञ्ञथा इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… आपत्ति थुल्लच्चयस्स. इत्थी च होति पण्डकपुरिससञ्ञी तिरच्छानगतसञ्ञी सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति अक्कोसतिपि, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. पण्डको च होति पण्डकसञ्ञी सारत्तो च, भिक्खु च नं पण्डकस्स वच्चमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति, आपत्ति थुल्लच्चयस्साति एवमादीनं आपत्तिट्ठानानं अनापत्तिट्ठानता आपज्जेय्य, न चापज्जति, पण्डके इत्थिसञ्ञिस्स दुक्कटन्ति दीपेतुं ‘‘इत्थी च पण्डको च उभिन्नं इत्थिसञ्ञी आपत्ति सङ्घादिसेसेन दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता ‘‘पण्डके पण्डकसञ्ञिस्स थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तमेव होति, तस्मा सब्बत्थ संखित्तवारेसु थुल्लच्चयट्ठाने थुल्लच्चयं, दुक्कटट्ठाने दुक्कटम्पि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. तथा ‘‘इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं ठपेत्वा अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिना नयेन थुल्लच्चयखेत्तेपि यथासम्भवं उद्धरितब्बा. तथा ‘‘इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया कायपटिबद्धं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… दुक्कटस्सा’’तिआदिना नयेन कायपटिबद्धवारापि यथासम्भवं उद्धरितब्बा. कायप्पटिबद्धवारत्तिकं विय निस्सग्गियवारत्तिकं लब्भमानम्पि आपत्तिविसेसाभावतो न उद्धटं. कायप्पटिबद्धवारत्तिके पन दिन्ननयत्ता तम्पि तदनुलोमा वारा च उद्धरितब्बा. सब्बत्थ न-विञ्ञू तरुणदारिका, महल्लिका उम्मत्तिकादिका च अनधिप्पेता, पगेव पाकतिका तिरच्छानगतित्थीनं, तथा पण्डकादयोपीति वेदितब्बा. सेसं दुतिये वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

पदभाजनीयवण्णना

२८५. वुत्तनयमेवाति ‘‘कायसंसग्गे इत्थिलक्खणेना’’ति लिखितं. ‘‘इत्थिलक्खणेना’’ति किर महाअट्ठकथापाठो. सीसं न एतीति अक्कोसनं न होति, घटिते पन होति. तत्रायं विसेसो – इमेहि तीहि घटिते एव सङ्घादिसेसो वच्चमग्गपस्सावमग्गानं नियतवचनत्ता, अच्चोळारिकत्ता वा, न अञ्ञेहि अनिमित्तासीतिआदीहि अट्ठहि. तत्थ अलोहितासि, धुवलोहितासि, धुवचोळासि, पग्घरणीसि, इत्थिपण्डकासि, वेपुरिसिकासीति एतानि छ मग्गानं अनियतवचनानि, अनिमित्तासि, निमित्तमत्तासीति द्वे पदानि अनच्चोळारिकानि च, यतो अट्ठपदानि ‘‘सङ्घादिसेसं न जनेन्ती’’ति वुत्तानि, तस्मा तानि थुल्लच्चयवत्थूनि. परिब्बाजकवत्थुम्हि विय अक्कोसमत्तत्ता दुक्कटवत्थूनीति एके. इत्थिपण्डकासि, वेपुरिसिकासीति एतानेव पदानि सकलसरीरसण्ठानभेददीपकानि सुद्धानि सङ्घादिसेसं न जनेन्ति सकलसरीरसामञ्ञत्ता, इतरानि जनेन्ति असामञ्ञत्ता. तानि हि पस्सावमग्गमेव दीपेन्ति सिखरणी-पदं विय. उभतोब्यञ्जनासीति वचनं पन पुरिसनिमित्तेन असङ्घादिसेसवत्थुना मिस्सवचनं. पुरिसउभतोब्यञ्जनकस्स च इत्थिनिमित्तं पटिच्छन्नं, पुरिसनिमित्तं पाकटं होति. यदि तम्पि जनेति, कथं अनिमित्तासीतिआदिपदानि न सङ्घादिसेसं जनेन्तीति एके, तं न युत्तं. पुरिसस्सपि निमित्ताधिवचनतो, ‘‘मेथुनुपसंहिताहि सङ्घादिसेसो’’ति मातिकाय लक्खणस्स वुत्तत्ता च मेथुनुपसंहिताहिपि ओभासने पटिविजानन्तिया सङ्घादिसेसो, अप्पटिविजानन्तिया थुल्लच्चयं, इतरेहि ओभासने पटिविजानन्तिया थुल्लच्चयं, अप्पटिविजानन्तिया दुक्कटन्ति एके, सब्बं सुट्ठु विचारेत्वा गहेतब्बं.

२८७. हसन्तोति यं उद्दिस्स भणति, सा चे पटिविजानाति, सङ्घादिसेसो.

विनीतवत्थुवण्णना

२८९. ‘‘पटिवुत्तं नामा’’ति पाठो. नो-सद्दो अधिको. ‘‘अक्खरलिखनेनपि होती’’ति वदन्ति, तं आवज्जनसमनन्तरविधिना समेति चे, गहेतब्बं.

दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. अत्तकामपारिचरियसिक्खापदवण्णना

२९०. चतुत्थे तयो सङ्घादिसेसवारा आगता, सेसा सत्तपञ्ञास वारा थुल्लच्चयदुक्कटापत्तिकाय संखित्ताति वेदितब्बा, ततो अञ्ञतरो असम्भवतो इध न उद्धटो. सेसयोजनक्कमो वुत्तनयेन वेदितब्बो. नगरपरिक्खारेहीति पाकारपरिखादीहि नगरपरिवारेहि. सेतपरिक्खारोति सेतालङ्कारो, सीलालङ्कारोति अत्थो (सं. नि. अट्ठ. ३.५.४). चक्कवीरियोति वीरियचक्को. वसलं दुग्गन्धन्ति निमित्तं सन्धायाह, तदेव सन्धाय ‘‘किं मे पापकं, किं मे दुग्गन्ध’’न्ति वुत्तं.

२९१. सन्तिकेति यत्थ ठितो विञ्ञापेति. ‘‘पठमविग्गहे सचे पाळिवसेन योजेतीति कामहेतुपारिचरियाअत्थो. सेसन्ति ‘अधिप्पायो’ति पदं ब्यञ्जनं अत्थाभावतो. दुतिये पाळिवसेन कामहेतु-पदानि ब्यञ्जनानि तेसं तत्थ अत्थाभावतो. एवं चत्तारि पदानि द्विन्नं विग्गहानं वसेन योजितानीति अपरे वदन्ती’’ति वुत्तं.

२९५. एतेसु सिक्खापदेसु मेथुनरागेन वीतिक्कमे सति सङ्घादिसेसेन अनापत्ति. तस्मा ‘‘किं भन्ते अग्गदानन्ति. मेथुनधम्म’’न्ति इदं केवलं मेथुनधम्मस्स वण्णभणनत्थं वुत्तं, न मेथुनधम्माधिप्पायेन तदत्थिया वुत्तन्ति वेदितब्बं, परस्स भिक्खुनो कामपारिचरियाय वण्णभणने दुक्कटं. ‘‘यो ते विहारे वसति, तस्स अग्गदानं देही’’ति परियायवचनेनपि दुक्कटं. ‘‘अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भासेय्य. या मादिसं सीलवन्त’’न्ति च वुत्तत्ताति एके. पञ्चसु अङ्गेसु सब्भावा सङ्घादिसेसोवाति एके. विचारेत्वा गहेतब्बं. गण्ठिपदे पन ‘‘इमस्मिं सिक्खापदद्वये कायसंसग्गे विय यक्खिपेतीसु दुट्ठुल्लत्तकामवचने थुल्लच्चय’न्ति वदन्ति. अट्ठकथासु पन नागत’’न्ति लिखितं. ‘‘उभतोब्यञ्जनको पन पण्डकगतिकोवा’’ति वदन्ति.

अत्तकामपारिचरियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना

२९७. अहम्हि दुग्गताति अहं अम्हि दुग्गता. अहं ख्वय्योति एत्थ अय्योति बहुवचनं होति.

२९८. ओयाचन्तीति नीचं कत्वा देवे याचन्ति. आयाचन्तीति उच्चं कत्वा आदरेन याचन्ति. अलङ्कारादीहि मण्डितो केससंविधानादीहि पसाधितो. ‘‘मण्डितकरणे दुक्कट’’न्ति वदन्ति.

पदभाजनीयवण्णना

३०३. सह परिदण्डेन वत्तमानाति अत्थो. छन्दवासिनी नाम ‘‘पिया पियं वसेती’’ति पाळि, पुरिसं वासेतीति अधिप्पायो. ‘‘पियो पियं वासेती’’ति अट्ठकथा.

तं किरियं सम्पादेस्सतीति अवस्सं आरोचेन्तिया चे आरोचेतीति अत्थो. द्विन्नं मातापितूनं चे आरोचेति, सङ्घादिसेसोति विनयविनिच्छये ‘‘वत्थु ओलोकेतब्ब’’न्ति वुत्तं. वत्थुम्हि च ‘‘उदायित्थेरो गणिकाय आरोचेसी’’ति वुत्तं. तं ‘‘मातादीनम्पि वदतो विसङ्केतो नत्थी’’ति अट्ठकथावचनतो निप्पयोजनं. तं पनेतन्ति आचरियस्स वचनं. मातुरक्खितं ब्रूहीति पेसितस्स गन्त्वा मातापितुरक्खितं वदतो तस्स तस्सा मातुरक्खितभावेपि सति विसङ्केतमेव, कस्मा? ‘‘पितुरक्खितादीसु अञ्ञतरं वदन्तस्स विसङ्केत’’न्ति वुत्तत्ता इतरथा आदि-सद्दो निरत्थको सिया. एकं दसकं इतरेन दसकेन योजेत्वा पुब्बे सुक्कविस्सट्ठियं वुत्तनयत्ता मातुरक्खिताय माता अत्तनो धीतुसन्तिकं पहिणतीति गहेतब्बं.

३३८. अनभिनन्दित्वाति वचनमत्तमेव, यदिपि अभिनन्दति, याव सासनं नारोचेति, ताव ‘‘वीमंसितो’’ति न वुच्चति. सासनारोचनकालेति आणापकस्स सासनवचनक्खणे. ततियपदे वुत्तनयेनाति एकङ्गसम्पत्तिया दुक्कटन्ति अत्थो. वत्थुगणनाय सङ्घादिसेसोति उभयवत्थुगणनाय किर.

३३९. चतुत्थे अनापत्तीति एत्थ पन ‘‘पटिग्गण्हाति न वीमंसति न पच्चाहरति, अनापत्तीति एत्थ विय ‘गच्छन्तो न सम्पादेति, आगच्छन्तो विसंवादेती’ति अनापत्तिपाळियापि भवितब्बन्ति दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति वदन्ति, एकच्चेसु पोत्थकेसु ‘‘अत्थी’’तिपि.

विनीतवत्थुवण्णना

३४१. अलंवचनीयाति न वचनीया, निवारणे अलं-सद्दो. थेरपिता वदतीति जिण्णपिता वदतीति अत्थो. किञ्चापि एत्थ ‘‘इत्थी नाम मनुस्सित्थी न यक्खी न पेती न तिरच्छानगता, पुरिसो नाम मनुस्सपुरिसो न यक्खो’’तिआदि नत्थि, तथापि कायसंसग्गादीसु ‘‘मनुस्सित्थी’’ति इत्थीववत्थानस्स कतत्ता इधापि मनुस्सित्थी एवाति पञ्ञायति. मेथुनपुब्बभागत्ता मनुस्सउभतोब्यञ्जनको च थुल्लच्चयवत्थुकोव होति, सेसा मनुस्सपण्डकउभतोब्यञ्जनकतिरच्छानगतपुरिसादयो दुक्कटवत्थुकाव मिच्छाचारसासनङ्गसम्भवतोति वेदितब्बं. यथासम्भवं पन वारा उद्धरितब्बा. पञ्ञत्तिअजानने विय अलंवचनीयभावाजाननेपि अचित्तकता वेदितब्बा. दुट्ठुल्लादीसुपीति ‘‘इमस्मिम्पी’’ति वुत्तमेव होति. ‘‘लेखं नेत्वा पटिलेखं आरोचितस्सापि सञ्चरित्तं नत्थि सञ्चरित्तभावमजानन्तस्सा’’ति वदन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.

सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. कुटिकारसिक्खापदवण्णना

३४२. याचनाति ‘‘देथ देथा’’ति चोदना. विञ्ञत्तीति इमिना नो अत्थोति विञ्ञापना. ‘‘हत्थकम्मं याचितो उपकरणं, मूलं वा दस्सती’’ति याचति, न वट्टतीति. वट्टति सेनासने ओभासपरिकथादीनं लद्धत्ताति एके. अनज्झावुत्थकन्ति अस्सामिकं. न आहटं परिभुञ्जितब्बन्ति ‘‘सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटं होती’’ति वुत्तं. ‘‘किञ्चापि गरुभण्डप्पहोनकेसूति वुत्तं, तथापि यं वत्थुवसेन अप्पं हुत्वा अग्घवसेन महा हरितालहिङ्गुलिकादि, तं याचितुं न वट्टती’’ति वदन्ति.

३४४. सो किराति इसि. तदा अज्झगमा तदज्झगमा.

३४८-९. न हि सक्का याचनाय कातुं, तस्मा सयं याचितकेहि उपकरणेहीति अधिप्पायो. ब्यञ्जनं समेति, न अत्थो. कस्मा? इध उभयेसं अधिप्पेतत्ता, तं दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. इध वुत्तनयेनाति इमस्मिं सिक्खापदविभङ्गे वुत्तनयेन. ‘‘सञ्ञाचिकाया’’ति वचनतो करोन्तेनापि, ‘‘परेहि परियोसापेती’’ति वचनतो कारापेन्तेनापि पटिपज्जितब्बं. उभोपेते कारककारापका. ब्यञ्जनं विलोमितं भवेय्य, ‘‘कारयमानेना’’ति हि ब्यञ्जनं ‘‘करोन्तेना’’ति वुत्ते विलोमितं होति अतदत्थत्ता. न हि कारापेन्तो नाम होति. ‘‘इध वुत्तनयेनाति देसितवत्थुकपमाणिकनयेन. एवं सन्ते ‘करोन्तेन वा कारापेन्तेन वा’ति वचनतो करोन्तेनापि परेहि विप्पकतं वत्तब्बन्ति चे, तदत्थविस्सज्जनत्थं ‘यदि पनातिआदिमाहा’’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘सञ्ञाचिकाय कुटिं करोन्तो’’ति वचनवसेन वुत्तं. ‘‘आयामतो च वित्थारतो चा’’ति अवत्वा विकप्पत्थस्स वा-सद्दस्स गहितत्ता एकतोभागेपि वड्ढिते आपत्ति एव. पमाणयुत्तमञ्चो किर नवविदत्थि. ‘‘‘चतुहत्थवित्थारा’ति वचनेन ‘तिरियं तिहत्था वा’ति वचनम्पि समेति ‘यत्थ पमाणयुत्तो’तिआदिसन्निट्ठानवचनासम्भवतो’’ति वुत्तं. पमाणतो ऊनतरम्पीति वित्थारतो चतुपञ्चहत्थम्पि दीघतो अनतिक्कमित्वा वुत्तपमाणमेव देसितवत्थु. अदेसितवत्थुञ्हि करोतो आपत्ति. पमाणातिक्कन्ता कुटि एव पमाणातिक्कन्तं कुटिं करेय्याति वुत्तत्ता. ‘‘थम्भतुला’’ति पाठो. अनुस्सावनानयेनाति एत्थ ‘‘दमिळभासायपि वट्टती’’ति वदन्ति.

३५३. चारभूमि गोचरभूमि. न गहिताति न वारिता. अट्ठकथायं ‘‘कारणाय गुत्तिबन्धनागारं, अकरणट्ठानं वा धम्मगन्धिका हत्थपादच्छिन्दनका गन्धिका’’ति लिखितं. द्वीहि बलिबद्देहीति हेट्ठिमकोटिया किर वुत्ततो आविज्जितुं न सक्का छिन्नावटत्ता, निगमनस्सापि अत्थप्पकासनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. पाचिनन्ति वत्थु अधिट्ठानं. तदत्थायाति तच्छनत्थाय. पण्णसालम्पीति उल्लित्तावलित्तकुटिमेव पण्णच्छदनं. तेनेव ‘‘सभित्तिच्छदन’’न्ति वुत्तं, अलित्तं किर सब्बं वट्टति. पुब्बे थोकं ठपितं पुन वड्ढेत्वा. तस्मिन्ति द्वारबन्धने वा वातपाने वा ठपिते. पठममेवाति एत्थ पत्तकाले एवाति किर धम्मसिरित्थेरो. उपतिस्सत्थेरो ठपितकालेवाति किर. पुरिमेन लेपस्स अघटितत्ता दुतियेन वत्तसीसेन कतत्ता उभिन्नम्पि अनापत्ति. सचे आणत्तेन कतं, ‘‘करोति वा कारापेति वा’’ति वचनतो आपत्ति उभिन्नं सति अत्तुद्देसिकताय, असति मूलट्ठस्सेव. हेट्ठिमप्पमाणसम्भवे सति सब्बमत्तिकामयं कुटिं करोतो आपत्ति दुक्कटेन सङ्घादिसेसोति आचरियस्स तक्को.

३५४. छत्तिंस चतुक्कानि नाम अदेसितवत्थुकचतुक्कं देसितवत्थुकचतुक्कं पमाणातिक्कन्तचतुक्कं पमाणिकचतुक्कं अदेसितवत्थुकपमाणातिक्कन्तचतुक्कं देसितवत्थुकपमाणिकचतुक्कन्ति छ चतुक्कानि, एवं समादिसतिवारादीसुपि पञ्चसूति छत्तिंस. आपत्तिभेददस्सनत्थन्ति एत्थ यस्मा ‘‘सारम्भे चे, भिक्खु, वत्थुस्मिं अपरिक्कमने…पे… सङ्घादिसेसो’’ति मातिकायं अविसेसेन वुत्तत्ता सारम्भअपरिक्कमनेपि सङ्घादिसेसोवाति मिच्छागाहविवज्जनत्थं आपत्तिभेदो दस्सितो, तस्मा वुत्तानीति अधिप्पायो. विभङ्गे एवं अवत्वा किमत्थं मातिकायं दुक्कटवत्थु वुत्तन्ति चे? भिक्खू अभिनेतब्बा वत्थुदेसनाय, तेहि भिक्खूहि वत्थु देसेतब्बं. कीदिसं? अनारम्भं सपरिक्कमनं, नेतरं, इतरस्मिं ‘‘सारम्भे चे भिक्खु वत्थुस्मिं अपरिक्कमने’’ति एवं आनिसंसवसेन आगतत्ता वुत्तं. यस्मा वत्थु नाम अत्थि सारम्भं, अत्थि अनारम्भं, अत्थि सपरिक्कमनं, अत्थि अपरिक्कमनं, अत्थि सारम्भं सपरिक्कमनं, अत्थि सारम्भं अपरिक्कमनं, अत्थि अनारम्भं सपरिक्कमनं, अत्थि अनारम्भं अपरिक्कमनन्ति बहुविधत्ता वत्थु देसेतब्बं अनारम्भं सपरिक्कमनं, नेतरन्ति वुत्तं होति. किमत्थिका पनेसा देसनाति चे? गरुकापत्तिपञ्ञापनहेतुपरिवज्जनुपायत्था. वत्थुदेसनाय हि गरुकापत्तिपञ्ञापनहेतुत्ता अकतविञ्ञत्ति गिहीनं पीळाजननेन अत्तदुक्खपरदुक्खहेतुभूतो च सारम्भभावोति एते वत्थुदेसनापदेसेन उपायेन परिवज्जिता होन्ति. न हि भिक्खु अकप्पियकुटिकरणत्थं गिहीनं वा पीळानिमित्तं सारम्भवत्थु. कुटिकरणत्थं वा वत्थुं देसेन्तीति पठममेव साधितमेतं. वोमिस्सकापत्तियोति दुक्कटसङ्घादिसेसमिस्सकापत्तियो.

३५५. तत्थ ‘‘द्वीहि सङ्घादिसेसेही’’ति वत्तब्बे ‘‘द्विन्नं सङ्घादिसेसेना’’ति विभत्तिब्यत्तयेन, वचनब्यत्तयेन च वुत्तं. ‘‘आपत्ति द्विन्नं सङ्घादिसेसान’’न्तिपि पाठो.

३६४. न घटयति छदनलेपाभावतो, अनापत्ति, तं परतो साधियति. छदनमेव सन्धाय उल्लित्तावलित्तता वुत्ताति. ‘‘कुक्कुटच्छिकगेहं वट्टतीति वत्वा पुन छदनं दण्डकेहीतिआदिना नयेन तं दस्सेन्तेहि तिणपण्णच्छदनाकुटिकाव वुत्ता. तत्थ छदनं दण्डकेहि दीघतो तिरियञ्च जालं विय बन्धित्वा तिणेहि वा पण्णेहि वा छादेतुं उल्लित्तादिभावो छदनमेव सन्धाय वुत्तोति युत्तमिदं. तस्मा मत्तिकामयं भित्तिं वड्ढापेत्वा उपरि उल्लित्तं वा अवलित्तं वा उभयं वा भित्तिया घटितं करोन्तस्स आपत्ति एव विनापि भित्तिलेपेना’’ति लिखितं. ‘‘‘सो च छदनमेव सन्धाया’ति पधानवसेन वुत्तं, न हेट्ठाभागं पटिक्खित्त’’न्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. एत्थाति तिणकुटिकाय. यथासमादिट्ठायाति यथावुत्तप्पकारन्ति अधिप्पायो. ‘‘आपत्ति कारुकानं तिण्णं दुक्कटान’’न्तिआदिम्हि सो सुणातिछक्कम्पि लब्भति. उभयत्थ समादिट्ठत्ता आणापकस्स अनापत्ति. आणत्तस्स यथा समादिट्ठं आणापकेन, तथा अकरणपच्चया दुक्कटं. सचे ‘‘अहम्पेत्थ वसामी’’ति अत्तुद्देसम्पि करोति, सङ्घादिसेसोव. ‘‘कुटिं करोथा’’ति अविसेसेन वुत्तट्ठाने पन आणापकस्सापि सङ्घादिसेसो अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स.

अहञ्च वसिस्सामीति एत्थ परस्स यस्स कस्सचि उद्दिट्ठस्स अभावा आपत्ति एव ‘‘करोन्तस्स वा’’ति नियमितत्ता, अनापत्ति अविभत्तत्ता. ‘‘इध पञ्ञत्तिजाननमत्तमेव चित्त’’न्ति च लिखितं. अनुगण्ठिपदे पन अहञ्च वसिस्सामीति एत्थ यो ‘‘मय्हं वासागारञ्च भविस्सती’’ति इच्छति, तस्सापत्ति. यो पन उपोसथागारं इच्छति, तस्स अनापत्ति, तस्मा ‘‘उभयं समेती’’ति वत्वा च ‘‘विनयविनिच्छये आगते गरुके ठातब्ब’’न्ति वचनतो महापच्चरिवादतो इतरो पच्छा वत्तब्बोति चे? न, बलवत्ता. ‘‘वासागारं ठपेत्वा सब्बत्थ, अनापत्ती’’ति वचनतो, भोजनसालादीनम्पि अत्थाय इमिना कतत्ता सङ्करा जाता. यथा – द्वे तयो ‘‘एकतो वसिस्सामा’’ति करोन्ति, रक्खति तावाति एत्थ विय. ‘‘इदं ठानं वासागारं भविस्सति, इदं उपोसथागार’’न्ति विभजित्वा कतेपि आपत्ति एव. द्वीसु महापच्चरिवादो बलवा, तस्मा ‘‘पच्छा वुत्तो’’तिआदिना अतीव पपञ्चितं. किं तेन. ‘‘अत्तना विप्पकतं अत्तना च परेहि च परियोसापेती’’तिआदिना नयेन अपरानिपि चतुक्कानि यथासम्भवं योजेत्वा दस्सेतब्बानि, लेणादीसु किञ्चापि सङ्घादिसेसेन अनापत्ति, अकतविञ्ञत्तिया सति तप्पच्चया आपत्ति एव.

कुटिकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. विहारकारसिक्खापदवण्णना

३६६. सत्तमे वा-सद्दो अवधारणत्थोति वेदितब्बो.

विहारकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. पठमदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना

३८०. सावकेन पत्तब्बन्ति पकतिसावकं सन्धाय वुत्तं, न अग्गसावकं. यथूपनिस्सययथापुग्गलवसेन ‘‘तिस्सो विज्जा’’तिआदि वुत्तं. केनचि सावकेन तिस्सो विज्जा, केनचि चतस्सो पटिसम्भिदा, केनचि छ अभिञ्ञा, केनचि केवलो नवलोकुत्तरधम्मोति एवं विसुं विसुं यथासम्भवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

३८२. ‘‘ये ते भिक्खू सुत्तन्तिका’’तिआदिवचनतो धरमानेपि भगवति पिटकत्तयपरिच्छेदो अत्थीति सिद्धं. धम्मकथिकाति आभिधम्मिका रतिया अच्छिस्सन्तीतिआदि आयस्मतो दब्बस्स नेसं तिरच्छानकथाय रतिनियोजनं विय दिस्सति, न तथा दट्ठब्बं. सुत्तन्तिकादिसंसग्गतो तेसं सुत्तन्तिकादीनं फासुविहारन्तरायं, तेसम्पि तिरच्छानकथारतिया अभावेन अनभिरतिवासं, ततो नेसं सामञ्ञा चावनञ्च परिवज्जन्तो एवं चिन्तेसीति दट्ठब्बं. ‘‘निम्मितानं धम्मताति सावकेहि निम्मितानंयेव, न बुद्धेही’’ति वदन्ति. ‘‘साधकतमं करण’’न्ति एवं वुत्ते करणत्थेयेव ततियाविभत्तीति अत्थो.

३८३-४. यन्ति येन. ‘‘कत्ताति कत्ता, न कत्ता’’ति लिखितं. ‘‘भरियं विय मं अज्झाचरती’’ति वदन्तिया बलवती चोदना. तेन हीति एत्थ यथा छुपनमत्ते विप्पटिसारीवत्थुस्मिं कायसंसग्गरागसम्भवा अपुच्छित्वा एव सङ्घादिसेसं पञ्ञापेसि, तथेव पुब्बेवस्सा दुस्सीलभावं ञत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. यदि ताव भूताय पटिञ्ञाय नासिता, थेरो कारको होति. अथ अभूताय, भगवता ‘‘नासेथा’’ति न वत्तब्बं, वुत्तञ्च, तस्मा वुत्तं ‘‘यदि ताव पटिञ्ञाय नासिता, थेरो कारको होती’’ति.

अथ अप्पटिञ्ञायाति ‘‘अय्येनम्हि दूसिता’’ति इमं पटिञ्ञं विना एव तस्सा पकतिदुस्सीलभावं सन्धाय नासिता, थेरो अकारको होति. अभयगिरिवासिनोपि अत्तनो सुत्तं वत्वा ‘‘तुम्हाकं वादे थेरो कारको’’ति वदन्ति, कस्मा? दुक्कटं मुसावादपच्चया लिङ्गनासनाय अनासेतब्बत्ता. पाराजिकस्सेव हि लिङ्गनासनाय नासेतब्बा. ‘‘नासेथा’’ति च वुत्तत्ता पाराजिकाव जाता, सा किं सन्धाय, ततो थेरो कारको आपज्जति. ‘‘सकाय पटिञ्ञाय नासेथा’’ति वुत्ते पन अपाराजिकापि अत्तनो वचनेन नासेतब्बा जाताति अधिप्पायो. महाविहारवासिनोपि अत्तनो सुत्तं वत्वा ‘‘तुम्हाकं वादे थेरो कारको’’ति च वदन्ति. कस्मा? ‘‘सकाय पटिञ्ञाय नासेथा’’ति हि वुत्ते पटिञ्ञाय भूतता आपज्जति ‘‘नासेथा’’ति वचनतो. भूतायेव हि पटिञ्ञाय नासेतब्बा होति, नाभूतायाति अधिप्पायो. पुरिमनयेति दुक्कटवादे. पुरिमो युत्तिवसेन पवत्तो, पच्छिमो पाळिवचनवसेन पवत्तोति वेदितब्बो.

३८५-६. पीतिसुखेहीति एत्थ ‘‘सुखेना’’ति वत्तब्बे पीतिग्गहणं ततियज्झानसुखं, कायिकञ्च अपनेतुं सम्पयुत्तपीतिया वुत्तं. सचे चुदितकवसेन कतं अमूलकं नाम, ‘‘अनज्झापन्नं अकत’’न्ति वदेय्य, इमे करिस्सन्ति, तस्मा ‘‘तादिसं दिट्ठसञ्ञी हुत्वा चोदेती’’ति पाठो. ‘‘एतेन नयेन सुतमुतपरिसङ्कितानिपि वित्थारतो वेदितब्बानी’’ति पाठो. ‘‘चतुन्नं अञ्ञतरेना’’ति पातिमोक्खुद्देसे एव आगते गहेत्वा वुत्तं, इतरेसं अञ्ञतरेनापि अनुद्धंसेन्तस्स सङ्घादिसेसोवाति नो तक्कोति आचरियो. भिक्खुभावा हि चावनसमत्थतो. ‘‘समीपे ठत्वा’’ति वचनतो परम्मुखा चोदेन्तस्स, चोदापेन्तस्स वा सीसं न एति. दिट्ठञ्चे सुतेन परिसङ्कितेन चोदेति चोदापेति, सुतपरिसङ्कितं वा दिट्ठादीहि चोदिते वा चोदापिते वा सीसं एति एव अमूलकेन चोदितत्ता. वुत्तञ्हेतं ‘‘दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो, तञ्चे चोदेति ‘सुतो मया…पे… सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३८७). ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे असुद्धदिट्ठि समानो अनोकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति दुक्कटस्स. ओकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, अनापत्ती’’ति (पारा. ३८९) इमिना न-समेन्तं विय खायति, कथं? दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो नाम असुद्धो पुग्गलो होति, ‘‘अञ्ञतरस्मिं असुद्धदिट्ठि समानो तञ्चे चोदेति ‘सुतो मया पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नोसी’ति, आपत्ति वाचाय वाचाय सङ्घादिसेसस्सा’’ति वचनतो पुरिमनयेनापत्ति. ‘‘चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वचनतो पच्छिमनयेन सङ्घादिसेसेन आपत्तीति द्वे पाळिनया अञ्ञमञ्ञं विरुद्धा विय दिस्सन्ति, न च विरुद्धं बुद्धा कथयन्ति, तस्मा एत्थ युत्ति परियेसितब्बा. अट्ठकथाचरिया तावाहु ‘‘समूलकेन वा सञ्ञासमूलकेन वा चोदेन्तस्स अनापत्ति, अमूलकेन वा पन सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेन्तस्स आपत्ती’’ति. तस्सत्थो – दस्सनसवनपरिसङ्कनमूलेन समूलकेन वा तदभावेन अमूलकेनापि सञ्ञासमूलकेन वा चोदेन्तस्स अनापत्ति, दस्सनादिमूलाभावेन अमूलकेन वा तब्भावेन समूलकेनापि सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेन्तस्स आपत्ति, तस्मा दिट्ठस्स होति.

पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तोतिआदिम्हि दस्सनमूलेन समूलकेनापि ‘‘सुतो मया’’ति वचनतो सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स. तदत्थस्स आविभावत्थं ‘‘दिट्ठे वेमतिको’’तिआदि वारा वुत्ताति वेदितब्बा.

असुद्धो होति पुग्गलोभिआदिम्हि पन समूलकेन, सञ्ञासमूलकेन वा चोदितत्ता अनापत्तीति. एवमेवं पन तदत्थदीपनत्थं ते वारा वुत्ता. तत्थ हि ‘‘अदिट्ठस्स होती’’तिआदिवारा अमूलकेन चोदेन्तस्स आपत्ति होतीति दस्सनत्थं वुत्ता. ‘‘दिट्ठे वेमतिको’’तिआदिना सञ्ञाअमूलकेन चोदेन्तस्स आपत्ति होतीति दस्सनत्थं वुत्ता. अञ्ञथा ‘‘दिट्ठस्स होति, दिट्ठे वेमतिको’’तिआदिवारा निब्बिसेसा भवेय्युं. इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं-यथा असुद्धं पुग्गलं अनोकासं कारापेत्वा चोदेन्तस्स दुक्कटं, अक्कोसाधिप्पायस्स च ओमसवादेन दुक्कटस्स, तथा असुद्धदिट्ठिकोपि असुद्धं असुद्धदिट्ठि अमूलकेन चोदेति, आपत्ति. समूलकेन वा चोदेति, अनापत्तीति तं सन्निट्ठानं यथा ‘‘अनापत्ति सुद्धे असुद्धदिट्ठिस्स असुद्धे असुद्धदिट्ठिस्सा’’ति इमिना संसन्दति, तथा गहेतब्बं. अञ्ञथा युत्ति परियेसितब्बा.

सीलसम्पन्नोति एत्थ ‘‘दुस्सीलस्स वचनं अप्पमाणं. भिक्खुनी हि भिक्खुम्हि अनिस्सरा, तस्मा उक्कट्ठनये विधिं सन्धाय थेरेन वुत्तं. दुतियत्थेरेन भिक्खुनी अजानित्वापि चोदेति, सिक्खमानादयो वा चोदेन्ति, तेसं सुत्वा भिक्खू एव विचारेत्वा तस्स पटिञ्ञाय कारेन्ति. को एत्थ दोसोति इदं सन्धाय वुत्तं. ततियेन तित्थियानं वचनं सुत्वापि भिक्खू एव विचारेन्ति, तस्मा न कोचि न लभतीति एवं सब्बं समेतीति अपरे’’ति वुत्तं. तिंसानि तिंसवन्तानि. अनुयोगोति पटिवचनं. एहितीति आगमिस्सति. दिट्ठसन्तानेनाति दिट्ठनयेन, दिट्ठविधानेनाति अधिप्पायो. पतिट्ठायाति पतिट्ठं लभित्वा. ठानेति लज्जिट्ठाने.

गाहन्ति ‘‘अहं चोदेस्सामी’’ति अत्तादानग्गहणं. चेतनाति अत्तादानग्गहणचेतना. वोहारोति इतो, एत्तो च ञत्वा पकासनं. पण्णत्तीति नामपञ्ञत्ति. या वचीघोसारम्मणस्स सोतद्वारप्पवत्तविञ्ञाणसन्तानस्स अनन्तरं उप्पन्नेन उपलद्धपुब्बसङ्केतेन मनोद्वारविञ्ञाणेन विञ्ञायति, यस्सा विञ्ञातत्ता तदत्थो परमत्थो वा अपरमत्थो वा ततियवारं उप्पन्नेन मनोविञ्ञाणेन विञ्ञायतीति नामादीहि छहि ब्यञ्जनेहि पाळिया पकासिता, सा ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ति अविज्जमानपञ्ञत्ती’’तिआदिना छधा आचरियेहि दस्सिता. तब्भागियभावो अतब्भागियभावो च निप्फन्नधम्मस्सेव युज्जति, न पञ्ञत्तिया अधिकरणीयवत्थुत्ता, अधिकरणे पवत्तत्ता च अधिकरणो मञ्चट्ठे मञ्चोपचारो वियाति च. ‘‘परियायेनाति अमूलका नामपञ्ञत्ति नत्थि. परियायमत्तं, सभावतो नत्थि. अभिधानमत्तमेव, अभिधेय्यं नत्थी’’ति च लिखितं. इधेवाति इमस्मिं एव सिक्खापदे. न सब्बत्थाति विवादाधिकरणादीसु. कस्मा? न हीतिआदि. विवादाधिकरणादीनमत्थिता विय अमूलकं अधिकरणं नत्थीति. पुब्बे वुत्तसमथेहीति ‘‘यं अधिकिच्च समथा वत्तन्ती’’ति वुत्तसमथेहीति अधिप्पायो. अपिच सभावतो नत्थीति अप्पटिलद्धसभावत्ता वुत्तं. अनुप्पन्नं विय विञ्ञाणादि. न हि विवादादीनं पण्णत्ति अधिकरणट्ठोति पण्णत्तिं अधिकिच्च समथा न पवत्तन्ति, तस्मा न तस्सा अधिकरणीयताति न विवादादीनं पण्णत्ति अधिकरणट्ठोति अधिप्पायो. होति चेत्थ –

‘‘पाराजिकापत्ति अमूलिका चे,

पण्णत्तिमत्ता फलमग्गधम्मा;

चतुत्थपाराजिकवत्थुभूता,

पण्णत्तिमत्ताव सियुं तथेव.

‘‘ततो द्विधा मग्गफलादिधम्मा,

सियुं तथातीतमनागतञ्च;

पण्णत्तिछक्कं न सिया ततो वा,

परियायतो सम्मुतिवादमाहा’’ति.

अनुवदन्तीति अक्कोसन्ति. किच्चयताति करणीयता. तं कतमन्ति चे? अपलोकनकम्मन्तिआदि. किच्चन्ति विञ्ञत्तिसमुट्ठापकचित्तं किर अधिप्पेतं.

३८७. सुतादीनं अभावेन अमूलकत्तन्ति एत्थ यो दिस्वापि ‘‘दिट्ठोसि मया’’ति वत्तुं असक्कोन्तो अत्तनो दिट्ठनियामेनेव ‘‘सुतोसि मया’’ति वदति. तस्स तस्मिं असुद्धदिट्ठित्ता आपत्ति, इध पन यो पुब्बे सुत्वा अनापत्ति, पच्छा तं विस्सरित्वा सुद्धदिट्ठि एव समानो वदति, तं सन्धाय वुत्तं. ‘‘एस नयो सब्बत्थाति अपरे’’ति वुत्तं. जेट्ठब्बतिको काकेकप्पटिवत्ता. यदग्गेनाति यावता, यदा वा. नो कप्पेतीतिआदि वेमतिकाभावदीपनत्थमेव वुत्तन्ति दस्सेति. तेन वेमतिकोव नस्सरति सम्मुट्ठो नामाति आपज्जति, तं न युत्तं तदनन्तरभावतो, तस्मा दुतियत्थेरवादो पच्छा वुत्तो.

३८९. सब्बत्थाति सब्बअट्ठकथासु. ओकासकम्मन्ति ओकासकरणं. ‘‘ओकासेन कम्मं ओकासकम्म’’न्ति लिखितं. असूरियं पस्सति कञ्ञाति एत्थ यथा कञ्ञा सूरियं न पस्सतीति भवति, एवं ‘‘अनोकासं कारेत्वा’’ति वुत्ते ओकासं न कारेत्वाति होति.

पठमदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुतियदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना

३९१. वेळुवनेयेवाति इदं तेहि वुत्तवेलं सन्धाय वुत्तं. ‘‘पुब्बे मयं आवुसो सुतेन अवोचुम्हा’’ति ‘‘अम्हेहि सा उस्साहिता कुपितेहि अनत्तमनेही’’तिआदिवचनं सन्धाय वुत्तं, अञ्ञभागस्स इदन्ति मनुस्सभिक्खुभावतो अञ्ञभागस्स तिरच्छानछगलकभागस्स इदं छगलकजातं अधिकरणं. अञ्ञभागो वा अस्स अत्थीति सो तिरच्छानछगलकभावसङ्खातो अञ्ञभागो अस्स छगलकस्स अत्थीति स्वायं छगलको अञ्ञभागियं अधिकरणं नाम.

तत्थ पटिमाय सरीरं, सिलापुत्तकस्स सरीरन्ति निदस्सनं, पठमं पनेत्थ निब्बचनं जातिपदत्थोतिवादीनं मतेन वुत्तं. सा हि सामिभावेन, निच्चभावेन च पधानत्ता सत्तिसभावे ठिता. तब्बिपरीतकत्ता ब्यत्ताकति जातियो तु पदत्थो इति इमस्स सुत्तस्स वसेन दुतियं निब्बचनं वुत्तन्ति वेदितब्बं. नामकरणसञ्ञाय आधारोति एत्थ नाममेव नामकरणं. नामं करोन्तानं सञ्ञा नामकरणसञ्ञा, तस्सा. मनुस्सजातिको छगलकजातिआधारो नाम. न हि तं नामं कच्छपलोमं विय अनाधारन्ति अधिप्पायो. तं पन छगलकस्स दब्बोति दिन्ननामं ‘‘देसो’’ति वुच्चति. तस्मा थेरं अमूलकेनातिआदिना अञ्ञम्पि वत्थुं थेरस्स लिस्सति सिलिस्सति वोहारमत्तेनेव, न अत्थतो, ईसकं अल्लीयतीति लेसोति अधिप्पायो. यस्मा देसलेसा अत्थतो निन्नानाकरणा, तस्मा ‘‘कञ्चिदेसं लेसमत्तं उपादाया’’ति उद्धरित्वा ‘‘दस लेसा जातिलेसो’’तिआदि वुत्तन्ति वेदितब्बं. यथा निदाने, एवं सिक्खापदपञ्ञत्तियम्पि मातिकायम्पि अयमेवत्थो. यस्मा अञ्ञभागियस्स अधिकरणस्साति छगलकस्स. कञ्चिदेसं लेसमत्तं उपादायाति दब्बोति नामं उपादायाति अयमत्थो अट्ठुप्पत्तिवसेनेव आविभूतो, तस्मा न विभत्तो. किञ्च भिय्यो अनियमत्ता. न हि मेत्तियभूमजकानं विय सब्बेसम्पि छगलकमेव अञ्ञभागियं अधिकरणं होति. अञ्ञं गोमहिं सादिकम्पि होति, न च मेत्तियभूमजका विय सब्बेपि नामलेसमत्तमेव उपादियन्ति. अञ्ञम्पि जातिलेसादिं उपादियन्ति, तस्मा अनियमत्ता च यथावुत्तनयेन न विभत्तं. किञ्च भिय्यो तथा वुत्ते छगलकस्सेव अञ्ञभागियता सम्भवति, न अञ्ञस्स, येन सोव दस्सितो. लेसो च नाम लेसोव, न जातिआदि, येन सोव दस्सितोति एवं मिच्छागाहप्पसङ्गतो च तथा न विभत्तो.

३९३. अञ्ञभागियस्साति चुदितकतो अञ्ञस्स. अधिकरणस्साति मनुस्सस्स वा अमनुस्सस्स वा तिरच्छानगतस्स वाति एवं वत्तब्बं. एवञ्हि वुत्ते मनुस्सादीनंयेव जातिलेसादयो वुत्ता होन्ति, अञ्ञथा चतुन्नं अधिकरणानं ते आपज्जन्ति ‘‘अधिकरणस्स कञ्चि देसं लेसमत्त’’न्ति सामिवचनं पुब्बङ्गमं उद्दिट्ठत्ताति चे? न, नामस्स विय जातिआदीनं मनुस्सादीनं आधारभावनियमसम्भवतो, अधिकरणभावानियमतोति वुत्तं होति. नियमे च सति जातिया आधारो जाति, लिङ्गस्स च लिङ्गं, आपत्तिया च आपन्नो आधारो, विरुद्धानम्पि असमादिन्नानम्पि पत्तचीवरानं सामिको आधारो, येन अधिकरणसङ्ख्यं गच्छेय्याति आपज्जतीति अधिकरणस्साति पदं अभाजेतब्बमेव भवेय्याति न उद्धरितब्बं सिया, उद्धरितब्बं. तस्मा ‘‘अधिकरणन्ति वचनसामञ्ञतो’’तिआदि सब्बं वत्तब्बं. अपाकटा इतो अञ्ञत्र दस्सितट्ठानाभावतो. जानितब्बा च विनयधरेहि यस्मा अञ्ञथा परिवारे ‘‘विवादाधिकरणं चतुन्नं अधिकरणानं विवादाधिकरणं भजती’’तिआदिना नयेन अनागतट्ठाने ‘‘कस्मा’’ति वुत्ते कारणं न पञ्ञायेय्य, तस्मा तेसं तब्भागियता च अञ्ञभागियता च जानितब्बा विनयधरेहि. तासु हि विञ्ञातासु विवादाधिकरणं विवादाधिकरणं भजति. कस्मा? तब्भागियत्ता. इतरं न भजति अञ्ञभागियत्ताति सुखकारणतो पञ्ञायन्ति, तस्मा वचनसामञ्ञतो लद्धं अधिकरणं निस्सायातिआदि. तत्थ यस्मा आपत्तञ्ञभागियं महाविसयं, इतरेहि असदिसनिद्देसञ्च, तस्मा तं अधिकरणपरियापन्नम्पि समानं विसुं वुत्तं ‘‘आपत्तञ्ञभागियं वा होती’’ति. अधिकरणपरियापन्नत्ता च ‘‘अधिकरणञ्ञभागियं वा’’ति एत्थ वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्थापि महाविसयत्ता, मातिकायं आगतत्ता च पठमं अञ्ञभागियता वुत्ता, पच्छा तब्भागियताति वेदितब्बा. तत्थ यस्मा अधिकरणञ्ञभागियवचनेन अत्थापत्तिनयेन सिद्धं. अधिकरणं तब्भागियं, तस्मा ‘‘अधिकरणं तब्भागियं होती’’ति एवं उद्देसं अकत्वा ‘‘कथं अधिकरणं अधिकरणस्स तब्भागियं होती’’ति पुच्छापुब्बङ्गमनिद्देसो कतो. तत्थापि आपत्ताधिकरणस्स अञ्ञभागियता किञ्चापि पाराजिकेन अनुद्धंसिभाधिकारत्ता पाराजिकानंयेव वसेन वुत्ता, अथ खो सेसापत्तिक्खन्धवसेनापि वेदितब्बा. या च सा चोदना ‘‘असुको नाम भिक्खु सङ्घादिसेसं अज्झापज्जन्तो दिट्ठो होती’’तिआदिका, तत्थ ‘‘सङ्घादिसेसे थुल्लच्चयदिट्ठि होति, दुब्भासिते सङ्घादिसेसदिट्ठि होती’’ति एवमादिका विनये अपकतञ्ञुताय, तंतंवत्थुसरिक्खताय वा वुत्ताति वेदितब्बा. सब्बत्थापि ‘‘पाराजिकदिट्ठि होती’’ति न वुत्तं. तथासञ्ञिनो अनापत्तितो. ‘‘तब्भागियविचारणाय’’न्ति तब्भागियपदनिद्देसे अञ्ञभागियतायपि निद्दिट्ठत्ता वुत्तं.

वत्थुसभागतायाति अनुवादवत्थुसभागतायाति अत्थो. अञ्ञथा ‘‘चतस्सो विपत्तियो’’ति वचनं विरुज्झेय्य. सभावसरिक्खासरिक्खतो चाति सभावेन सदिसासदिसतो. तत्थ झानादिवत्थुविसभागतायपि सभावसरिक्खताय उत्तरिमनुस्सधम्मपाराजिकापत्ति तस्सेव तब्भागियाव होति. तथा वत्थुवसेन अनुवादाधिकरणं, किच्चाधिकरणञ्च पाटेक्कं चतुब्बिधम्पि वुत्तञ्ञभागियं न जातं, तस्मा तदञ्ञभागियताय विदिताय तब्भागियता पारियेसयुत्तिया अवुत्तापि सिज्झतीति कत्वा ‘‘अञ्ञभागियमेव पठमं निद्दिट्ठ’’न्तिपि वत्तुं युज्जति. एकंसेन तब्भागियं न होतीति सरिक्खवसेन अरहत्तं आपत्ति अनापत्तीति विवादसब्भावतो अब्याकतभावेन विवादाधिकरणस्सपि अञ्ञभागियं सिया, पाळियं आपत्ताधिकरणस्स वुत्तत्ता एवं वुत्तं, आदितो पट्ठायाति ‘‘अञ्ञभागियस्स अधिकरणस्सा’’ति इतो पट्ठाय. ‘‘मेथुनरागेन मनुस्सविग्गहो दोसेनातिआदिना सरिक्खतो चा’’ति लिखितं. तं वत्थुविसभागताय एव सिद्धं. अयं पन वत्थुसभागतायपि सति आपत्तिसभागता सरिक्खतोति नो तक्कोति च, एकस्मिम्पि हि वत्थुस्मिं आपत्तिभेदो होतीति आचरियो. परतो वुत्तनयेन वेदितब्बन्ति सम्बन्धो.

‘‘किच्चमेव किच्चाधिकरण’’न्ति वुत्तत्ता सङ्घकम्मानमेतं अधिवचनं. कम्मलक्खणन्ति कम्मानं सभावं. तं निस्सायाति पुब्बेव हि संविधाय सङ्घो कम्मं करोति. अथ वा पुरिमं पुरिमन्ति परिवासउक्खेपनियादीनि सङ्घकम्मानि निस्साय अब्भानओसारणादि उप्पन्नन्ति कत्वा वुत्तं. तस्मा किञ्चापि सङ्घकम्ममेव किच्चाधिकरणं, तथापि सेसविसेसो लब्भतीति दस्सेति.

३९४. अत्थतो एकं, तस्मा देसस्स अत्थमवत्वा ‘‘लेसो’’तिआदि वुत्तं किर.

३९५. सवत्थुकं कत्वाति पुग्गलस्स उपरि आरोपेत्वा खत्तियादिभावेन एकजातिकोपि दीघरस्सकाळकोदातादीनं दिट्ठसुतपरिसङ्कितानं वसेन अञ्ञभागियता, दीघं खत्तियं अज्झाचरन्तं दिस्वा रस्सादिखत्तियपञ्ञत्तिया आधारभावतो जातिलेसेन चोदेति, एकं वा खत्तियं अज्झाचरन्तं दिस्वा ततो विसिट्ठञ्ञभागभूतं खत्तियं जातिलेसं गहेत्वा ‘‘खत्तियो दिट्ठो त्वं खत्तियोसी’’ति चोदेति दिट्ठादिअञ्ञभागेन. एत्थ च ‘‘दीघादयो, दिट्ठादयो च जातिनामादीनं वत्थुभूतत्ता अधिकरण’’न्ति लिखितं. तं ‘‘अधिकरणभावानियमतो’’ति वुत्तदोसं नातिक्कमति, अट्ठकथायं ‘‘खत्तियजातिपञ्ञत्तिया आधारवसेन अधिकरणता च वेदितब्बा’’ति वुत्तं. तम्पि नामगोत्ततो अञ्ञिस्सा नामगोत्तपञ्ञत्तिया नाम कस्सचि अभावतो न सब्बसाधारणं, तस्मा ‘‘अधिकरणस्सा’’ति पदुद्धारणं अधिकरणचतुक्कदस्सनत्थं, तं समानवचनदस्सनत्थन्ति नो तक्कोति. तत्थ दीघादिनो वा दिट्ठादिनो वाति एत्थ दीघादिता, दिट्ठादिता च अञ्ञभागो, यो चुदितको इतरस्स विसेसो यतो अञ्ञोति वुच्चति.

३९९. लहुकं आपत्तिन्ति पाराजिकतो लहुकापत्ति सङ्घादिसेसादि. तेनेव अन्ते तं दस्सेन्तेन ‘‘भिक्खु सङ्घादिसेसं अज्झापज्जन्तो दिट्ठो होती’’तिआदि वुत्तं. आपत्तिलेसोपि किमत्थं जातिलेसादयो विय न वित्थारितोति चे? तथा असम्भवतोति वेदितब्बं.

४००. साटकपत्तो सरीरट्ठपत्तो. आपत्तियाति पाराजिकापत्तिया अञ्ञभागियं सङ्घादिसेसादि, अधिकरणञ्च आपत्तिपञ्ञत्तिया. ‘‘लेसो नाम आपत्तिभागो’’ति वुत्तत्ता आपत्तिभावलेसो वुत्तोति वेदितब्बो, तस्मा पाराजिकापत्तितो अञ्ञभागियस्स आपत्तिपञ्ञत्तिया आधारणट्ठेन ‘‘अधिकरण’’न्ति सङ्ख्यं गतस्स सङ्घादिसेसादिनो आपत्तिनिकायस्स आपत्तिभावलेसं गहेत्वा चोदना आपत्तिलेसचोदनाति वेदितब्बा.

४०८. अनापत्ति तथासञ्ञी चोदेति वा चोदापेति वाति आपत्तञ्ञभागियचोदनायमेव, न अञ्ञत्थ. एत्तावता पठमदुट्ठदोसे वुत्तविचरणाय संसन्दितं होति, तं इध कथं पञ्ञायतीति चे? कङ्खावितरणिया वचनतो. वुत्तञ्हि ‘‘तत्थ इध च आपत्तञ्ञभागियचोदनाय तथासञ्ञिनोपि अनापत्ती’’ति.

अञ्ञाभागियसिक्खं यो, नेव सिक्खति युत्तितो. गच्छे विनयविञ्ञूहि, अञ्ञभागियतञ्च

सोति.

दुतियदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पठमसङ्घभेदसिक्खापदवण्णना

४०९. ‘‘वज्जं न फुसेय्या’’ति च पाठो.

४१०. तेसं अनुरूपाजाननतो असब्बञ्ञू अस्स. ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति (महाव. २०४) वुत्तत्ता पटिक्खित्तमेव. तिकोटिपरिसुद्धन्ति परस्स पापपसङ्गनिवारणत्थं वुत्तं, न पटिच्चकम्मनिवारणत्थं कोटीहीति आकारेहि. परिसुद्धन्ति विमुत्तं. दसहि लेसेहि उद्दिस्स कतं समणा परिभुञ्जन्ति, अस्समणा इमेति सासनस्स गरहभावो आगच्छेय्य, गरहपच्चया लोको वा अपुञ्ञं अरियूपवादं पसवेय्य, तेहि विमुत्तन्ति अत्थो. वागुरन्ति मिगजालं. अत्तनो अत्थाय वातिआदिना परेसं अत्थाय कते कप्पियभावं दस्सेत्वा भिक्खूनञ्च अञ्ञेसञ्च अत्थाय कते तं दस्सेतुं ‘‘मतानं पेतकिच्चत्थाया’’तिआदिमाह.

यं यं हीतिआदि तस्स कारणस्स दस्सनत्थं वुत्तं. पुन पञ्चन्नं सहधम्मिकानं अत्थाय कतं न कप्पतीति वुत्तन्ति किर धम्मसिरित्थेरो. गण्ठिपदे ‘‘भिक्खूनमेव सुद्धानं अत्थाय कतं न वट्टती’’ति लिखितं. अपरेहि पन ‘‘मतानं पेतकिच्चत्थायातिआदिना वुत्तेपि कप्पति, भिक्खूनंयेव अत्थायाति इमिना ‘भिक्खूनम्पि दत्वा मयं भुञ्जिस्सामा’ति कतम्पि वुत्तं. पुन ‘पञ्चसु एकं उद्दिस्सकतं इतरेसं न कप्पती’ति दस्सनत्थं ‘पञ्चसु हि सहधम्मिकेसूतिआदि वुत्त’न्ति वदन्ती’’ति वुत्तं. अञ्ञतरस्मिं पन गण्ठिपदे ‘‘अम्हाकन्ति च राजयुत्तादीनन्ति च वुत्ते वट्टतीति वत्वा ‘तुम्हाक’न्ति अवत्वा ‘पेतकिच्चत्थायाति वुत्तेपि वट्टती’ति च दस्सेत्वा सब्बत्थ वुत्तानं, आदिसद्देन सङ्गहितानञ्च लक्खणं ठपेन्तेन ‘भिक्खूनंयेवा’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘भिक्खूनं उद्दिट्ठे एवाति अधिप्पायेना’ति वुत्तं. न ‘तुम्हाकं, अम्हाकञ्चाति वुत्ते अनापत्ती’ति दस्सनत्थं. कस्मा? मिस्सकवारस्स अभावा. लक्खणं नाम वुत्तानं, वुत्तसदिसानञ्च होति. ‘सचे पेतकिच्चत्थायाति वुत्तट्ठाने भिक्खूनं भोजनं सन्धाय करोन्ती’ति वदन्ति महाअट्ठकथायञ्च ‘तस्मिं वारे च न तुम्हाकन्ति वुत्ते वट्टती’ति वुत्तत्ता. तेनेव इधापि ‘पेतकिच्चत्थाय, मङ्गलादीनं वा अत्थाय कतेपि एसेव नयो’ति पुब्बे वुत्तत्थवसेन वुत्तं. ‘अवधारणत्थेन मिस्सके वट्टती’ति चे? ‘कप्पियमंसस्स हि पटिग्गहणे आपत्ति नत्थी’ति वचनेन अकप्पियपटिग्गहणे आपत्तीति आपन्नं, ‘तञ्च गहेतब्बं सिया’ति पटिक्खिपितब्बा’’ति वुत्तं, तं सुन्दरं विय दिस्सति, विचारेत्वा गहेतब्बं. यत्थ चाति भिक्खूनं अत्थाय कतेपि. तमत्थं आवि कातुं ‘‘सचे पना’’तिआदि वुत्तं. एत्थ पन ‘‘भिक्खुनीनं दुक्कटं, इतरेसं दण्डकम्मवत्थू’’ति वदन्ति. कप्पं निरयम्हीति असङ्ख्येय्यकप्पं. विवट्टट्ठायिकालेयेव सङ्घभेदो होतीति. कप्पन्ति आयुकप्पं.

४११. कुसलन्ति खेमं. आपत्तिभया कता लज्जीहीति एत्थ आपत्तिभयेन अवस्सं आरोचेन्तीति दस्सनत्थं ‘‘लज्जी रक्खिस्सती’’ति (विसुद्धि. १.४२; पारा. अट्ठ. १.४५) पोराणवचनस्सानुरूपतो ‘‘अञ्ञेहि लज्जीही’’ति वुत्तं. अलज्जिस्सपि अनारोचेन्तस्स आपत्तियेव ‘‘ये पस्सन्ति ये सुणन्ती’’ति वचनतो.

४१६. असमनुभासन्तस्साति कम्मकारके कत्तुनिद्देसो, समनुभासनकम्मं अकरियमानस्साति अत्थो. ओदिस्स अनुञ्ञातो नाम उम्मत्तकखित्तचित्तवेदनट्टादिको ‘‘अनापत्ति आदिकम्मिकस्सा’’ति अरिट्ठसिक्खापदे आगतत्ता अत्थीति चे? यम्पीतिआदि. सा पनेसा अनापत्ति. सो वुच्चतीति तत्थ आगतोपि सकम्मब्यावटोपि एवं वुच्चति. एतेनुपायेनाति असमनुभासन्तस्स च आदिकम्मिकस्स च वुत्तत्थवसेन. ठपेत्वा अरिट्ठसिक्खापदन्ति तत्थ आदिकम्मिकपदाभावा.

तिवङ्गिकन्ति एत्थ वाचाय एव पटिनिस्सज्जन्तस्स ओट्ठचलनादिकायविञ्ञत्ति होति, तस्मा दुविधम्पि विञ्ञत्तिं कथेन्तस्स होति. वचीभेदं कातुं असक्कोन्तस्स कायविकारं करोन्तस्स अनापत्तिया भवितब्बं. कस्मा? तिवङ्गेसु एकस्स परिहीनत्ता, तस्मा तिवङ्गभावो आपत्तिया, अङ्गहानिभावो अनापत्तियाति गहेतब्बं. एत्थ सिया – यदि अङ्गहानिभावेन अनापत्ति, एवं सन्तेपि विकारं अकत्वा चित्तेनेव विस्सज्जेन्तस्स अनापत्तिया भवितब्बन्ति? तं न, कस्मा? अट्ठकथायं ‘‘कायविकारं वा वचीभेदं वा अकरोन्तस्सेव पन आपज्जनतो अकिरिय’’न्ति हि वुत्तं, ‘‘चित्तं वा अनुप्पादेन्तस्स वा’’ति न वुत्तं, तस्मा चित्तञ्च नाम विञ्ञत्तिपटिबद्धं एवाति विसुं अङ्गभावेनेव वुत्तत्ता जानितब्बन्ति चे? तं न, द्विन्नंयेव अकिरियाति, तस्मा चित्तेन विस्सज्जेन्तस्सापि आपत्ति विय दिस्सति, उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं. तत्थ ‘‘अकुसलचित्त’’न्ति वुत्तन्ति चे? ‘‘चित्तबाहुल्लतो वुत्त’’न्ति वदन्ति. तेपि किर बाहुल्लतो वदन्ति.

पठमसङ्घभेदसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

११. दुतियसङ्घभेदसिक्खापदवण्णना

४२२. सञ्ञीति सञ्ञिनो.

दुतियसङ्घभेदसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१२. दुब्बचसिक्खापदवण्णना

४२४. पतं पतितं विवरि विवट्टयि. एकतो उस्सारेति च गिळिततो ठपेति च. एकपंसुथुपकनदीसङ्खं दीघमूलकपण्णसेवालं सेवालं दण्डिसिपिप्परिं पणकं पेसिट्ठिं निस्सारेति. तिलबीजकन्ति सुखुममूलपण्णकं हुत्वा उदकपिट्ठे पत्थरिकं उदकपप्पटकं निस्सारेति.

४२५-६. ‘‘दुब्बच्चजातिको’’तिपि पठन्ति. अपदानेनाति पुराणकम्मेन. ‘‘किं पुब्बेपि मयं एवरूपं करोमातिआदिना एकूनवीसती’’ति महापच्चरियं किर वुत्तं. महाअट्ठकथायञ्च अनुमानसुत्तट्ठकथायञ्च ‘‘सोळसवत्थुका’’ति वुत्तं, तं समेति.

दुब्बचसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१३. कुलदूसकसिक्खापदवण्णना

४३१. न केवलं विहारो एव कीटागिरि, सोपि गामो ‘‘कीटागिरि’’च्चेव वुच्चति. गामञ्हि सन्धाय परतो ‘‘न अस्सजिपुनब्बसुकेहि भिक्खूहि कीटागिरिस्मिं वत्थब्ब’’न्ति वुत्तं. एकसंवच्छरे द्विक्खत्तुं वस्सति किर, तं सन्धाय ‘‘द्वीहि मेघेही’’ति वुत्तं. समधिकन्ति छ जने सन्धाय. अकतवत्थुन्ति नवं अट्ठुप्पत्तिं. ‘‘जाभिसुमनादिगच्छं अल्लानं हरितानं एवा’’ति लिखितं. भूतगामबीजगामभेदतो पनेस भेदो. वतत्थायाति वतिअत्थाय. यंकिञ्चीति सोदकं वा निरुदकं वा. आरामादिअत्थायाति वनराजिकादिअत्थाय. मालावच्छरोपनं कुलदूसकंयेव सन्धाय, गन्थनादिसब्बं न सन्धाय वुत्तन्ति. कथं पञ्ञायतीति चे? तं दस्सेतुं ‘‘बुद्धेन धम्मो’’तिआदि. ‘‘आवेळं आबिळ’’न्तिपि पाठो.

गोप्फनन्ति गन्थनं. वेठिमन्ति तग्गतिकमेव. वेधिमं अञ्ञेन केनचि पुप्फं वेधेत्वा कतं. कण्टकम्पि बन्धितुन्ति एत्थ ‘‘सयं विज्झनत्थं न वट्टति. अञ्ञस्सत्थाय वट्टती’’ति वदन्ति. जालमयं वितानं जालवितानं. पुप्फपटिच्छकं गवक्खं विय सछिद्दं करोन्ति. तालपण्णगुळकन्ति तालपण्णमयं पुन कतम्पि पटिछिज्जकमेव. धम्मरज्जु चेतियं वा बोधिं वा पुप्फप्पवेसनत्थं आविज्झित्वा बद्धरज्जु. ‘‘कासावेन बद्धम्पि सुत्तवाकादीहि बद्धं भण्डितसदिस’’न्ति लिखितं. अंसभण्डिकं पसिब्बके पक्खित्तसदिसत्ता वेधिमं न जातं, तस्मा ‘‘सिथिलबद्धस्स अन्तरन्तरा पक्खिपितुं न वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘अञ्ञमञ्ञं अफुसापेत्वा अनेकक्खत्तुम्पि परिक्खिपितुं वट्टती’’ति वदन्ति. पूरितन्ति दीघतो पसारेत्वा पूरितं. घटिकदामओलम्बकोति ‘‘यमकदामओलम्बको’’ति लिखितं. ‘‘गेण्डुखरपत्तदामानं पटिक्खित्तत्ता चेलादीहि कतदामम्पि न वट्टति अकप्पियानुलोमत्ता’’ति वदन्ति.

‘‘रेचकं नाम तथालासियनाटनटानं नच्च’’न्ति लिखितं. तं ‘‘परिवत्तन्ती’’ति वुत्तं. ‘‘सारियो नाम रुतसुनखा सिङ्गालकम्मकुरुङ्गकेळिपने ठिता’’ति किर पाठो. ‘‘निबुज्झन्ती’’ति पाळि.

४३२. अबलबलादि-पदानं उप्पटिपाटिया. यथा पामोक्खानं वसेन सब्बेपि ‘‘अस्सजिपुनब्बसुका’’ति वुत्ता, तथा पामोक्खप्पत्तसावकस्स वसेन तदायत्तवुत्तिने सब्बेपि ‘‘सारिपुत्ता’’ति. तेन वुत्तं ‘‘गच्छथ तुम्हे सारिपुत्ता’’ति.