१. चीवरवग्गो

१. पठमकथिनसिक्खापदवण्णना

४५९. समिताविनाति समिता’नेन किलेसाति समितावी, तेन समिताविना. ‘‘तीणि चीवरानी’’ति वत्तब्बे ‘‘तिचीवर’’न्ति वुत्तं. सङ्ख्यापुब्बो दिगुनेकवचनन्ति एत्थ लक्खणं वेदितब्बं. तं पन अधिट्ठितस्सपि अनधिट्ठितस्सपि नामं ‘‘एकरत्तम्पि चे भिक्खु तिचीवरेन विप्पवसेय्या’’तिआदीसु तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितस्स नामं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातु’’न्ति (महाव. ३५८) एत्थ अनधिट्ठितस्स नामं, इध तदुभयम्पि सम्भवति. ‘‘भगवता भिक्खूनं तिचीवरं अनुञ्ञातं होती’’ति एत्थ अधिट्ठितमेव. ‘‘अञ्ञेनेव तिचीवरेन गामं पविसन्ती’’ति एत्थ अनधिट्ठितमेव. एकस्मिंयेव हि चीवरे तिचीवराधिट्ठानं रुहति, न इतरस्मिं पत्ताधिट्ठानं विय, तस्मा इतरं अतिरेकट्ठाने तिट्ठति. तेन वुत्तं ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू अतिरेकचीवरं धारेस्सन्ती’’तिआदि.

४६०-१. पठमपञ्ञत्तिया पनेत्थ एकरत्तम्पि अतिरेकचीवरं धारेय्य, निस्सग्गियं वुत्तं होति, ततो परं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्बं, तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तिय’’’न्ति एवं भगवा परिपुण्णं सिक्खापदं पञ्ञापेसि. अथ पच्छिमबोधियं अजातसत्तुकाले कथिनं अनुञ्ञातं, ततो पट्ठाय भिक्खू इदं सिक्खापदं ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने दसाह…पे… पाचित्तिय’’न्ति उद्दिसन्ति, एस नयो दुतियततियकथिनेसुपि. तथापि कङ्खावितरणियं (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) ‘‘दसाहपरमन्ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ती’’ति एत्तकंयेव वुत्तं, तस्मा ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति वचनं न पञ्ञत्ति, न च अनुपञ्ञत्तीति सिद्धं. न हि पञ्ञत्तिवत्थुस्मिं, अनुपञ्ञत्तिवत्थुम्हि वा कथिनाधिकारो दिस्सतीति यथावुत्तनयोव सारोति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. अथापि सिया ‘‘कथिनस्सुप्पत्तिकालतो पट्ठाय भगवतो वचनं अनुपञ्ञत्तिभावेन वुत्त’’न्ति. यदि एवं द्वे अनुपञ्ञत्तियो सियुं, ततो परिवारे (परि. २४) ‘‘एका अनुपञ्ञत्ती’’तिवचनविरोधो. अपिच यथावुत्तनयदीपनत्थं इध तं वचनं पठमपञ्ञत्तिकाले अवत्वा पच्छा वुत्तं. एत्थ साधितत्ता दुतियततियेसु पच्छा वुत्तपठमपञ्ञत्तीसु एवं वुत्तं. अञ्ञथा तत्थपि तं वचनं पच्छा वत्तब्बं सिया. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘पच्छा वुत्तभावं सन्धाय निट्ठितचीवरस्मिन्तिआदीसु अनुपञ्ञत्ती’’ति वुत्तं. सेक्खपुथुज्जनानं पेमं, अरहन्तानं गारवो. दसमं वा नवमं वाति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनं.

४६२-३. निट्ठितचीवरस्मिन्ति इदं केवलं चीवरपलिबोधाभावमत्तदीपनत्थं वुत्तं, तस्मा ‘‘नट्ठं वा विनट्ठं वा दड्ढं वा चीवरासा वा उपच्छिन्ना’’ति वुत्तं. यदि दसाहपरमं धारेतब्बचीवरदस्सनत्थं वुत्तं सिया, नट्ठादिकं सो धारेय्य. धारणञ्चेत्थ ठपनं, परिभोगो वा. तं द्वयं कतेपि युज्जति, अकतेपि युज्जति, तस्मा ‘‘कतं वा होती’’तिपि न वत्तब्बं. न हि कतमेव अतिक्कामयतो निस्सग्गियन्ति, तस्मा यं चीवरं उपादाय ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्ति वुत्तं. तम्पि उब्भतस्मिं कथिने दसाहपरमं कालं धारेतब्बन्ति अत्थो न गहेतब्बो. तञ्हि चीवरं सन्तञ्चे, उब्भतस्मिं कथिने एकदिवसम्पि परिहारं न लब्भति. अपिच ‘‘चीवरं नाम विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति वुत्तं. तत्थ च कतं नाम होति, तस्मापि न तं सन्धाय धारेतब्बन्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं असम्भवतो.

अनुगण्ठिपदे पनेतं वुत्तं ‘‘तत्थ सिया – तस्स भिक्खुनो चीवरं नट्ठादीसु अञ्ञतरं यदि भवेय्य, कतमं चीवरं दसाहपरमं धारेय्य. यस्मा धारेतब्बचीवरं नत्थि, तस्मा अत्थुद्धारवसेन करणपलिबोधदस्सनत्थं ‘नट्ठं वा’तिआदिपदानि वुत्तानि. अयं पनत्थो ‘नट्ठं वा’तिआदिना नयेन वुत्तचीवरानं अञ्ञतरस्मिं चीवरे असति गहेतब्बो, सति तं दसाहपरमं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं. एस नयो सब्बत्थ. ‘कतं वा होती’ति वुत्तचीवरमेवाधिप्पेतं. कस्मा पन कतचीवरं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतन्ति न वुत्तन्ति चे? पाकटत्ता. कथं? नट्ठविनट्ठचीवरादीनं धारणस्स अभावतो कतचीवरमेव इधाधिप्पेतन्ति पाकटं. यथा किं? यथा पठमानियते मेथुनकायसंसग्गरहोनिसज्जानमेवागतत्ता सोतस्स रहो अत्थुद्धारवसेन वुत्तोति पाकटो, तस्मा ‘चक्खुस्स रहो इतरस्मिं अत्थे अधिप्पेतो’ति न वुत्तो. एवंसम्पदमिदन्ति वेदितब्बं. ‘कतं वा होती’ति इदं न वत्तब्बं, कस्मा? अकतं अतिक्कामयतोपि निस्सग्गियत्ता, किञ्चापि निस्सग्गियं होति, इध पन तिचीवराधिट्ठानमधिप्पेतं. तस्मिं तिचीवराधिट्ठाने अकतं, अरजितं, अकप्पियकतञ्च ‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’तिआदिना नयेन अधिट्ठातुं न वट्टति, तदत्थदीपनत्थं ‘कतं वा होती’ति वुत्तं. इतरथा ‘निट्ठितचीवरस्मिं पटिलद्धे’ति वदेय्य, एवं सन्ते तिचीवरं दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियन्ति कथं पञ्ञायतीति चे? वचनप्पमाणतो. ‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’न्ति वुत्तत्ता इधापि ‘अतिरेकचीवरं नाम अनधिट्ठित’न्ति एत्तकमेव वत्तब्बं सिया. यस्मा ‘कतं वा होती’ति वचनेन इधाधिप्पेतचीवरेन सद्धिं सेसम्पि दसाहपरमतो उत्तरि धारेतुं न लब्भतीति अनुजानन्तो ‘अतिरेकचीवरं नाम अनधिट्ठितं अविकप्पित’न्ति आह. तत्थ सिया – यथा ‘अविकप्पित’न्ति अत्थुद्धारवसेन वुत्तं, तथा ‘विकप्पनुपगं पच्छिम’न्तिपि. कस्मा? यस्मा तिचीवरमेव दसाहपरमं धारेतब्बं ‘निट्ठितचीवरस्मि’न्तिआदिअनुपञ्ञत्तिवसेन. इतरथा एकाहातिक्कमेपि निस्सग्गियं होति ‘यो पन, भिक्खु, अतिरेकचीवरं धारेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तिय’न्ति वचनतो. न तिचीवरतो अञ्ञम्पि चीवरं दसाहपरमं धारेतब्बं, ततो परं निस्सग्गियं ‘अन्तोदसाह’न्ति वुत्तत्ता. यथाह ‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’ति, इतरथा ‘अन्तोदसाहं अधिट्ठेती’ति वचनमत्तमेव भवेय्य, तस्मा अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो. इदं सब्बं अपरे वदन्ती’’ति. एत्थ अन्तोकथिने उप्पन्नचीवरं कतमेव सन्तञ्चे, दसाहपरमं धारेतब्बन्ति इदञ्चिमस्स साधनत्थं वुत्तवचनञ्च परतो इधेव वुत्तविचारणाय यथावुत्तयुत्तिया च विरुज्झतीति न गहेतब्बं.

इधेव वुत्तविचारणा नाम – ‘‘स्वे कथिनुद्धारो भविस्सती’’ति अज्ज उप्पन्नचीवरं तदहेव अनधिट्ठहन्तस्स अरुणुग्गमने निस्सग्गियं. कस्मा? ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्तिआदिना सिक्खापदस्स वुत्तत्ता. अन्तोकथिने अतिरेकदसाहम्पि परिहारं लभति, कथिनतो उद्धं एकदिवसम्पि न लभति. यथा किं? यथा अत्थतकथिनो सङ्घो अत्थतदिवसतो पट्ठाय याव उब्भारा एकदिवसावसेसेपि कथिनुब्भारे आनिसंसं लभति, पुनदिवसे न लभति. सचे सतिसम्मोसा भाजनीयचीवरं न भाजितं, पुनदिवसे अनत्थतकथिनानम्पि साधारणं होति. दिवसा चे सावसेसा, अत्थतकथिनस्सेव सङ्घस्स पापुणाति, एवमेव अत्थतदिवसतो पट्ठाय याव उब्भारा अनधिट्ठितं अविकप्पितं वट्टति अनुञ्ञातदिवसब्भन्तरत्ता. कथिनदिवसो गणनुपगो होति, उब्भतदिवसतो पट्ठाय दसाहपरमं कालं उप्पन्नचीवरं परिहारं लभति, ततो परं न लभति. कस्मा? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतु’’न्ति वचनतो. अन्तोकथिनेपि एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियप्पसङ्गं ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं उब्भतस्मिं कथिने’’ति अयं अनुपञ्ञत्ति वारेत्वा ठिता, न च ते दिवसे अदिवसे अकासीति. तथा ततियकथिने च विचारितं ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने भिक्खुनो पनेव अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’ति वदन्तेन भगवता यं मया हेट्ठा पठमसिक्खापदे ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’न्ति अनुञ्ञातं, तम्पि कथिनमासतो बहि उप्पन्नमेव, न अन्तोति दीपितं होती’’ति च, ‘‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं एतं अकालचीवर’न्ति (पारा. ५००) वचनतो कथिनुब्भारतो उद्धं दसाहपरिहारं न लभतीति दीपितं होति, तेहि सद्धिं पुन कथिनुब्भारतो उद्धं पञ्च दिवसानि लभतीति पसङ्गोपि ‘निट्ठितचीवर…पे… खिप्पमेव कारेतब्ब’न्ति अकालचीवरस्स उप्पत्तिकालं नियमेत्वा वुत्तत्ता वारितो होति. तदुभयेन कथिनब्भन्तरे उप्पन्नचीवरं कथिनुब्भारतो उद्धं एकदिवसम्पि परिहारं न लभतीति सिद्धं होती’’ति च. तस्मा दुविधम्पेतं विचारणं सन्धाय अम्हेहि ‘‘इधेव वुत्तविचारणाय यथावुत्तयुत्तिया च विरुज्झतीति न गहेतब्ब’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.

एत्थाह – ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं उब्भतस्मिं कथिने’’ति इदं भुम्मं किं चीवरस्स उप्पत्ति नियमेति, उदाहु धारणं, उदाहु उभयन्ति, किञ्चेत्थ, यदि उप्पत्तिं नियमेति, पच्छिमकत्तिकमासे एव उब्भतस्मिं कथिने उप्पन्नचीवरं ततो पट्ठाय दसाहं धारेतब्बं अनिट्ठितेपि तस्मिं मासेति आपज्जति. अथ धारणं नियमेति, अन्तोकथिने उप्पन्नचीवरं उब्भतेपि दसाहपरमं धारेतब्बन्ति आपज्जति. अथ उभयं नियमेति, ततियकथिने विय विसेसेत्वा वत्तब्बन्ति? वुच्चते – कामं उभयं नियमेति, न पन विसेसने पयोजनं अत्थि. यं अन्तोकथिने उप्पन्नचीवरं सन्धाय ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्ति वुत्तं, न तं सन्धाय ‘‘धारेतब्ब’’न्ति वुत्तं, साधितञ्हेतं. ‘‘कतं वा होती’’तिआदिवचनतो तदत्थसिद्धि, तेन पुन विसेसने पयोजनं नत्थि, न हि कतमेव निस्सग्गियं करोति, न च नट्ठादिकं धारेतुं सक्काति. येन वा अधिप्पायेन भगवता इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, सो अधिप्पायो ततियकथिने पकासितोति वेदितब्बो. कस्मा तत्थ पकासितोति चे? विसेसविधानदस्सनाधिप्पायतो. विसेसविधानञ्हि ‘‘नो चस्स पारिपूरी’’तिआदि. तत्थापि ‘‘चीवरं उप्पज्जेय्या’’ति अवत्वा ‘‘अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’’ति विसेसनेन उब्भतेपि कथिने कालचीवरं अत्थीति दीपेति. किञ्चेतं? पच्छिमकत्तिकमासे उप्पन्नचीवरं, तेनेव तत्थ ‘‘अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्न’’न्ति वुत्तं, तस्मा उप्पत्तिनियमे वुत्तदोसाभावसिद्धि. यञ्च तत्थ ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं एतं अकालचीवरं नामा’’ति वुत्तं, तस्स द्वे अत्थविकप्पा. आदेसवसेन ‘‘अकालचीवर’’न्ति लद्धसङ्ख्यम्पि काले उप्पन्नत्ता कालपरिहारं लभति, पगेवानादेसन्ति अयं पठमो विकप्पो उप्पत्तिनियमे वुत्तदोसाभावमेव उपत्थम्भेति. तथा आदेसवसेन अकालचीवरसङ्ख्यं गतं चीवरकाले उप्पन्नत्ता चीवरकालतो परं दसाहपरिहारं न लभति, पगेवानादेसन्ति अयं दुतियो धारणनियमे वुत्तदोसाभावमेव उपत्थम्भेति. यदि एवं आदेसवसेन अकालचीवरस्स अकालचीवरता किमत्थिकाति चे? सङ्घुद्देसिकस्स तस्स अत्थतकथिनस्सपि भिक्खुसङ्घस्स साधारणभावत्थिकाति वेदितब्बा.

अपिच पुग्गलस्स कथिनदिवसापि दिवसाव. एवं गणनुपगत्ता अकालचीवरसङ्खयापटिलाभानुभावेन ‘‘उब्भतस्मिं कथिने’’ति वचनापेक्खस्स अनिस्सग्गियत्ता तदनुलोमत्ता ‘‘कालचीवरस्सपी’’ति एवं सब्बथा चतुब्बिधं एत्थ वचनन्ति वेदितब्बं. अपिच अत्थि एकच्चेन कथिनुद्धारेन उब्भते कथिने उप्पन्नं एकच्चस्स भिक्खुनो कालचीवरं होति, एकच्चस्स अकालचीवरं, तं सीमातिक्कन्तस्स, नो उब्भारगतं. तं द्विन्नं वसेन उब्भते उप्पन्नं ठपेत्वा इतरेसं अञ्ञतरेन उब्भते उप्पन्नन्ति वेदितब्बं. तञ्हि यस्स उब्भतं, तस्स अकालचीवरं, इतरस्स कालचीवरं. तथा अत्थि एकच्चेन कथिनुद्धारेन उब्भते कथिने उप्पन्नं सब्बस्सपि अकालचीवरमेव होति. तं यथाठपितं वेदितब्बं. तथा अत्थि उब्भतस्मिं कथिने उप्पन्नं ठपेत्वा वस्सानस्स पच्छिमे मासे उप्पन्नं. तथा अत्थि उब्भतस्मिं कथिने उप्पन्नं अकालचीवरं, तं हेमन्ते, गिम्हे वा उप्पन्नन्ति वेदितब्बं. एवं पुग्गलकालभेदतो बहुविधत्ता उप्पन्नस्स ‘‘उब्भतस्मिं कथिने उप्पन्न’’न्ति न वुत्तन्ति वेदितब्बं. अनेकंसिकत्ता इमम्पि अत्थविकप्पं दस्सेतुं ‘‘उब्भतस्मिं कथिनेति भिक्खुनो कथिनं उब्भतं होती’’ति. एत्तावता सिद्धेपि ‘‘अट्ठन्नं मातिकानं अञ्ञतराया’’तिआदि वुत्तं. ‘‘धारयामी’’ति भिक्खुनीविभङ्गे आगतोति वत्तब्बो. ‘‘एव’’न्ति वचनेन वचनभेदो तत्थ नत्थीति वुत्तं होति.

‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति इदं सब्बसङ्गाहिकत्ता वुत्तं. ‘‘अधिट्ठानुपगं पच्छिम’’न्ति असब्बसङ्गाहिकं. न हि यत्तकं सङ्घाटि अधिट्ठानुपगं पच्छिमं, तत्तकं अन्तरवासकादि अधिट्ठानुपगं पच्छिमं होति अधिट्ठानस्स बहुविधत्ता. न एवं विकप्पनाय भेदो तस्सा एकविधत्ताति वेदितब्बं. ‘‘एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गिय’’न्ति अन्तिमं ठपेत्वा ततो पुरिमतरस्मिन्ति अत्थो वेदितब्बो. अन्तिमं नाम अपरकत्तिकाय पठमारुणुग्गमनं. तञ्हि कालत्ता निस्सग्गियं न करोति, तेनेवाह अच्चेकचीवरसिक्खापदट्ठकथायं ‘‘छट्ठितो पट्ठाय पन उप्पन्नं अनच्चेकचीवरम्पि पच्चुद्धरित्वा ठपितचीवरम्पि एतं परिहारं लभतियेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.६४६-९). इमंयेव नयं सन्धाय ‘‘अच्चेकचीवरस्स अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्च मासा, ततो परं एकदिवसम्पि परिहारो नत्थी’’ति तत्थेवाह. इमस्मिं नये सिद्धे अनच्चेकचीवरं द्वादसाहे न लभतीति सिद्धमेव होति. ततो ‘‘अनच्चेकचीवरे अनच्चेकचीवरसञ्ञी, अनापत्ती’’ति (पारा. ६५०) एत्थ अच्चेकचीवरसदिसे अञ्ञस्मिं अनधिट्ठितेति सिद्धं होति. तत्थ पन ‘‘पञ्च मासा’’ति उक्कट्ठपरिच्छेदवचनं. वस्सिकसाटिकञ्च अवस्सिकसाटिकभावं पत्वा एकादसमासे परिहारं लभतीति वेदितब्बं.

दसाहातिक्कन्तं निस्सग्गियन्ति एत्थ आपत्तिवुट्ठाने ‘‘दसाहप्पटिच्छन्नं पक्खअतिरेकपक्खमासअतिरेकमासपटिच्छन्न’’न्तिआदिवचनभेदो विय, न इध वचनभेदो, तस्मा संवच्छरातिक्कन्तम्पि दसाहातिक्कन्तमेव नाम, तथा दुतियकथिनेपि संवच्छरविप्पवुत्थम्पि रत्तिविप्पवुत्थमेव. ततिये संवच्छरातिक्कन्तम्पि मासातिक्कन्तमेव नामाति वेदितब्बं. ‘‘अनधिट्ठिते अधिट्ठितसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति इदमेकस्स तिकपाचित्तियस्स आदिपददीपनं. एस नयो अविकप्पितेतिआदीसुपि, तस्मा एत्थ अट्ठसु तिकच्छेदेसु एकं वित्थारेत्वा इतरेसं एकेकमादिपदं वित्थारेह्वा द्वे द्वे भगवताव सङ्खित्तत्ताति बहूसुपि तिकच्छेदेसु सम्भवन्तेसु एको एव वुच्चति, ‘‘अयं विनयस्स धम्मता’’ति वदन्ति. दुक्कटवारेसु पन एकं दुक्कटं वित्थारेत्वा सेसानि सत्त तथेव सङ्खित्तानि. तथा अन्तिमन्तिमो एकेको अनापत्तिकोट्ठासोति वेदितब्बं.

अनापत्ति अन्तोदसाहन्ति अयं सङ्खेपत्थो – तं दसाहपरमं धारेतब्बं. तं अतिरेकचीवरं यथासकं अधिट्ठानं अन्तोदसाहं अधिट्ठेति वा विकप्पेति वा विस्सज्जेति वा अत्तनो धम्मताय नस्सति वा विनस्सति वा डय्हति वा अञ्ञो वा तं अच्छिन्दित्वा गण्हाति विस्सासन्तो वा गण्हाति पाचित्तियतो अनापत्ति. दुक्कटतो पन सिया आपत्ति सिया अनापत्ति सञ्ञाभेदेन. अन्तिमानं पनेत्थ द्विन्नं पदानं वसेन अनच्छिन्ने अच्छिन्नसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तियं. अविस्सासग्गाहे विस्सासग्गाहसञ्ञी निस्सग्गियं पाचित्तियन्तिआदिका द्वे तिकपाचित्तिया, द्वे च दुक्कटा सङ्खित्ताति वेदितब्बा. एत्थ हि यदि अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, दसाहपरमं अरुणं अतिक्कमित्वा तस्स दिवसभागे अधिट्ठहतीति वेदितब्बं. अयं ताव पाळिविनिच्छयो.

अट्ठकथायं पन इतो गरुकतरानीतिआदिम्हि अयं चोदनापुब्बङ्गमो विनिच्छयो – गण्ठिपदे पनस्स इतो निस्सट्ठचीवरदानतो गरुकम्पि ञत्तिदुतियकम्मं यथा अपलोकनेन करोन्ति, एवमिदं ञत्तिया कत्तब्बम्पि पकतिवचनेन वट्टतीति. यदि एवं परिवारे कम्मवग्गस्स अट्ठकथायं ‘‘ञत्तिकम्मम्पि एकं ञत्तिं ठपेत्वाव कातब्बं, अपलोकनकम्मादिवसेन न कातब्ब’’न्ति (परि. अट्ठ. ४८२) यं वुत्तं, तेन विरुज्झेय्य. तेनेतं वुच्चति ‘‘तेसं एतं अनुलोम’’न्ति, तस्मा अनुलोमनयेनेव तं वुत्तं. नियमं पन यथा द्विन्नं पारिसुद्धिउपोसथो विना ञत्तिया होति, एवं द्विन्नं निस्सट्ठचीवरदानम्पीति वदाम, तस्मा ‘‘आयस्मतो देमा’’ति वत्तुं वट्टति. कथं पनेतं ञातब्बन्ति? तदनुलोमत्ताति. एकदेवेदं ञत्तिकम्मं अपलोकनेनापि कातुं वट्टतीति साधनन्ति वेदितब्बन्ति आचरियो. अनुगण्ठिपदे पनेत्थ चोदनं कत्वा ‘‘एतं साधितं. ञत्तिकम्मं एकं ञत्तिं ठपेत्वाव कातब्ब’’न्ति पाळिया आगतं सन्धाय वुत्तं, इदं पन पाळियं नागतं, लेसतो आहरित्वा वुत्तन्ति कत्वा एतं अपलोकनेनापि वट्टतीति.

४६८. एस नयोति अञ्ञेसं चीवरेसु उपचिकादीहि खायितेसु ममपि खायितानीतिआदि. ‘‘अञ्ञेन कतं…पे… साधक’’न्ति वचनतो समानजातिकं, एकत्थजातिकञ्च ततियकथिनं पठमसमानमेवाति सिद्धं होति.

४६९. तिचीवरं अधिट्ठातुन्ति एत्थ तिचीवरं तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठातब्बयुत्तकं, यं वा तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठातुं अविकप्पेतुं अनुजानामि, तस्स अधिट्ठानकालपरिच्छेदाभावतो सब्बकालं इच्छन्तस्स अधिट्ठातुंयेव अनुजानामि, तं कालपरिच्छेदं कत्वा विकप्पेतुं नानुजानामि. सति पन पच्चये यदा तदा वा पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतुं वट्टतीति ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति वचनतो सिद्धं होतीति वुत्तमेतं. वस्सिकसाटिकं ततो परं विकप्पेतुंयेव नाधिट्ठातुं. वत्थञ्हि कतपरियोसितं अन्तोचतुमासे वस्सानदिवसं आदिं कत्वा अन्तोदसाहे अधिट्ठातुं अनुजानामि, चतुमासतो उद्धं अत्तनो सन्तकं कत्वा ठपितुकामेन विकप्पेतुं अनुजानामीति अत्थो. सुगतचीवरतो ऊनकन्ति तिण्णम्पि चीवरानं उक्कट्ठपरिच्छेदो. ‘‘तिचीवरं पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टती’’ति वादे पन सति तथारूपपच्चये वट्टति. यथा सति पच्चये विकप्पेतुं वट्टतीति साधितमेतं, पगेव अञ्ञेन अधिट्ठानेन अधिट्ठातुं. ‘‘अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति अनियमतो वुत्तन्ति सङ्घाटि, उत्तरासङ्गो, अन्तरवासकन्ति अधिट्ठितानधिट्ठितानं समानमेव नामं. ‘‘अयं सङ्घाटी’’तिआदीसु (महाव. १२६) हि अनधिट्ठिता वुत्ता. ‘‘तिचीवरेन विप्पवसेय्या’’ति एत्थ अधिट्ठिता वुत्ता. सामन्तविहारे वाति गोचरगामतो विहारेति धम्मसिरित्थेरो. दूरतरेपि लब्भतेवाति आचरियो. अनुगण्ठिपदेपि ‘‘सामन्तविहारे वाति देसनासीसमत्तं, तस्मा ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा दूरे ठितम्पि अधिट्ठातब्ब’’न्ति वुत्तं. सामन्तविहारो नाम यत्थ तदहेव गन्त्वा निवत्तितुं सक्का. रत्तिविप्पवासं रक्खन्तेन ततो दूरे ठितं अधिट्ठातुं न वट्टति, एवं किर महाअट्ठकथायं वुत्तन्ति. केचि ‘‘चीवरवंसे ठपितं अञ्ञो परिवत्तित्वा नागदन्ते ठपेति, तं अजानित्वा अधिट्ठहन्तस्सपि रुहति चीवरस्स सल्लक्खितत्ता’’ति वदन्ति. अधिट्ठहित्वाति परिक्खारचोळादिवसेन. महन्ततरमेवातिआदि सब्बाधिट्ठानसाधारणलक्खणं. तत्थ पुन अधिट्ठातब्बमेवाति अधिट्ठितचीवरस्स एकदेसभूतत्ता. अनधिट्ठितञ्चे, अधिट्ठितस्स अप्पभावेन एकदेसभूतं अधिट्ठितसङ्ख्यमेव गच्छति. तथा अधिट्ठितञ्चे, अनधिट्ठितस्स एकदेसभूतं अनधिट्ठितसङ्ख्यं गच्छतीति हि लक्खणं, न केवलञ्चेत्थ दुतियपट्टमेव, ततियपट्टादिकम्पि. यथाह ‘‘अनुजानामि…पे… उतुद्धटानं दुस्सानं चतुग्गुणं सङ्घाटिं…पे… पंसुकूले यावदत्थ’’न्ति (महाव. ३४८).

अवसेसा भिक्खूति वक्खमानकाले निसिन्ना भिक्खू. तस्मा वट्टतीति यथा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति वुत्तं, एवं परिक्खारचोळम्पि वुत्तं, न तस्स उक्कट्ठपरिच्छेदो वुत्तो, न च सङ्ख्यापरिच्छेदो, तस्मा तीणिपि चीवरानि पच्चुद्धरित्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टतीति अत्थो. ‘‘निधानमुखमेत’’न्ति कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खूनं परिपुण्णं होति तिचीवरं, अत्थो च होति परिस्सावनेहिपि थविकाहिपी’’ति एतस्मिं वत्थुस्मिं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खारचोळ’’न्ति (महाव. ३५८) अनुञ्ञातत्ता. भिक्खूनञ्च एकमेव परिस्सावनं, थविका वा वट्टति, न द्वे वा तीणि वाति पटिक्खेपाभावतो विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणानि, अतिरेकप्पमाणानि वा परिस्सावनादीनि परिक्खारानि कप्पन्तीति सिद्धं. यदि एवं ‘‘यंनूनाहं भिक्खूनं चीवरे सीमं बन्धेय्यं मरियादं ठपेय्य’’न्ति (महाव. ३४६) वचनविरोधोति चे? न, अनुसन्धिया अजाननतो, विरोधतो च. किं वुत्तं होति? चीवरक्खन्धके (महाव. ३२६ आदयो) पठमं गहपतिचीवरं अनुञ्ञातं, ततो पावारकोसियकोजवकम्बलादि. ततो ‘‘तेन खो पन समयेन सङ्घस्स उच्चावचानि चीवरानि उप्पन्नानि होन्ति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि ‘किं नु खो भगवता चीवरं अनुञ्ञातं, किं अननुञ्ञात’’’न्ति एतस्मिं वत्थुस्मिं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छ चीवरानि खोम’’न्तिआदिना (महाव. ३३९) कप्पियचीवरजाति अनुञ्ञाता, न पन सङ्ख्यापमाणं. ततो ‘‘अद्दस भगवा…पे… सम्बहुले भिक्खू चीवरेहि उब्भण्डिते सीसेपि चीवरभिसिं करित्वा खन्धेपि चीवरभिसिं करित्वा कटियापि चीवरभिसिं करित्वा आगच्छन्ते, दिस्वान भगवतो एतदहोसि…पे… येपि खो ते कुलपुत्ता इमस्मिं धम्मविनये सीतालुका सीतभीरुका, तेपि सक्कोन्ति तिचीवरेन यापेतुं, यंनूनाहं भिक्खूनं चीवरे सीमं बन्धेय्यं मरियादं ठपेय्यं तिचीवरं अनुजानेय्य’’न्ति (महाव. ३४६) चीवरं अनुञ्ञातं, तञ्च खो एकमेव. छब्बग्गिया पन मिच्छा गहेत्वा बहूनि परिहरिंसु. तानि नेसं अतिरेकट्ठाने ठितानि होन्ति. ततो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतु’’न्ति (महाव. ३४७) अनुञ्ञातं, तेनेतं पञ्ञायति. अतिरेकानि बहूनि चीवरानि ते परिहरिंसु, ‘‘तानि दसाहपरममेव धारेतुं अनुजानामि, न तमेवेक’’न्ति वदन्तेन या पुब्बे तिचीवराधिट्ठानसङ्खाता चीवरे सीमाबद्धा, मरियादा च ठपिता, ताय सतिपि तिचीवरबाहुल्लपरिहरणक्कमो दस्सितो दिवसपरिच्छेदवसेन. ततो परं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अतिरेकचीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३४७) अनुजानन्तेन विनापि दिवसपरिच्छेदेन अतिरेकचीवरपरिहरणक्कमो दस्सितोति द्वेपि तानि निधानमुखानीति सिद्धं. तथा परिक्खारचोळाधिट्ठानम्पि सिया, अञ्ञथा इतरचीवराधिट्ठानानुजाननविरोधो सिया सीमामरियादट्ठपनविरोधतो. तिचीवराधिट्ठानपञ्ञत्तियेव तिचीवरमरियादा होति. तेन वुत्तं ‘‘पाटेक्कं निधानमुखमेत’’न्ति. ‘‘पठमं तिचीवरं तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठातब्बं, पुन परिहरितुं असक्कोन्तेन पच्चुद्धरित्वा परिक्खारचोळं अधिट्ठातब्बं, न त्वेव आदितोव इदं वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘यथा तिचीवरं परिहरितुं असक्कोन्तस्स गिलानस्स विप्पवाससम्मुति अनुञ्ञाता, अगिलानस्सपि सासङ्कसिक्खापदे (पारा. ६५२) तस्स अन्तरघरे निक्खेपो च, ततोपि सति पच्चये छारत्तविप्पवासो, ततोपि असक्कोन्तस्स पच्चुद्धारो, पच्चुद्धटम्पि अन्तोदसाहे अधिट्ठातुं, असक्कोन्तस्स विकप्पना च अनुञ्ञाता. तथेव द्विन्नम्पि सम्मुखापरम्मुखाविकप्पनानं परसन्तकत्ता विकप्पनपच्चये असति ‘परिक्खारचोळ’न्ति अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं भगवता अनुञ्ञातं सिया, यतो तदधिप्पायञ्ञू एवं वदन्ती’’ति महापच्चरियम्पि वुत्तं. पुब्बेतिआदि ‘‘पाटेक्कं निधानमुख’’न्ति वुत्तस्स पयोगदस्सनत्थं वुत्तं. अबद्धसीमायं दुप्परिहारन्ति विकप्पनादिअत्थाय उपचारं अतिक्कमित्वापि गमनसम्भवतो.

वस्सिकसाटिका अनतिरित्तप्पमाणाति तस्सा उक्कट्ठपरिच्छेदस्स वुत्तत्ता वुत्तं. पच्चत्थरणम्पि अधिट्ठातब्बमेवाति ‘‘इदं, भन्ते, अम्हाकं सेनासनस्स उपरि अत्थरितब्ब’’न्तिआदिना दिन्नं नाधिट्ठातब्बं, ‘‘इदं तुम्हाक’’न्ति दिन्नं सयं अधिप्पेतंव अधिट्ठातब्बन्ति अधिप्पायो. ‘‘सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेव होति, न पुन पच्चुद्धरीयति कालपरिच्छेदाभावतो’’ति लिखितं. ‘‘एकवचनेनपि वट्टतीति अपरे’’ति वुत्तं. भेसज्जनवकम्ममातापितुआदीनं अत्थायाति एत्थ ‘‘इमिना भेसज्जं चेतापेस्सामि, इदं मातुया दस्सामी’’ति ठपेन्तेन अधिट्ठातब्बं. ‘‘‘इदं भेसज्जस्स, इमं मातुया’ति विभजन्तेन अधिट्ठानकिच्चं नत्थीति अपरे’’ति वुत्तं. ‘‘सकभावं मोचेत्वा ठपनं सन्धायाहा’’ति लिखितं.

‘‘पुन अधिट्ठातब्बन्ति अयं सङ्गीतितो पट्ठाय आगतअट्ठकथावादो. ततो परं आचरियानं तत्थ तत्थ युत्तिविचारणा’’ति वुत्तं. पमाणचीवरस्साति पच्छिमप्पमाणस्स. द्वे चीवरानीति सह उत्तरासङ्गेन. एस नयोति पमाणयुत्तेसु यत्थ कत्थचीतिआदिनयोव. ‘‘तं अतिक्कामयतो छेदनक’’न्ति (पाचि. ५३३) वचनतो उत्तरि पटिसिद्धं, ततो हेट्ठा अप्पटिसिद्धत्ता वट्टति. तत्थ सिया – तिचीवरस्स पच्छिमप्पमाणं विसुं सुत्ते नत्थीति, न वत्तब्बं, सिक्खाकरणीयेहि सिद्धत्ता. किं वुत्तं होति? ‘‘‘परिमण्डलं निवासेस्सामि, पारुपिस्सामि, सुप्पटिच्छन्नो अन्तरघरे गमिस्सामी’ति (पाचि. ५७६-५७९) वचनतो यत्तकेन पमाणेन परिमण्डलता, सुप्पटिच्छन्नता च अट्ठकथायं वुत्तक्कमेन सम्पज्जती’’ति वत्तब्बं. तेसं वसेन पच्छिमप्पमाणन्ति सिद्धं, तञ्च खो मुट्ठिपञ्चकादि यथावुत्तमेव वुच्चते. तेनेवाह लेसं ठपेत्वा ‘‘विसुं सुत्ते नत्थी’’ति.

अपिचेत्थ अधिप्पेतं, तथापि न समेतियेवाति अत्थो, तस्मा ‘‘यदी’’तिआदिसम्बन्धो अद्धा वुत्तो. यस्मा परिच्छिन्नो समेति च. इतरेसु पन एकच्चस्मिं आचरियवादे नेव परिच्छेदो अत्थि. एकच्चस्मिं न पुब्बापरं समेतीति सम्बन्धो. अधिट्ठानं अधिट्ठानमेव, परिभोगकाले पन अरजितं न वट्टति. इदं सब्बं तिचीवरे एव. इमस्स पन सिक्खापदस्स अयं सङ्खेपविनिच्छयो – अनत्थते कथिने हेमन्तानं पठमदिवसतो पट्ठाय अत्थते कथिने गिम्हानं पठमदिवसतो पट्ठाय उप्पन्नचीवरं सन्धाय ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्तिआदि वुत्तन्ति.

एत्थाह – ‘‘रजकेहि धोवापेत्वा सेतं कारापेन्तस्सापि अधिट्ठानं अधिट्ठानमेवा’’ति वचनतो अरजितेपि अधिट्ठानं रुहति, तेन सूचिकम्मं कत्वा रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा अधिट्ठातब्बन्ति नियमो न कातब्बोति? वुच्चते, कातब्बोव पत्तो विय अधिट्ठितो. यथा पुन सेतभावं, तम्बभावं वा पत्तो अधिट्ठानं न विजहति, न च पन तादिसो अधिट्ठानं उपगच्छति, एवमेतं दट्ठब्बन्ति. ‘‘यतो पट्ठाय परिभोगादयो वट्टन्ति, ततो पट्ठाय अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्ब’’न्ति वदन्ति.

अविसेसेन वुत्तवचनन्ति अधिट्ठातब्बं अधिट्ठेति, विकप्पेतब्बं विकप्पेतीति एवं सविसेसं कत्वा अवचनं ‘‘न विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) इमिना विरुद्धं विय दिस्सति. इदानि इदं अधिट्ठानविकप्पननयपटिबद्धं खन्धकं, परिवारञ्च मिस्सेत्वा पकिण्णकं वुच्चति – खन्धके ताव ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं, वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्तिआदि वुत्तं. परिवारे ‘‘न नव चीवरानि अधिट्ठातब्बानि, न नव चीवरानि विकप्पेतब्बानी’’ति (परि. ३२९), ‘‘दसके दस, एकादसके एकादस चीवरानि अधिट्ठातब्बानि, न विकप्पेतब्बानी’’ति (परि. ३३१) च अनेकक्खत्तुं वचनेन सुट्ठु दळ्हं कत्वा ‘‘सब्बानि चीवरानि अधिट्ठातब्बानि, न विकप्पेतब्बानी’’ति वुत्तं, तस्मा उभोपि ते विरुद्धा विय दिस्सन्ति, खन्धके एव च ‘‘वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तं. तदट्ठकथायं ‘‘वस्सिकसाटिका अनतिरित्तप्पमाणा नामं गहेत्वा वुत्तनयेनेव चत्तारो वस्सिके मासे अधिट्ठातब्बा, ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’’ति वुत्तं. इदञ्च विरुद्धं विय दिस्सति अञ्ञमञ्ञं हेमन्ते पच्चुद्धारसम्भवतो, वस्साने विकप्पनासम्भवतो च. तथा इध ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति विकप्पेती’’ति वचनप्पमाणतो सब्बत्थ विकप्पनाय अप्पटिसिद्धभावो वेदितब्बोति (पारा. अट्ठ. २.४६९) अट्ठकथावचनं परिवारवचनेन विरुद्धं विय दिस्सति, न हि विरुद्धं तथागता भासन्ति, तस्मा अट्ठकथानयोवेत्थ पटिसरणं, येन सब्बम्पि तं एकरसं होति. परिवारट्ठकथायञ्च वुत्तं ‘‘न विकप्पेतब्बानीति अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानी’’ति (परि. अट्ठ. ३२९). तिचीवरानि अधिट्ठितकालतो पट्ठाय, वस्सिकसाटिकादीनि च अत्तनो अत्तनो अधिट्ठानखेत्ते न अकामा विकप्पेतब्बानीति अत्थो, अवसेसपाळि, अत्थो च इध अट्ठकथायं वुत्तो, तस्मा सब्बम्पेतं एकरसन्ति.

एत्थाह – यदि एवं ‘‘नव चीवरानि नाधिट्ठातब्बानी’’ति च वत्तब्बं. विकप्पितकालतो पट्ठाय हि नाधिट्ठातब्बानीति? एत्थ वुच्चते – ‘‘तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं…पे… परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति एत्थ सब्बत्थ अधिट्ठाने पटिसेधादस्सनतो, विकप्पनाय अदस्सनतो च ‘‘ततो पर’’न्ति द्वीस्वेव परिच्छेददस्सनतो च ‘‘नव चीवरानि अधिट्ठातब्बानि, न विकप्पेतब्बानि चेव वुत्तन्ति वेदितब्बं. अपरो नयो – अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं अकामा. कस्मा? काले उप्पन्नं अनधिट्ठहन्तस्स कालातिक्कमे आपत्तिसम्भवतो, अकाले उप्पन्नं अनधिट्ठहन्तस्स दसाहातिक्कमे आपत्तिसम्भवतो च. तत्थ यं काले उप्पन्नं अप्पहोन्तेपि दसाहे कालातिक्कमे आपत्तिकरं, तं निस्सज्जनकाले ‘‘इदं मे, भन्ते, अतिरेकचीवरं धारितं निस्सग्गियं, इमाहं सङ्घस्सा’’तिआदिना निस्सज्जितब्बं, इतरं यथापाळिमेव. तत्थ पठमनयो ‘‘यो पन, भिक्खु, अतिरेकचीवरं धारेय्य निस्सग्गिय’’न्ति इमाय पठमपञ्ञत्तिया वसेन वुत्तो, दुतियो अनुपञ्ञत्तिया वसेन वुत्तो.

यथा च निस्सज्जितब्बवत्थुम्हि असति यथापाळिं अवत्वा केवलं आपत्ति एव देसेतब्बा, यथा च वस्सिकसाटिकनिस्सज्जने केवलं परियिट्ठमत्ते यथापाळिं अवत्वा यथासम्भवं निस्सज्जितब्बं, तथा इदम्पीति वेदितब्बं. यथा संवच्छरातिक्कन्तं अतिरेकचीवरं ‘‘दसाहातिक्कन्त’’मिच्चेव वुच्चति. संवच्छरविप्पवुत्थतिचीवरं, मासातिक्कन्तञ्च ‘‘रत्तिविप्पवुत्थ’’न्ति च ‘‘छारत्तविप्पवुत्थ’’न्ति च वुच्चति, तथा इदम्पि ‘‘दसाहातिक्कन्त’’मिच्चेव वुच्चतीति एके, तस्मा सिद्धमिदं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं अकामा’’ति, तथा अकामा न विकप्पेतुन्ति अत्थो. इच्छाय हि सति ‘‘पच्चुद्धरित्वा विप्पवाससुखत्थं विकप्पनाय ओकासो दिन्नो होति, दसाहातिक्कमे च अनापत्ती’’ति वचनतो विकप्पेतुं अनुजानामीति वुत्तं होति. तथा वस्सिकसाटिका अकामा अधिट्ठातुं दसाहातिक्कमे आपत्तिसम्भवतो. कित्तकं कालन्ति चे? वस्सानं चातुमासं, इच्छाय पन सति उद्धंयेव विकप्पेतब्बं. ‘‘सब्बत्थ विकप्पनाय अप्पटिसिद्धभावो वेदितब्बो’’ति हि वुत्तं. ‘‘अत्थापत्ति हेमन्ते आपज्जति, नो गिम्हे, नो वस्से’’ति (परि. ३२३) च वुत्तं, तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’’ति.

तत्रायं विचारणा – कदा पच्चुद्धरितब्बा, कदा विकप्पेतब्बा, किञ्चेत्थ यस्मा ‘‘ततो पर’’न्ति वुत्तं. हेमन्तञ्च पत्तमत्ते सा अधिट्ठानं विजहति, तस्मा ‘‘पच्चुद्धरित्वा’’ति न वत्तब्बं अधिट्ठानस्स नत्थिताय, अथ ‘‘अन्तोचातुमासे विकप्पेतब्बा’’ति न वत्तब्बं. ‘‘ततो परं विकप्पेतु’’न्ति हि वुत्तन्ति? एत्थ एकच्चे वदन्ति ‘‘वत्तब्बमेत’’न्ति. यथा परिवुत्थपरिवासो, चिण्णमानत्तो च सन्तो निट्ठितेसुपि परिवासमानत्तदिवसेसु, तथा निट्ठितेसुपि अधिट्ठानदिवसेसु साधिट्ठानमेतन्ति एके. अट्ठकथाचरियानं इदं सन्निट्ठानं ‘‘कत्तिकपुण्णमदिवसे पच्चुद्धरित्वा पाटिपददिवसे विकप्पेतब्बा’’ति. वुत्तञ्हेतं परिवारट्ठकथायं ‘‘कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमे पाटिपददिवसे विकप्पेत्वा ठपितं वस्सिकसाटिकं निवासेन्तो हेमन्ते आपज्जति. कुरुन्दियं पन ‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा हेमन्ते आपज्जती’ति वुत्तं, तम्पि सुवुत्तं. ‘चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’न्ति हि वुत्त’’न्ति (परि. अट्ठ. ३२३). तत्थ कुरुन्दिनयो पच्छा वुत्तत्ता सारतो दट्ठब्बो, न पुरिमो. निवासेन्तो हि गिम्हेपि ओरेनद्धमासं आपज्जति एव. इध च ‘‘अत्थापत्ति हेमन्ते आपज्जति, नो गिम्हेति वुत्त’’न्ति कुरुन्दिवचनस्सायमत्थो दिस्सति.

‘‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा तस्मिंयेव दिवसे अविकप्पेन्तो पच्छिमपाटिपददिवसे अपच्चुद्धारपच्चया दुक्कटं आपज्जति, न, अविकप्पनपच्चया दसाहपरिहारसम्भवतो’’ति कारणमेके वदन्ति. एवं सति हेमन्ते पत्तमत्ते अधिट्ठानं विजहतीति आपज्जति, तञ्च अयुत्तं. अधिट्ठानञ्हि ‘‘अञ्ञस्स दानेन…पे… छिद्दभावेनाति इमेहि नवहि कारणेहि विजहती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) वुत्तं, न ‘‘अधिट्ठानखेत्तातिक्कमेन वा’’ति. असाधारणत्ता न वुत्तन्ति चे? न, ‘‘छिद्दभावेना’’ति न वत्तब्बप्पसङ्गतो, छिद्दभावेन पन तिचीवरस्सेव सब्बट्ठकथासु अधिट्ठानविजहनस्स वुत्तत्ता. तस्मा हेमन्तस्स पठमदिवसे अपच्चुद्धारपच्चया दुक्कटं आपज्जति, न पच्चुद्धरित्वा अविकप्पनपच्चया. ‘‘विकप्पेतु’’न्ति वचनतो ततो अधिट्ठानं न विजहतीति पञ्ञायति. न हि कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमे पाटिपददिवसे अविकप्पेत्वा हेमन्ते आपज्जतीति वुत्तन्ति अधिप्पायो, यस्मा तं अपच्चुद्धारपच्चया दुक्कटं हेमन्तस्स पठमअरुणक्खणे एव आपज्जति, तस्मा ‘‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा’’ति वुत्तं. पच्चुद्धटं पन हेमन्ते दसाहपरिहारं लभति. ‘‘दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कामेतब्बा’’ति (पारा. अट्ठ. २.६३०) हि वुत्तं, तञ्च खो समये उप्पन्नं चे, नासमये. तथा च साधितं अपच्चुद्धटं न निस्सग्गियं होति, नो च तं परिदहितं, तस्मा कत्तिकपुण्णमदिवसे एव पच्चुद्धरणञ्च विकप्पनञ्च कत्तब्बन्ति सिद्धं, एत्थ च यथा अतिरेकचीवरं दसमे दिवसे विकप्पेन्तेन दसाहपरमं धारितं होति, अन्तोदसाहे च विकप्पितं होति, तथा कत्तिकपुण्णमाय विकप्पेन्तेन वस्सानं चातुमासं अधिट्ठितञ्च होति, ततो परं अनापत्तिखेत्ते एव विकप्पना च होतीति वेदितब्बं. एत्तावता अत्थि विकप्पनाखेत्ते अधिट्ठानं, अधिट्ठानखेत्ते च विकप्पनाति दीपितं होति. अञ्ञथा ‘‘अत्थापत्ति अधिट्ठानेन आपज्जति, अनधिट्ठानेन आपज्जति. अत्थापत्ति विकप्पनाय आपज्जति, अविकप्पनाय आपज्जती’’ति दुकेसु द्वे दुकानि वत्तब्बानि सियुं. तत्थ पठमदुके पठमपदं सम्भवति. विकप्पनखेत्ते हि वस्सिकसाटिकादीनं अधिट्ठानेन विनयातिसारदुक्कटं आपज्जति. एतेनेव दुतियदुक्कटस्स दुतियपदं वुत्तं होति. अनधिट्ठानेन आपज्जतीति नत्थि. अन्तोदसाहे अनापज्जनतो, विकप्पनादिसम्भवतो च विकप्पनाय आपज्जतीति नत्थि सब्बत्थ विकप्पनाय अप्पटिसिद्धत्ता, तस्मा तानि दुकानि ‘‘न लब्भन्ती’’ति न वुत्तानि. एत्थाह – या सा ‘‘अत्थापत्ति हेमन्ते आपज्जती’’ति (परि. ३२३) वचनप्पमाणतो दुक्कटापत्ति साधिता, सा सञ्चिच्च अपच्चुद्धरन्तस्स युज्जति, असतिया चे, कञ्चि, अनापत्ति. कत्तिकपुण्णमाय पच्चुद्धटं सञ्चिच्च अविकप्पयतो दुक्कटेन सह पुनदिवसे निस्सग्गियं, असतिया अविकप्पयतो निस्सग्गियमेव इध पठमपञ्ञत्तिया. यं पन वुत्तं मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) ‘‘वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेनापि, कण्डुपटिच्छादि आबाधवूपसमेनापि अधिट्ठानं विजहति, तस्मा सा ततो परं विकप्पेतब्बा’’ति, तेनेतं विरुज्झति, न केवलं इदमेव, ‘‘ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’’ति अट्ठकथावचनञ्च विरुज्झति. ततो परं नाम हि हेमन्तं, तत्थ चे पच्चुद्धारो, ‘‘वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेनापी’’तिआदि न युत्तं अधिट्ठानाभावेन पच्चुद्धाराभावतो. अविरोधो च इच्छितब्बो, तस्मा ‘‘पच्चुद्धरणं वत्तमत्त’’न्तिवादो एत्थापि सम्भवतीति चे? न, कुरुन्दि वचनविरोधतो. तत्थ हि कत्तिकपुण्णमाय पच्चुद्धारो वुत्तो, तस्मा वस्सानदिवसत्ता साधिट्ठानावसा पच्चुद्धरीयतीति न पच्चुद्धारो वत्तमत्तं, तस्मा ‘‘ततो पर’’न्ति याव पुण्णमा अधिप्पेता सिया. यथा चायं विकप्पो, तथा ‘‘वस्सानमासातिक्कमेनापि आबाधवूपसमेनापी’’ति इदम्पि अवस्सं पच्चुद्धरितब्बताय वुत्तं सिया. एवञ्च सति इध समन्तपासादिकाय तदवचनेन समेति. अञ्ञथा इधपि तं वत्तब्बं सियाति यथावुत्तोव विधि एत्थ सम्भवति, किञ्चापि सम्भवति, दुविञ्ञापयस्स पन लोकस्स सुविञ्ञापनत्थं वुत्ता. यस्मा पन सा वस्सानातिक्कमेन अधिट्ठानं विजहति, हेमन्तपठमारुणे च अपच्चुद्धारपच्चया दुक्कटा साधिता, तस्मा कत्तिकपुण्णमायमेव पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा, अविकप्पिताय ‘‘निस्सग्गियापज्जनमेवा’’ति वत्तब्बं. एत्तावतापि सन्तोसं अकत्वा विनिच्छयो परियेसितब्बो. होति चेत्थ –

‘‘एवं अभावं विनयस्स पाळि,

भिन्नं अभिन्नञ्च तदत्थयुत्तिं;

विञ्ञातुकामेन तदत्थविञ्ञू,

परियेसितब्बा विनये विञ्ञाया’’ति.

‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते विनापि ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वचनेन सुदिन्नं होति. इतरो चे अधिवासेति, तेनापि सुग्गहितं होति, नो चे अधिवासेति, देन्तेन सुदिन्नं. तं पन वत्थु न कस्सचि होति. तथा ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सामिको चे अधिवासेति, विनापि ‘‘गण्हाही’’ति वचनेन सुग्गहितं. नो चे अधिवासेति, सामिकस्सेव तं, न हि तस्सेतं विनयकम्मन्ति एत्थ विनयकम्मस्सत्थाय चे गण्हाति, न वट्टति. न केवलं अत्तनो अत्थाय गहितं, पुन तस्सपि देति, वट्टतीति च. तथा अनपेक्खो हुत्वा परस्स विस्सज्जेत्वा पुन तेन दिन्नं वा तस्स विस्सासन्तो वा परिभुञ्जति, वट्टति. तत्थापि विनयकम्मवसेन न वट्टतीति एके. ते एव ‘‘महन्तं वा खुद्दकं करोती’’ति एत्थ ‘‘तिचीवरे दीघतो विदत्थि अनतिक्कमित्वा छिन्दित्वा करोति, एवं सेसेसुपी’’ति वदन्ति. एवरूपेसु ठानेसु पोराणाचरियानं कथामग्गं सुट्ठु आचरियकुलसेवनाय सञ्जानित्वा तेन संसन्दित्वा सतो सम्पजानो हुत्वा सोतूनञ्च चित्तं अविमोहेत्वा कथेतब्बं. एसा अम्हाकं आयाचना.

पठमकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. उदोसितसिक्खापदवण्णना

४७१. सन्तरुत्तरेन जनपदचारिकं पक्कमन्ति. कस्मा? किञ्चापि ‘‘न, भिक्खवे, सन्तरुत्तरेन गामो पविसितब्बो, यो पविसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. ३६२) पठमं वुत्तं. पच्छा पन ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, पच्चया सङ्घाटिया निक्खेपाय, उत्तरासङ्गस्स, अन्तरवासकस्स निक्खेपाय गिलानो वा होति, वस्सिकसङ्केतं वा, नदीपारं गन्तुं वा, अग्गळगुत्तिविहारो वा, अत्थतकथिनं वा होती’’ति वुत्तत्ता, अट्ठकथायम्पिस्स ‘‘पञ्चसु पेतेसु अग्गळगुत्ति एव पमाणं. गुत्ते एव हि विहारे निक्खिपित्वा बहि गन्तुं वट्टति, नागुत्ते’’ति वुत्तत्ता अपञ्ञत्तेपि कथिने ‘‘ते भिक्खू अग्गळगुत्तिविहारे ठपेथा’’ति वत्वा सभागानं हत्थे चीवरं निक्खिपित्वा सन्तरुत्तरेन गामप्पवेसे लद्धकप्पिया जनपदचारिकं पक्कामिंसूति वेदितब्बं.

४७३. अविप्पवाससम्मुतिन्ति अविप्पवासत्थं, विप्पवासपच्चया या आपत्ति, तदभावत्थं वा सम्मुतिं दातुन्ति अत्थो. ततो पट्ठाय वट्टति. कित्तकं कालं वट्टतीति? मासं वा अतिरेकं वा याव गमने सउस्साहो, ताव वट्टति. तेन वुत्तं ‘‘धुरनिक्खेपं करोन्तेन पच्चुद्धरितब्ब’’न्ति. पुन सम्मुतिदानकिच्चं नत्थीति सचे द्वादसन्नं वस्सानं अच्चयेन अञ्ञो रोगो होति, वट्टति, उपसम्पदकम्मं विय यावजीवं एकासम्मुति वट्टतीति च.

‘‘कतं वा होती’’तिआदि इमस्मिं सिक्खापदे न वत्तब्बं, कस्मा? करणपलिबोधे उपच्छिन्नेपि अनधिट्ठितचीवरतो विप्पवासपच्चया आपत्तिया असम्भवतो, तस्मा ‘‘निट्ठितचीवरस्मिन्ति भिक्खुनो चीवरं अधिट्ठितं होती’’ति एत्तकमेव वत्तब्बन्ति चे? न, तदायत्तत्ता. अधिट्ठानञ्हि करणपलिबोधस्स निट्ठापनायत्तं, तस्मा ‘‘कतं वातिआदि वुत्त’’न्ति च वुत्तं. तत्थ कतन्ति पुब्बे वुत्तमेव.

४७७-८. अविप्पवासलक्खणववत्थापनत्थन्ति एत्थ ‘‘अन्तोगामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोगामे वत्थब्ब’’न्तिआदिवचनतो अविप्पवासलक्खणं ववत्थापितं, तब्बिपरीतनयेन विप्पवासलक्खणं वेदितब्बं. गामो एकूपचारोतिआदिम्हि पन ठपेत्वा सत्थं, रुक्खमूलं, अज्झोकासञ्च सेसेसु परिक्खेपापरिक्खेपवसेन एकूपचारनानूपचारता वेदितब्बा. यस्मा पन सत्थं दुविधं निविट्ठं, अनिविट्ठञ्च, तेसु अनिविट्ठं एककुलस्स वा नानाकुलस्स वा अपरिक्खित्तमेव होति, निविट्ठं सिया परिक्खित्तं, सिया अपरिक्खित्तं, तस्मा तत्थ परिक्खेपादिवसेन अदस्सेत्वा अब्भन्तरवसेन वुत्तो. तथा अब्भोकासे. रुक्खमूले छायावसेन. अञ्ञथा ‘‘सत्थो एकूपचारो नानूपचारो’’तिआदि उद्देसविरोधो सिया विभङ्गे अदस्सितत्ता, तस्मा सत्थस्स पुरतो च पच्छतो च सत्तब्भन्तरा, पस्सतो च एकब्भन्तरन्ति अयमेकूपचारो, ततो परं नानूपचारो. तथा रुक्खमूलस्स यत्थ मज्झन्हिके काले छाया फरति, अयं एकूपचारो. इतरो नानूपचारो. कस्मा? तत्थ हि परिक्खेपो अप्पमाणं. छायाव पमाणं. अज्झोकासस्स पाळियं वुत्तोव. ‘‘सत्थादीनं एककुलसन्तकवसेन एकूपचारता’’ति लिखितं, तस्मा निवेसने, उदोसिते च वुत्तपरिच्छेदोव अट्टादीसूति कत्वा संखित्तं. ततो परं खेत्तधञ्ञकरणआरामविहारेसु पन परिक्खित्तापरिक्खित्त-पदं पुन उद्धटं सत्थविभङ्गेन अधिकारस्स पच्छिन्नत्ता. ‘‘नानागब्भा’’तिआदिवचनं पन असम्भवतो खेत्तधञ्ञकरणआरामेसु न उद्धटं. विहारे सम्भवन्तम्पि तत्थ पच्छिन्नत्ता न उद्धटं. कुलं वुच्चति सामिको, तस्मा ‘‘एककुलस्स नानाकुलस्सा’’ति इमिना गामादीनं चुद्दसन्नं चीवरनिक्खेपट्ठानानं साधारणासाधारणभावं दीपेति. अज्झोकासस्स पन असम्भवतो न वुत्तं. यस्मा पनेत्थ एककुलस्स, नानाकुलस्स च अपरिक्खित्तेसु गामादीसु परिहारविसेसो किञ्चापि नत्थि, परिक्खित्तेसु पन अत्थि, तस्मा एकनानाकुलग्गहणं, एकनानूपचारग्गहणञ्च सात्थकन्ति वेदितब्बं. तत्थपि अयं विसेसो – सत्थे, रुक्खमूले च कुलभेदतोव भेदो, नोपचारभेदतो. अज्झोकासे उपचारभेदतो च, सो पन पाळियं न दस्सितोति. ‘‘तं पमाणं अतिक्कमित्वाति वचनतो आकासेपि अड्ढतेय्यरतनप्पमाणे दोसो नत्थी’’ति वदन्ति.

४७९. ‘‘सभा’’ति इत्थिलिङ्गं. ‘‘सभाय’’न्ति नपुंसकलिङ्गं, तेन वुत्तं ‘‘लिङ्गब्यत्तनयेना’’ति. नपुंसकलिङ्गदस्सनत्थं किर ‘‘सभाय’’न्ति पच्चत्तवसेन निद्दिट्ठं, तस्स अनुपयोगत्ता ‘‘द्वारमूल’’न्तिपि. अत्तनो निक्खित्तट्ठाने अनिक्खित्तत्ता वीथिहत्थपासो न रक्खति, यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं होति, तस्मिं घरे वत्थब्बं. ‘‘सभाये वा वत्थब्बं द्वारमूले वा, हत्थपासा वा न विजहितब्ब’’न्ति हि वुत्तं. ‘‘हत्थपासेयेव अरुणं उट्ठपेतब्ब’’न्ति नियमितत्ता जानितुं न सक्काति चे? अन्तोघरे न सक्का, तथा तथा वुत्तत्ता, तस्मा ‘‘युत्ति पमाण’’न्ति वुत्तं. अयमत्थो अट्ठकथायम्पि पकासितो, पुनपि खुद्दकगामे सब्बसाधारणगामद्वारवसेन. सचे तस्स द्वारद्वयं होति, मज्झे च घरसभायं, यत्थिच्छति, तत्थ वसितब्ब’’न्ति.

४८०-१. यानि निवेसनादीनि गामसङ्ख्यं न गच्छन्ति, तानि निवेसनादीनीति अधिप्पेतानि. अज्झोकासे अपरिसङ्कितम्पि चीवरं अतिरेकसत्तब्भन्तरे निक्खित्तं निस्सग्गियं होति, एत्थ अन्तोसीमता न रक्खति, सत्थे पन रक्खति. ‘‘नदीपरिहारो च लब्भती’’ति वचनतो उदकुक्खेपसीमायं परिहारो लब्भतीति सिद्धं. सामन्तविहारो चे एकसीमो, चीवरं न निस्सग्गियं.

इदानि –

‘‘छिन्नं धुतङ्गं सासङ्क-सम्मतो सन्तरुत्तरं;

अचीवरस्सानापत्ति, पच्चुद्धारादिसिद्धितो’’ति. –

इदं पकिण्णकं, तत्थायं चोदनापुब्बङ्गमो विनिच्छयो – केचि ‘‘दिगुणं सङ्घाटि’’न्ति (महाव. ३४८) वचनतो ‘‘एकच्चिका सङ्घाटिपि नाधिट्ठातब्बा. सचे अधिट्ठाति न रुहती’’ति वत्वा उपसम्पदापेक्खानम्पि दिगुणमेव सङ्घाटिं दत्वा उपसम्पादेन्ति, ते इमिना सुत्तलेसेन सञ्ञापेतब्बा. भगवता हि ‘‘छिन्नकं सङ्घाटिं छिन्नकं उत्तरासङ्गं छिन्नकं अन्तरवासक’’न्ति पठमं अनुञ्ञातं. ततो ‘‘अञ्ञतरस्स भिक्खुनो तिचीवरे करियमाने सब्बं छिन्नकं नप्पहोति. द्वे छिन्नकानि एकं अच्छिन्नकं नप्पहोति. द्वे अच्छिन्नकानि एकं छिन्नकं नप्पहोती’’ति इमस्मिं वत्थुस्मिं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अन्वाधिकम्पि आरोपेतु’’न्ति (महाव. ३६०) अनुञ्ञातं, तस्मा एकच्चिकापि सङ्घाटि वट्टतीति सिद्धं. या छिज्जमाना नप्पहोति, तस्सा कुतो दिगुणताति. अट्ठकथायम्पिस्स वुत्तं ‘‘अन्वाधिकम्पि आरोपेतुन्ति आगन्तुकपत्तम्पि दातुं. इदं पन अप्पहोनके आरोपेतब्बं. सचे पहोति, आगन्तुकपत्तं न वट्टति, छिन्दितब्बमेवा’’ति (महाव. अट्ठ. ३६०). कथिनं पन छिन्नकमेव वट्टति आवेणिकलक्खणत्ता, ‘‘छिन्नकं दिगुणं नप्पहोती’’ति वचनाभावतो चाति सन्निट्ठानमेत्थ गन्तब्बं.

धुतङ्गन्ति अनुपसम्पन्नानं तेचीवरिकधुतङ्गाभावतो तिचीवरेनेव तेचीवरिकोति. तेसं अधिट्ठानाभावतो ‘‘अधिट्ठितेनेवा’’ति वत्तब्बं होतूति चे? न, धुतङ्गभेदेन विरोधप्पसङ्गतो. चतुत्थचीवरसादियनेन हि धुतङ्गभेदो, न तिचीवरविप्पवासेन, नापि अतिरेकचीवरसादियनेन, नापि अतिरेकचीवरधारणेन. यस्मा पन भिक्खूनंयेव भगवता अधिट्ठानवसेन नव चीवरानि अनुञ्ञातानि, जातिवसेन च वुत्तानि, न एवं अनुपसम्पन्नानं. तस्मा तेसं चीवरनियमाभावा न तं धुतङ्गं अनुञ्ञातं गहट्ठानं विय, तस्मा तस्स समादानविधाने अवचनतो च सन्निट्ठानमेत्थ गन्तब्बं.

सासङ्कसम्मतोति कङ्खावितरणियं सासङ्कसिक्खापदे विसुं अङ्गानि न वुत्तानि, ‘‘सेसमेत्थ चीवरवग्गस्स दुतियसिक्खापदे वुत्तनयेन वेदितब्ब’’न्ति (कङ्खा. अट्ठ. सासङ्कसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, न च पनेतं वुत्तं. तत्थ रत्तिविप्पवासो चतुत्थं अङ्गं, इध छारत्तविप्पवासो, अयमेत्थ विसेसोति, तस्मा अङ्गसामञ्ञतो, सम्मुतिसामञ्ञतो च सासङ्कसिक्खापदमेव वदन्ति. इदं निप्पदेसं, तं सप्पदेसं मासपरमत्ता. तत्थ बहिगामेपि गामसीमं ओक्कमित्वा वसित्वा पक्कमन्तस्स अनापत्ति, इध न तथा, इध अनन्तरे अनन्तरे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं, तत्थ सत्तमेति अयं इमेसं द्विन्नं विसेसो. अङ्गानि पन चीवरनिक्खेपङ्गसम्पत्तितो विपरियायेन, इध वुत्तनयेन च सिद्धत्ता न वुत्तानि. तानि कामं न वुत्तानि, तथापि चतुत्थमङ्गं विसेसितब्बं, न पन विसेसितं. किंकारणा? इध वुत्तनिस्सज्जनक्कमेन निस्सज्जेत्वा आपत्तिदेसनतो, तत्थापन्नापत्तिविमोक्खदीपनत्थं. संवच्छरविप्पवुत्थम्पि रत्तिविप्पवुत्थमेव, पगेव छारत्तं विप्पवुत्थं. एवं सन्तेपि तत्थ यथावुत्तअङ्गसम्पत्तिया सति तत्थ वुत्तनयेनेव निस्सज्जितब्बं. हेमन्ते वा गिम्हे वा निस्सज्जति चे? इध वुत्तनयेनापि निस्सज्जितुं वट्टतीति ञापनत्थं चतुत्थं अङ्गं न विसेसितन्ति नो तक्कोति आचरियो. मासातिक्कन्तम्पि चीवरं ‘‘दसाहातिक्कन्त’’न्ति वत्वा निस्सट्ठमेव. द्वयेन ऊनमासं हुत्वा ‘‘दसाहातिक्कन्त’’न्ति वत्वा मासातिक्कन्तन्ति एके. तथापि सचे पच्चासाचीवरं होति, निस्सग्गियं ‘‘दसाहातिक्कन्त’’न्ति वत्वा, मूलचीवरं पन ‘‘मासातिक्कन्त’’न्ति वत्वा निस्सज्जितब्बं.

‘‘सन्तरुत्तर’’न्ति वा ‘‘सङ्घाटि’’न्ति वा ‘‘चीवर’’न्ति वा किं तिचीवरं, उदाहु अञ्ञम्पीति. किञ्चेत्थ – यदि तिचीवरमेव पटिसिद्धं, परियापन्नवसेन अच्छिन्नचीवरच्छिन्दनधोवापनविञ्ञत्तिआदिविरोधो. अथ अञ्ञम्पि, ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्ति एवमादिना विरोधोति? वुच्चते – न नियमतो वेदितब्बं यथासम्भवं गहेतब्बतो. तथा हि ‘‘चीवरं निक्खिपित्वा सन्तरुत्तरेन जनपदचारिकं पक्कमन्ती’’ति (पारा. ४७१) एवमादीसु तिचीवरमेव. ‘‘न, भिक्खवे, सन्तरुत्तरेन गामो पविसितब्बो, सन्तरुत्तरपरमं ततो चीवरं साधितब्ब’’न्ति एवमादीसु यंकिञ्चि, तथा सगुणं कत्वा सङ्घाटियो दातब्बा, निवासनं दातब्बं, सङ्घाटि दातब्बा, हन्द ते, आवुसो, सङ्घाटि, देहि मे पटन्तिआदीसु. वुत्तञ्हेतं ‘‘सब्बञ्हि चीवरं सङ्घटितट्ठेन ‘सङ्घाटी’ति वुच्चती’’ति. तथा ‘‘निट्ठितचीवरस्मि’’न्ति एत्थापीति एके. अन्तोसमये हि यावदत्थं चीवरं अनुञ्ञातं, तं सब्बं करियमानं कदा निट्ठानं गच्छिस्सति, तस्मा तिचीवरमेवाति एके. अचीवरस्सानापत्ति पच्चुद्धारादिसिद्धितोति किं वुत्तं होति? उदोसितसिक्खापदस्स निप्पयोजनभावप्पसङ्गतो तिचीवरविप्पवासे तेचीवरस्स आपत्तीति एके. तत्थेतं वुच्चति न होति आपत्ति पच्चुद्धारादिसिद्धितो. ‘‘अनापत्ति अन्तोअरुणे पच्चुद्धरति, विस्सज्जेती’’ति हि वुत्तं. अञ्ञथा पच्चुद्धरन्तस्स, अन्तोअरुणे विस्सज्जेन्तस्स च याव अञ्ञो नाधिट्ठाति, ताव आपत्तिं आपज्जति यथावुत्तनयेन. अञ्ञथा सत्तब्भन्तरेन विप्पवासस्साति विप्पवासतो यथारुतंयेव सति विप्पवासे विप्पवासतो अविप्पवासे सति अविप्पवासतोति.

उदोसितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. ततियकथिनसिक्खापदवण्णना

४९७. नप्पहोतीति लामकपरिच्छेदं न पापुणाति, तेनेव तिचीवरस्स मुट्ठिपञ्चकादिलामकपरिच्छेदोव ताव वुत्तो. चीवरे पच्चासा चीवरपच्चासा. तेनेतं दीपेति – तं चीवरं पच्छा लब्भतु वा मा वा, याव सा पच्चासा छिज्जति, ताव इदं मूलचीवरं ठपेतुं अनुजानामीति. ‘‘चीवरपच्चासा’’ति मरियादत्थे निस्सक्कवचनं, भुम्मत्थे वा पच्चत्तवचनं कतं.

४९९-५००. निट्ठितचीवरस्मिं …पे… चीवरासा वा उपच्छिन्नातिआदिम्हि तीसु चीवरेसु अञ्ञतरं कतं होति, सेसा अत्थि, रक्खति. चीवरपलिबोधस्स उपच्छेदे, उब्भतस्मिञ्च कथिने समये वा हेमन्तस्स समये वा अकालचीवरं उप्पज्जेय्य, खिप्पमेव कारेतब्बं. सति पारिपूरिया पच्चासा न रक्खति, असति नत्थि चे पच्चासा, न रक्खति. ‘‘अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्न’’न्ति वचनतो अपरकत्तिका अत्थते वा अनत्थते वा समयोव. हेमन्तो सिया समयो अत्थते, सिया असमयो अनत्थते. ततो परं एकंसतो असमयो वाति. ‘‘आदिस्स दिन्न’’न्ति इदं इध अलब्भमानम्पि अत्थुद्धारवसेन वुत्तं भिक्खुनीनं दुतियनिस्सग्गिये (पाचि. ७३८ आदयो) सेसं अकालचीवरं विय. तत्थ हि भिक्खुनिसङ्घस्स ‘‘सम्पत्ता भाजेन्तू’’ति एवं आदिस्स दिन्नमेव ‘‘अकालचीवरं कालचीवर’’न्ति अधिट्ठहित्वा भाजेन्तिया निस्सग्गियं. तथा हि तत्थ यथा ‘‘अकालचीवरं नाम अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्नं, अत्थते कथिने सत्तमासे उप्पन्न’’न्ति इदं अत्थुद्धारवसेन वुत्तं, एवंसम्पदमिदं. यदि एवं ‘‘एकपुग्गलस्स इदं तुय्हं दम्हीति दिन्न’’न्ति इदं किमत्थं वुत्तं, न हि तं भाजनीयन्ति चे? अभाजनीयसामञ्ञतो वुत्तं होति. यथा सङ्घस्स आदिस्स दिन्नं अत्थतकथिनेहि एव भिक्खूहि अभाजनीयत्ता अकालचीवरं नाम जातं, एवं पुग्गलिकम्पि इतरेहीति अत्थो. एवं सन्तेपि कस्सचि सिया ‘‘आदिस्स दिन्नम्पि दसाहमेव परिहारं लभती’’ति. तस्सेतं पाटिकङ्खं. पठमकथिने ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति इदञ्हि निरत्थकन्ति. अनुब्भतस्मिम्पि हि कथिने दसाहपरममेव धारेतब्बन्ति विञ्ञातत्ता अनादिस्स दिन्नमेव सन्धायेतं वुत्तं सियाति चे? एवं सन्तेपि अनादिस्स दिन्नम्पि अनत्थतकथिनानं अपरकत्तिकाय दसाहमेव परिहारं लभति ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति वुत्तत्ता. आमन्ताति चे? ‘‘अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्न’’न्ति वचनेन विरुज्झति, तस्मा यथावुत्तनयेनेवेत्थ सन्निट्ठानं गन्तब्बं.

अनुगण्ठिपदे वुत्तं ‘‘पठमसिक्खापदे सब्बचीवरानं यावदत्थचीवरवसेन कथिनमासब्भन्तरे दसाहातिक्कमेपि अनापत्ति परिहारस्स दिन्नत्ता. यथा कथिनमासब्भन्तरे आदिस्स दिन्नमकालचीवरं कालचीवरपरिहारमेव लभति, तथा इतरमासेपि लभतीति वेदितब्बं. तस्मा एवं ‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने भिक्खुनो पनेव चीवरं उप्पज्जेय्या’तिआदिना सिक्खापदे सिद्धेपि अनत्थतकथिनानं पच्छिमकत्तिकमासं अनुजानन्तेन ‘अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’ति वुत्तं. एवञ्हि अवुत्ते अकालचीवरं नाम ‘अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्न’न्ति न सक्का वत्तुं. एवञ्हि वचनतो अनत्थतकथिनानं अत्थतकथिनानं विय सब्बचीवरानं पच्छिमकत्तिकमासे दसाहातिक्कमे निस्सग्गियं न होती’’तिआदि.

भिय्योपि एवं वुत्तं – यं पन मया ‘‘पठमकथिने दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति अनुञ्ञातं, तम्पि कथिनमासतो बहि उप्पन्नमेव, न अन्तोति अयमत्थो दीपितो होति. कथं? अतिरेकचीवरस्स दसाहपरिहारतो उद्धं आपज्जितब्बापत्तिं ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति अनुपञ्ञत्तिया कथिनब्भन्तरे वारेत्वा ततो उद्धं उप्पन्नेसु दसाहातिक्कमे आपज्जितब्बापत्तिं इमिना सिक्खापदेन वारेतुं ‘‘अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’’तिआदि वुत्तं. तेन ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं, एतं अकालचीवरं नामा’’ति वचनतो कथिनुब्भारतो उद्धं दसाहपरिहारं न लभतीति दीपितं होति, तेहि सद्धिं पुन कथिनुब्भारतो उद्धं पञ्च दिवसानि लभतीति पसङ्गोपि ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने भिक्खुनो पनेव अकालचीवरं उप्पज्जेय्य…पे… खिप्पमेव कारेतब्ब’’न्ति अकालचीवरस्स उप्पत्तिकालं नियमेत्वा वुत्तत्ता निवारितो होति, तदुभयेन कथिनब्भन्तरे उप्पन्नचीवरं कथिनुब्भारतो उद्धं एकदिवसम्पि परिहारं न लभतीति सिद्धं होति. एवं अपरे वदन्तीति.

पुनपि वुत्तं – आचरिया पन एवं वदेय्युं ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने भिक्खुनो पनेव अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’’ति एत्थ ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति वदन्तो एवं विञ्ञापेति ‘‘एत्थन्तरे तिण्णन्नम्पि अकालचीवरानं उप्पत्ति अभाव’’न्ति. कस्मा पन पदभाजने वित्थारितानीति? वुच्चते – इदं सिक्खापदं अधिट्ठानं सन्धाय वुत्तं, किन्तु पठमे दसाहं अनुजानित्वा तस्मिं अप्पहोन्ते सचे पच्चासा अत्थि, तमेव वड्ढेत्वा मासं अनुजानन्तो इमम्पि अत्थविसेसं दीपेति अकालचीवरं नाम सम्मुखीभूतेन भाजेतब्बन्तिपि दीपेति. तं पन ‘‘आकङ्खमानेन भिक्खुना पटिग्गहेतब्ब’’न्ति इमिना सिक्खापदेन वड्ढेत्वा वुत्तन्ति, तस्मा तीणिपि पदभाजने वित्थारितानीति.

‘‘खिप्पमेव कारेतब्बन्ति दसाहा कारेतब्ब’’न्ति इदं पन पहोनकभावे पुरिमसिक्खापदलक्खणेनाति दीपेतुं वुत्तं, तस्मा ‘‘एवं सीघन्ति वा लहुन्ति वा’’तिआदिना अवत्वा ‘‘दसाहा’’ति वुत्तं. अत्थतकथिनस्स एवं होतु, अनत्थते पन कथिने कथन्ति वुत्ते अनत्थतस्स पटिक्खेपतं दस्सेतीति वुत्तो अपस्सन्तो विघातं आपज्जतीति. एकतिंसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियन्ति महन्तेनपि पच्चासाचीवरेन सह घटितम्पि तब्भावं अनुपतित्वा निस्सग्गियं होति सति पच्छिमप्पमाणसम्भवे, असति न होति, पुन घटिते होति, अञ्ञेन घटिते न होति. छिन्नं अञ्ञवत्थु होति. पुब्बपरिच्छेदं अतिक्कन्तं घटितं पुन अञ्ञपरिच्छेदं लभतीति एके, उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं. अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे पन ‘‘सङ्घस्स वा इदं अकालचीवरन्ति उद्दिस्स दिन्न’न्ति एत्थ सङ्घस्स दिन्ने आपत्ति नाम नत्थि, ‘सोतस्स रहो’तिआदीसु विय पदुद्धारेन वुत्तं, तस्स लाभं सन्धायाति चे? सङ्घतो वा उप्पज्जेय्याति अनेन सिद्धत्ता अधिकमेवा’’ति च ‘‘सङ्घो चीवरानि लभिस्सति गणो वा’तिआदिनापि पाठो अत्थी’’ति च वुत्तं. गण्ठिपदे कोसल्लत्थं पन मया सब्बं लिखितं, सुट्ठु विचारेत्वा कथेतब्बं.

ततियकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना

५०३-५०५. भत्तविस्सग्गन्ति भत्तकिच्चाधिट्ठानं. भत्तकिच्चाधिट्ठानविभागन्ति पोराणा. तत्थ नाम त्वन्ति तत्थ तया कतकम्मे एवं अकत्तब्बे सति धोवापिस्ससि नाम. अथ वा सो नाम त्वन्ति अत्थो. उभतोसङ्घे उपसम्पन्नाति भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पदाय पटिक्खित्तत्ता तदनुपसङ्गभया एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘पुराणचीवर’’न्ति एत्थ पुराणभावदीपनत्थमेव ‘‘सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पी’’ति वुत्तं, तस्मा ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरं विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति वचनस्स ओकासो न जातोति एके. यस्मा विकप्पनुपगपच्छिमं इध नाधिप्पेतं, निवासनपारुपनुपगमेवाधिप्पेतं, तेनेव निसीदनपच्चत्थरणे दुक्कटं वुत्तं, तस्मा न वुत्तन्ति एके. जातिप्पमाणावचनतो यं किञ्चि पुराणवत्थं धोवापेन्तस्स निस्सग्गियमेव, तेनेव ‘‘अनापत्ति चीवरं ठपेत्वा अञ्ञं परिक्खारं धोवापेती’’ति वुत्तं. थविकम्पि हि असुचिमक्खितं परिभुत्तं धोवापेति, निस्सग्गियमेव ओळारिकत्ता, अप्पतिरूपत्ता च. तेनेव कङ्खावितरणियं इमस्मिं ठाने चीवरपरिच्छेदो न वुत्तोति एके, विचारेत्वा युत्ततरं गहेतब्बं. ‘‘रजित्वा कप्पं कत्वाति कप्पियं कतमेव निवासेतुं, पारुपितुं वा वट्टति, नेतर’’न्ति वुत्तं. इमिना च मज्झिमत्थेरवादो उपत्थम्भितो होति, नोपत्थम्भितो. रजित्वातिआदि पन विनयविधिदस्सनत्थं वुत्तन्ति मम तक्को. यथा अञ्ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञीवारे तीणि चतुक्कानि, एवं वेमतिकञातिकवारेसु चाति नव चतुक्कानि होन्ति. एत्थाह – एकवारं धोवित्वा धोवनेसु धुरं निक्खिपित्वा पुन ‘‘दुद्धोत’’न्ति मञ्ञमाना धोवति, अनापत्तिया भवितब्बं, दुतियवारं अवुत्ता धोवति नाम होतीति? वुच्चते – सचे भिक्खु ‘‘अलं एत्तावता धोतेना’’ति पटिक्खिपति, पुन धोवन्ती अवुत्ता धोवति नामाति युज्जति. नो चे, वुत्ताव होतीति वेदितब्बं. भिक्खुस्स लिङ्गपरिवत्तने एकतोउपसम्पन्नाय वसेन आपत्ति साकियानीनं विय.

५०६. एकेन वत्थुनाति येन केनचि पठमेन. ‘‘तिण्णं चतुक्कानं वसेना’’ति पाठो. भिक्खूनं सन्तिके अट्ठवाचिकाय उपसम्पन्नाय पाकटत्ता तं अवत्वा साकियानियोव वुत्ता अपाकटत्ता.

पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना

५०८-५१०. अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति एत्थ ‘‘गणम्हा ओहीयनसिक्खापदे’’ति लिखितं. अरञ्ञवासीनिसेधनसिक्खापदे अपञ्ञत्तेति एके, ‘‘तं न सुन्दर’’न्ति वदन्ति. विहत्थतायाति आयासेन.

५१२. उपचारोति द्वादसहत्थो. महापच्चरियं, कुरुन्दियञ्च वुत्तन्ति एत्थ रत्तिभागे धम्मकथिकस्स भिक्खुनो बहूसु चीवरेसु महाजनेन पसाददानवसेन पटिक्खित्तेसु पुनदिवसे ‘‘उपासकानं पसाददानानि एतानी’’ति सुद्धचित्तेन गण्हन्तस्स दोसो नत्थि, ‘‘भिक्खुनीहिपि दिन्नानि इध सन्ती’’ति ञत्वा गण्हतो दोसो. तं अचित्तकभावेनाति भिक्खुनीहि दिन्नभावं ञत्वा बहूसु तस्सा चीवरस्स अजाननेनाति अत्थो. पंसुकूलं अधिट्ठहित्वाति ‘‘भिक्खुनीहि नु खो दिन्नं सिया’’ति अविकप्पेत्वा ‘‘पंसुकूलं गण्हामी’’ति गण्हन्तस्स वट्टति. कुरुन्दिआदीसु वुत्तोपि अत्थो अयमेव, एकं, ‘‘अचित्तकभावेना’’ति वचनेन ‘‘यथा तथा गण्हितुं वट्टती’’ति उप्पथोव पटिसेधितोति अपरे. एवं धम्मसिरित्थेरो न वदति, उजुकमेव वदतीति पपञ्चितं. तस्सेव विसयो, तस्सायं अधिप्पायो – यथा ‘‘पंसुकूलं गण्हिस्सतीति ठपितं कामं भिक्खुनिसन्तकम्पि अविकप्पेत्वा पंसुकूलं अधिट्ठहित्वा गहेतुं वट्टती’’ति वुत्तं, तथा धम्मकथिकस्स भिक्खुनिया दिन्नम्पि अपञ्ञायमानं वट्टतीति, तस्मा तं वुत्तं महापच्चरियं, कुरुन्दियञ्च अचित्तकभावेन न समेतीति. पटिक्खेपो पन विकप्पग्गहणे एव रुहति. अञ्ञथा पुब्बापरं विरुज्झतीति. तं न युत्तं पंसुकूलेन असमानत्ता. पंसुकूलभावेन सङ्कारकूटादीसु ठपितं भिक्खुनीहि, न तं तस्सा सन्तकं हुत्वा ठितं होति. अस्सामिकञ्हि पंसुकूलं सब्बसाधारणञ्च, अञ्ञोपि गहेतुं लभति. इदं पुब्बेव ‘‘भिक्खुनीनं चीवर’’न्ति जानित्वापि पंसुकूलिको गहेतुं लभति तदा तस्सा असन्तकत्ता. ‘‘पंसुकूलं अधिट्ठहित्वा’’ति सल्लेखक्कमनिदस्सनत्थं वुत्तं. मंसं ददन्तेन तथागतेन सल्लेखतो कप्पियम्पि भुत्तं निस्सग्गियं चीवरमाह यो मंसं कथन्ति सयमादिसेय्याति.

अचित्तकत्ता कथं पंसुकूलं वट्टतीति चे? ताय तस्स अदिन्नत्ता, भिक्खुनापि ततो भिक्खुनितो अग्गहितत्ता च. अस्सामिकम्पि हि पंसुकूलं अञ्ञिस्सा हत्थतो गण्हाति, न वट्टति ‘‘अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं पटिग्गण्हेय्या’’ति वुत्तलक्खणसम्भवतो. अञ्ञातिकाय सन्तकं ञातिकाय हत्थतो गण्हाति, वट्टतीति एके. यथा सिक्खमानसामणेरादीनं हत्थतो पटिग्गण्हन्तस्स अनापत्ति, तथा कङ्खावितरणियञ्च ‘‘अञ्ञातिकाय हत्थतो गहण’’न्ति (कङखा. अट्ठ. चीवरप्पटिग्गहणसिक्खापदवण्णना) अङ्गं वुत्तं. तथा ञातिकाय सन्तकं सिक्खमानाय, सामणेरिया, उपासकस्स, उपासिकाय, भिक्खुस्स, सामणेरस्स सन्तकं अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया हत्थतो गण्हन्तस्स च अनापत्ति एवं यथावुत्तलक्खणासम्भवतोति एके, तेनेव ‘‘एकतोउपसम्पन्नाय चीवरं पटिग्गण्हाती’ति अवत्वा ‘हत्थतो पटिग्गण्हाति अञ्ञत्र पारिवत्तका, आपत्ति दुक्कटस्सा’ति (पारा. ५१३) वुत्तं, तस्मा अञ्ञातिकाय सन्तकम्पि एकतोउपसम्पन्नाय हत्थतो पटिग्गण्हन्तस्स दुक्कट’’न्ति वदन्ति, उभोपेते न सारतो दट्ठब्बा, कारणं परियेसितब्बं.

५१४. को पन वादो पत्तत्थविकादीसूति अनधिट्ठातब्बेसु बहूसु पटलेसु. तेनेवाह मातिकाट्ठकथायं ‘‘पत्तत्थविकादिम्हि अनधिट्ठातब्बपरिक्खारे’’ति. अधिट्ठानुपगेसु वा तेसं परिक्खारत्ता भिसिछविया विय अनापत्ति. किं पटपरिस्सावनं परिक्खारं न होतीति? होति, किन्तु तं किर निवासनादिचीवरसण्ठानत्ता न वट्टति. तस्मा इध निवासनादिचीवरसाधनं विकप्पनुपगपच्छिमं चीवरं नाम. अनन्तरातीते निवासनपारुपनुपगमेवाति सन्निट्ठानं. एवं सन्ते कङ्खावितरणियं (कङ्खा. अट्ठ. चीवरप्पटिग्गहणसिक्खापदवण्णना) कप्पनुपगपच्छिमता, पारिवत्तकाभावो, अञ्ञातिकाय हत्थतो गहणन्ति तीणेव अङ्गानि अवत्वा अपरिक्खारताति चतुत्थमङ्गं वत्तब्बन्ति चे? न वत्तब्बं, इमस्मिं सिक्खापदे पत्तत्थविकादिपरिक्खारस्स अचीवरसङ्ख्यत्ता. पठमकथिनादीसु विकप्पनुपगता पमाणं, इध कायपरिभोगुपगताति. ‘‘अञ्ञं परिक्खार’’न्ति उद्धरित्वा ‘‘पत्तत्थविकादिं यंकिञ्ची’’ति वुत्तत्ता विकप्पनुपगम्पि पत्तत्थविकादिं गण्हितुं वट्टति, ‘‘पटपरिस्सावनम्पी’’ति वुत्तट्ठाने च ‘‘चीवरं नाम विकप्पनुपगपच्छिम’’न्ति वचनतो पटपरिस्सावनं चीवरमेव, न परिक्खारं. ‘‘को पन वादोति निगमनवचनम्पि साधक’’न्ति केचि वदन्ति, पण्णत्तिं अजाननतो अचित्तकं, न वत्थुं, ‘‘अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया सन्तकभावाजाननतो, चीवरभावाजाननतो च अचित्तक’’न्ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं.

चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना

५१५. परिक्खारानन्ति उपयोगत्थे सामिवचनं. एकसाटकन्ति भावनपुंसकं, ‘‘अञ्ञातको मोघपुरिसा’’ति वचनेन पवारितोपि अदातुकामो अञ्ञातको अप्पवारितट्ठाने तिट्ठतीति दीपितं होति. अञ्ञथा ‘‘अनापत्ति पवारितान’’न्ति इमिना विरुज्झति.

५१७. नेव ताव विञ्ञापेतब्बं, न भञ्जितब्बन्ति अनच्छिन्नानं चीवरानं अत्तनो सन्तकानं अत्थिताय, तत्थ पच्चासासब्भावतो च. पच्चासा कित्तकं कालं रक्खतीति? याव गामन्तरा, याव अद्धयोजनाति एके. याव दस्सनसवनूपचाराति एके. याव अञ्ञे न पस्सन्तीति एके. याव पच्चासा छिज्जतीति एके. याव साखापलासपरियेसनभञ्जनसज्जनकालपरिच्छेदाति एके. इदं सब्बं यथासम्भवं युज्जति. कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘सचे पन एतेसं वुत्तप्पकारानं गिहिवत्थादीनं भिसिछविपरियन्तानं किञ्चि न लब्भति, तेन तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्ब’’न्ति अट्ठकथावचनतो.

न ताव थेरानं दातब्बानीति न ताव अत्तनो रुचिया दातब्बानि, यदा थेरा ‘‘देथावुसो’’ति वदन्ति, तदा दातब्बानि. ‘‘एवं सति दहरापि अच्छिन्नचीवरट्ठाने तिट्ठन्ति, साखापलासं भञ्जितुं वट्टति, न अञ्ञथा. ‘येहि केहिचि वा अच्छिन्नं होती’ति हि वुत्त’’न्ति वुत्तं. आचरियो पन एवं वदति ‘‘अत्तनो रुचियापि दातुं लभन्ती’’ति. तथा हि अट्ठकथायं ‘‘परिभोगजिण्णं वा’ति एत्थ च ‘अच्छिन्नचीवरानं आचरियुपज्झायादीनं अत्तना तिणपण्णेहि पटिच्छादेत्वा दिन्नचीवरम्पि सङ्गहं गच्छती’ति वत्तुं युज्जती’’ति वुत्तं. अथापि सिया आचरियादीहि ‘‘आहरावुसो’’ति वुत्तेयेव, नावुत्तेति, न, ‘‘केहिचि वा अच्छिन्न’’न्ति एत्थ वुत्तलेसतो दुतियलेसस्स अविसेसभावप्पसङ्गतोति. अथ किमत्थं ‘‘न ताव थेरानं दातब्बानी’’ति वुत्तन्ति चे? याव थेरानं अत्थाय साखापलासानि भञ्जति, ताव न दातब्बानि, ततो तानि थेरुद्दिस्सकानि साखापलासानि सयं परिदहित्वा विनापि थेराणत्तिया अत्तनो रुचिया दातब्बानि, भूतगामपातब्यताय पाचित्तियं न होति सत्थुनापि अनुञ्ञातत्ता. ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा’’ति हि वुत्तं, तं कप्पियमेव सन्धाय वुत्तन्ति चे? न, ‘‘तदलाभे न त्वेव…पे… दुक्कटस्सा’’ति वचनविरोधतो. एत्थाह – दुक्कटभया पाचित्तियवत्थु चे अतिक्कमितब्बं, तदलाभे थुल्लच्चयवत्थु सङ्घिकं, तदलाभे पाराजिकवत्थुपि अतिक्कमितब्बं सियाति? न, पाराजिकस्स लोकवज्जत्ता. अपिच न सब्बं भूतगामं पाचित्तियवत्थुमेव, ततो दुक्कटादिवत्थुपि अत्थि, अनापत्तिवत्थुपि कालोदिसकं, तस्मा इदं तदा अनापत्तिवत्थुकन्ति वेदितब्बं. कित्तावता भिक्खु अच्छिन्नचीवरो नट्ठचीवरो होतीति? एत्तावता नग्गो होतीति एके. विकप्पनुपगपच्छिमभावेन, विकप्पनुपगपच्छिममादिं कत्वा विञ्ञापेन्तस्स आपत्तीति एके. निवासनपारुपनुपगाभावेनाति एके. तिचीवराभावेनाति एके. सन्तरुत्तरपरमाभावेनाति एके. अयं एकेवादो युत्तो ‘‘सन्तरुत्तरपरमं ततो चीवरं सादितब्ब’’न्ति हि वचनतो, तस्मा सन्तरुत्तरे सति विकप्पनुपगपच्छिमं विञ्ञापेन्तस्स पटिलाभेन निस्सग्गियं. यदि एवं ‘‘विञ्ञापेत्वा पटिलभेय्य निस्सग्गिय’’न्ति सिक्खापदेन भवितब्बन्ति चे? तन्न, तदत्थसिद्धितो नानत्थत्ता धातूनं. किं वुत्तं होति? यथा हि ‘‘तिक्खत्तुं मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसी’’ति (पारा. ३६) वुत्ते पवत्तेसीति अत्थो, तथा इधापि ‘‘चीवरं विञ्ञापेय्या’’ति विञ्ञत्तिया पवत्तेय्य उप्पादेय्याति अत्थो.

तेन निवत्थोति तंनिवत्थो. अञ्ञस्स अलाभेन तमेव परिभुञ्जतो जिरति, न लेसेन. अत्तनाति सयमेव वत्तुं युज्जति, तस्मा अयुत्तपरिभोगेन अपरिभुञ्जित्वा युत्तपरिभोगवसेन परिभुञ्जतो जिण्णं परिभोगजिण्णं नाम. तस्स सभागानं अच्छिन्नकाले दानम्पि युत्तपरिभोगे एव सङ्गहं गच्छतीति अधिप्पायो. ‘‘इमे किर द्वे लेसा अट्ठकथायो, वाचेन्तानं आचरियानं मतन्ति धम्मसिरित्थेरो आहा’’ति वुत्तं.

५२१. निसीदितुं वा निपज्जितुं वा न लभतीति यथासुखं न लभतीति अधिप्पायो. ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति एत्थापि ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति अनुवत्तति एव. अत्थाय कस्स? तस्सेव अञ्ञस्स. यथा अञ्ञातके तिकपाचित्तियं, तथा अप्पवारितेपीति दस्सनत्थं ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति वुत्तं. अञ्ञथा ‘‘ञातके ञातकसञ्ञी’’ति इमिना सिद्धत्ता न निच्चं सेसं आपज्जति. अपिचेत्थ अञ्ञातकग्गहणेन अप्पवारितग्गहणं होति, अप्पवारितग्गहणेन अञ्ञातकग्गहणं, अञ्ञातका हि अप्पवारिता होन्ति. तथा ञातकग्गहणेन पवारितग्गहणं होति, कत्थचि न होति. न पवारितग्गहणेन ञातकग्गहणं होतीति इमस्स अत्थविसेसस्स दस्सनत्थं ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति वुत्तं. तथा हि अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया अप्पवारिताय च चीवरं अञ्ञत्र पारिवत्तका पटिग्गण्हन्तस्स आपत्ति. ञातिकाय पन पवारिताय च विस्सासं गण्हाति, अनापत्ति. तथा पुराणचीवरं ञातिकाय अनापत्ति, पवारिताय पन तिकपाचित्तियमेव. ञातकानञ्च एकच्चानं पुराणचीवरं नाम दातुं वट्टति, न पवारितानं. तिकच्छेदो च मातिकापदेनेव होति, न अञ्ञेन. तत्थापि एकेनेव, न दुतियादीहीति अयं विनये धम्मता वेदितब्बा.

अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना

५२२-४. पग्गाहिकसालं वाति दुस्सपसारं वा. हत्थेन पग्गहेत्वा ठत्वा सालायं पसारेतब्बदुस्सं पसारेन्तीति चोदना. तिचीवरिकेनेवाति विनयतिचीवरिकेन. सो हि अधिट्ठहित्वा ठपितपरिक्खारचोळादीसु सन्तेसुपि तिचीवरे अच्छिन्ने सन्तरुत्तरपरमं विञ्ञापेत्वा गहेतुं लभति. अञ्ञथापीति ‘‘पमाणिकं तिचीवरं परिक्खारचोळवसेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जतो तस्मिं नट्ठे बहूनिपि गहेतुं लभति, न सन्तरुत्तरपरम’’न्ति च, तस्मा तं विभागन्ति ‘‘तिचीवरिकस्स तं विभागन्ति अत्थो, न परिक्खारचोळिकस्सा’’ति च केचि वदन्ति. आचरियो पन ‘‘अञ्ञेनाति अतिचीवरिकेन, अञ्ञथाति इतो वुत्तग्गहणपरिच्छेदतो अञ्ञेना’’ति एत्तकमेव वदति. अञ्ञथाति पन सचे तीणिपि नट्ठानि, सन्तरुत्तरपरमं गण्हितब्बं, सचे द्वे वा एकं वा नट्ठं, तेन ‘‘अञ्ञथापी’’ति दस्सनत्थं वुत्तन्ति एके. गण्ठिपदेसु विचारणा एव नत्थि, तस्मा उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं. पकतिया सन्तरुत्तरेन चरति, सासङ्कसिक्खापदवसेन वा तंसम्मुतिवसेन वा ततियस्स अलाभेन वा.

५२६. ‘‘पमाणमेव वट्टती’’ति सल्लेखदस्सनत्थं वुत्तं. तं मिच्छा गहेत्वा ञातकादिट्ठाने तदुत्तरि गण्हन्तस्स आपत्तीति चे? तं पाळिया न समेति, ‘‘अनापत्ति ञातकानं पवारितान’’न्ति हि पाळि. एत्थ च पवारिता नाम अच्छिन्नकालतो पुब्बे एव पवारिता, न अच्छिन्नकाले. ‘‘अभिहट्ठुं पवारेय्या’’ति हि वुत्तं, तस्मा यो अच्छिन्नकालस्सत्थाय पवारेति, उभोपि अप्पवारिता एवाति वेदितब्बा. ते हि अच्छिन्नकारणा नट्ठकारणाव देन्ति नाम. अपिच यथा पिट्ठिसमये सतुप्पादं कत्वा ञातकपवारितट्ठानतो वस्सिकसाटिकं निप्फादेन्तस्स तेन सिक्खापदेन निस्सग्गियं, तथा इधापि ञातकपवारितट्ठानेपि अच्छिन्ननट्ठकारणा न वट्टति, तस्मा ‘‘अट्ठकथासु पमाणमेव वट्टती’ति वुत्तवचनमेव पमाण’’न्ति धम्मसिरित्थेरो आह, तं अयुत्तं, कस्मा? यस्मा इदं सिक्खापदं तदुत्तरि विञ्ञापेन्तस्स पञ्ञत्तं, तस्मिञ्च ‘‘अञ्ञातको गहपति वा गहपतानी वा’’ति मातिकाय पाळि, विभङ्गे च ‘‘अञ्ञातको नाम मातितो वा…पे… असम्बद्धो’’ति पाळि, अनापत्तिवारे च ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति पाळि, तस्मा तिविधायपि पाळिया न समेतीति अयुत्तमेव, तस्मा केवलं सल्लेखमेव सन्धाय वुत्तन्ति अपरे. उपरि काणमातासिक्खापदे अट्ठकथासु पन ‘‘तेसम्पि पाथेय्यपहेणकत्थाय पटियत्ततो पमाणमेव वट्टती’’ति वुत्तं, न पन ‘‘पाळिया न समेती’’ति वुत्तं, न तत्थ च इध च नानाकरणं पञ्ञायति, तस्मा थेरस्स लद्धि सुन्दरा विय मम खायति, वीमंसितब्बं. यस्मा पनिदं सिक्खापदं अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिंयेव पञ्ञत्तं, तस्मा इध ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति न वुत्तं. ‘‘सेसं उत्तानत्थमेवा’’ति पाठो. ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति निदानविरोधतो न वुत्तं. तथापि अनन्तरे वुत्तनयेन लब्भतीति आचरियो. एवरूपेसु गहपतिपटिसंयुत्तसिक्खापदेसु किञ्चापि ‘‘गहपति नाम यो कोचि अगारं अज्झावसती’’ति वुत्तं, तथापि पञ्च सहधम्मिके ठपेत्वा अवसेसा च सिक्खापच्चक्खातको च तित्थियो च वेदितब्बो.

ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना

५२७-८. अपि होति चित्तन्ति अत्थो. मेय्याति पाठस्स मय्हन्ति अत्थो. न इमे सुकरा, ‘‘न इमेसं सुकरा’’ति वा पाठो. ‘‘तस्स न इमेसं सुकरा अच्छादेतुन्ति अत्थो’’ति लिखितं. ‘‘पुब्बे अप्पवारितो’’ति वचनतो तस्मिं खणे पवारितोपि अप्पवारितोव होतीति.

पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुतियउपक्खटसिक्खापदवण्णना

५३२. दुतियउपक्खटेन किंपयोजनन्ति? नत्थि, केवलं अट्ठुप्पत्तिवसेन पञ्ञत्तं भिक्खुनिया रहोनिसज्जसिक्खापदं विय. एवं सन्ते तन्ति अनारोपेतब्बं भवेय्य विनापि तेन तदत्थसिद्धितो, अनिस्सरत्ता, अनारोपेतुं अनुञ्ञातत्ता च. वुत्तञ्हेतं ‘‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो…पे… समूहनेय्या’’ति (दी. नि. २.२१६). इदं सब्बमकारणं. न हि बुद्धा अप्पयोजनं वाचं निच्छारेन्ति, पगेव सिक्खापदं, तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘तञ्हि इमस्स अनुपञ्ञत्तिसदिस’’न्तिआदि. अनुपञ्ञत्ति च निप्पयोजना नत्थि, तंसदिसञ्चेतं, न निप्पयोजनन्ति दस्सितं होति, एवं सन्ते को पनेत्थ विसेसोति? ततो आह ‘‘पठमसिक्खापदे एकस्स पीळा कता, दुतिये द्विन्नं, अयमेत्थ विसेसो’’ति. इमिना अत्थविसेसेन को पनञ्ञो अतिरेकत्थो दस्सितोति? पोराणगण्ठिपदे ताव वुत्तं ‘‘एकस्मिम्पि वत्थुस्मिं उभिन्नं पीळा कातुं वट्टतीति अयमतिरेकत्थो दस्सितो’’ति. तेनेतं दीपेति ‘‘न केवलं पटिलद्धचीवरगणनायेव आपत्तिगणना, पीळितपुग्गलसङ्खातवत्थुगणनायपी’’ति.

होन्ति चेत्थ –

‘‘वत्थुतो गणनायापि, सिया आपत्ति नेकता;

इति सन्दस्सनत्थञ्च, दुतियूपक्खटं इध.

‘‘कायसंसग्गसिक्खाय, विभङ्गे विय किन्तेतं;

एकित्थियापि नेकता, आपत्तीनं पयोगतो’’ति.

अपिचेतं सिक्खापदं तंजातिकेसु सिक्खापदेसु सब्बेसुपि गहेतब्बविनिच्छयस्स नयदस्सनप्पयोजनन्ति वेदितब्बं. आह च –

‘‘अञ्ञातिकाय बहुताय विमिस्सताय,

आपत्तियापि बहुता च विमिस्सता च;

इच्चेवमादिविधिसम्भवदस्सनत्थं,

सत्था उपक्खटमिदं दुतियं अवोचा’’ति.

तस्सायं सङ्खेपतो अधिप्पायपुब्बङ्गमा विचारणा – पुराणचीवरं एकमेव भिक्खु भिक्खुनीहि द्वीहि, बहूहि वा धोवापेति, भिक्खुनिगणनाय पाचित्तियगणना, तथा द्विन्नं, बहूनं वा साधारणं एकमेव चीवरं अञ्ञत्र पारिवत्तका पटिग्गण्हाति, इधापि तथा द्विन्नं, बहूनं वा साधारणमेकं विञ्ञापेति, विञ्ञत्तपुग्गलगणनाय आपत्तिगणना. तथा अञ्ञेसुपि एवरूपेसु सिक्खापदेसु नयो नेतब्बो. अयं ताव बहुताय नयो. मिस्सताय पन ञातिकाय, अञ्ञातिकाय च एकं धोवापेति, एकतो निट्ठापने एकं पाचित्तियं. अथ ञातिका पठमं थोकं धोवित्वा ठिता, पुन अञ्ञातिका सुधोतं करोति, निस्सग्गियं. अथ अञ्ञातिका पठमं धोवति, पच्छा ञातिका सुधोतं करोति, अञ्ञातिकाय पयोगवसेन भिक्खुनो दुक्कटमेव. अञ्ञातिकाय च ञातिकाय च अञ्ञातिकसञ्ञी, वेमतिको, ञातिकसञ्ञी वा धोवापेति, यथावुत्तनयेन निस्सग्गियदुक्कटादिआपत्तिभेदगणना वेदितब्बा. तथा अञ्ञातिकाय च ञातिकाय च सन्तकं चीवरं उभोहि एकतो दिय्यमानं पटिग्गण्हन्तस्स, अञ्ञातिकाय एव हत्थतो पटिग्गण्हन्तस्स च निस्सग्गियमेव. अथ ञातिकाय अनापत्ति. अथ उभोसु अञ्ञातिकादिसञ्ञी वुत्तनयेनेव निस्सग्गियदुक्कटादिआपत्तिभेदगणना वेदितब्बा. तथा अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेसुपि यथासम्भवं नयो नेतब्बो. अयं मिस्सताय नयो. आदि-सद्देन पन अनेके अञ्ञातिका विञ्ञत्ताविञ्ञत्तपुग्गलगणनाय दुक्कटं. एको देति, एको न देति, निस्सग्गियं. अथ अविञ्ञत्तो देति, न निस्सग्गियं. अथ विञ्ञत्ताविञ्ञत्तानं साधारणं विञ्ञत्तो देति, निस्सग्गियमेव. उभो देन्ति, निस्सग्गियमेव. अविञ्ञत्तो देति, निस्सग्गियेन अनापत्ति. विञ्ञत्तस्स वचनेन अविञ्ञत्तो देति, अनापत्ति एव. तथा उपक्खटादीसुपि यथासम्भवं नयो नेतब्बो.

दुतियउपक्खटसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. राजसिक्खापदवण्णना

५३७. ‘‘न खो मयं, आवुसो, चीवरचेतापन्नं पटिग्गण्हाम…पे… कालेन कप्पिय’’न्ति इतो पुब्बे एव रूपियपटिग्गहणसिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता वुत्तं. अञ्ञथा आयस्मा उपनन्दो मंसस्स चेतापन्नं एकम्पि कहापणं हत्थेन पटिग्गण्हन्तो ततो महन्ततरं चीवरचेतापन्नं कथं न पटिग्गण्हिस्सति, एवं सन्तेपि चीवरपटिसंयुत्तत्ता चीवरवग्गे सङ्गायिंसूति.

५३८-९. ‘‘आगतकारणं भञ्जती’’ति वुत्तत्ता ननु पुन चोदेतुं न लभतीति एके. आगमनस्स सात्थकं न होति, चीवरं न लभिस्सति पटिसन्थारस्स कतत्ताति एके. चोदनालक्खणं न होतीति कत्वा वुत्तन्ति एके. ‘‘ठत्वा चोदेमी’’ति आगतो तं ठानं भञ्जति, करोति चेकं, तीणिपि चे करोति, एकमेव, एकवचनत्ताति एके. तीणि ठानानि भञ्जतीति एके. उपतिस्सत्थेरो ‘‘न चोदनादिं भञ्जति, चोदेतुकामो अकत्तब्बं अकासि, तेन वत्तभेदे दुक्कट’’न्ति वदति. धम्मसिरित्थेरो पन ‘‘आसने चे निसीदति, एकाय निसज्जाय द्वे ठानानि भञ्जति. आमिसं चे पटिग्गण्हाति, एकेन पटिग्गहेन द्वे ठानानि भञ्जति. धम्मं चे भासति, धम्मदेसनसिक्खापदे वुत्तपरिच्छेदाय एकाय वाचाय द्वे ठानानि भञ्जति, तं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदति. ‘‘यत्था’’ति वुत्ते अत्तनो एव सन्तिकं गन्तब्बन्ति वुत्तं विय होति. तेन वुत्तं ‘‘ब्यञ्जनं पन न समेती’’ति. उपासकेहि आणत्ता तं. मूलं असादियन्तेनाति मूलस्स अकप्पियभावे सति असादियन्तेन. तञ्च खो चित्तेन, न मुखेन. सचे एवं वुत्ते अकप्पियं दस्सेतीति कत्वा चित्तेन अकप्पियं इच्छन्तोव मुखेन कप्पियं निद्दिसति ‘‘चीवरं मे देथा’’ति, न वट्टति. पटिलाभे रूपियपटिग्गहणसिक्खापदेन आपत्ति.

तत्रायं विचारणा – चित्तेन सादियन्तोपि मुखेन कप्पियवोहारेन चे वोहरति ‘‘कहापणारहेन, पादारहेन वा कप्पियभण्डेन इदञ्चिदञ्च आहरा’’ति. किञ्चापि रूपियं सन्धाय वदति, वट्टति एव. कस्मा? कञ्चि सस्सुट्ठानकं भूमिपदेसं सन्धाय ‘‘सीमं देमाति वदन्ति, वट्टती’’ति वचनतो, ‘‘विहारस्स देमा’’ति वुत्ते ‘‘पटिक्खिपितुं न वट्टती’’ति वचनतो च. अनुगण्ठिपदे पन वुत्तं ‘‘सङ्घं सन्धाय ‘विहारस्स देमा’ति दिन्नं गरुभण्डं न होति, दक्खिणोदकं सम्पटिच्छितुं, ‘साधू’ति च वत्तुं, अनुमोदेतुञ्च वट्टति. कस्मा? सङ्घस्स ‘विहारो’ति नामाभावतो, खेत्तस्सेव ‘सीमा’ति नामभावतो च, चित्तेन आरम्मणं कतं अप्पमाणं, कप्पियवोहारोव पमाणं. कप्पियमेवाचिक्खितत्ता ‘न त्वेवाहं, भिक्खवे, केनचि परियायेन जातरूपरजतं सादितब्बं परियेसितब्बन्ति वदामी’ति (महाव. २९९) वचनेनपि न विरुज्झति. कप्पियवचनपच्चया दायको सयमेव कत्तब्बयुत्तकं जानिस्सतीति अधिप्पायतो दायकेन एतस्स अधिप्पायं ञत्वा कप्पियकारकस्स हत्थे ठपितं भिक्खुस्स सन्तकमेव होती’’ति. इदं सब्बमयुत्तं, कस्मा? सीमाविहारवचनस्स दायकवचनत्ता. इध च भिक्खुनो वचनं पमाणं. तेनेवाह ‘‘अथापि ‘मम तळाकं वा पोक्खरणिं वा सङ्घस्स दम्मी’ति वुत्ते ‘साधु, उपासक, सङ्घो पानीयं पिविस्सती’तिआदीनि वत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति एवा’’ति. अञ्ञथा खेत्तं सन्धाय भिक्खुनो खेत्तपटिबद्धवचनानि सीमावचनेन कप्पन्तीति आपज्जति. अविहारस्स च भिक्खुस्स रूपियं दस्सेत्वा ‘‘इदं विहारस्स दम्मी’’ति वुत्ते अत्तनो अत्थाय दिय्यमानं जानन्तेनापि तं अप्पटिक्खिपितब्बं. तथा कहापणारहादिनो अकप्पियभण्डभावं, कहापणादिभावमेव वा जानन्तमेव सन्धाय तथावोहरन्तस्स च अनापत्तीति आपज्जति. ‘‘न त्वेवाहं, भिक्खवे, केनचि परियायेना’’ति निप्पदेसतो वुत्तत्ता न सक्का लेसं ओड्डेतुन्ति नो तक्को, विचारेत्वा पन गहेतब्बं. ‘‘नो चे इच्छति, न कथेतब्ब’’न्ति वचनतो यथावुत्तसामिचिया अकरणे अनापत्ति दुक्कटस्साति दस्सेति.

‘‘अञ्ञातकअप्पवारितेसु विय पटिपज्जितब्ब’’न्ति वचनतो यथावुत्तसामिचिम्पि न कत्वा चे निप्फादेति, अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन कारेतब्बोति दस्सेति. कप्पियकारका सयमेव चोदेत्वा देन्ति, वट्टति. ‘‘सयं करणमेव पटिक्खित्त’’न्ति च वदन्ति. पिण्डपातादीनं …पे… एसेव नयोति एत्थ ‘‘दुक्कट’’न्ति वदन्ति, तं न सुन्दरं, ददन्तेसुपीति अपि-सद्देन सङ्गहितत्ता निस्सग्गियपाचित्तियमेव. जातरूपरजतं ‘‘सङ्घे सादिते दुक्कट’’न्ति च विकप्पेन्ति. तं विसेसेत्वा नवुत्तत्ता पाचित्तियमेवाति दस्सेति. ‘‘निस्सग्गियमेवाति येवापनकसिक्खापदेसु सिया’’ति वदन्ति, उपपरिक्खितब्बं. ‘‘यस्स कस्सचि हि अञ्ञस्स…पे… महापच्चरियं वुत्त’’न्ति वचनतो अपब्बजितानं अन्तमसो मातापितूनम्पि अत्थाय सम्पटिच्छन्तस्स दुक्कटमेवाति दस्सेति.

सब्बत्थ सम्पटिच्छनं नाम ‘‘उग्गण्हेय्य वा उग्गण्हापेय्यवा उपनिक्खित्तं वा सादियेय्या’’ति एवं वुत्तलक्खणमेव. एवं सन्तेपि कत्थचि पटिक्खिपितब्बं, कत्थचि न पटिक्खिपितब्बं, कत्थचि पटिक्खित्तं सादितुं वट्टति, एवं अप्पटिक्खित्तं किञ्चि वट्टति, इदं सब्बम्पि दस्सेतुं ‘‘सचे पना’’ति वित्थारो आरद्धो. तत्थ ‘‘चेतियस्स…पे… न वट्टती’’ति वचनतो अप्पटिक्खित्तं विहारस्स दिन्नं सादितुं वट्टतीति सिद्धं. तथा थेरस्स ‘‘मातुया देमा’’तिआदिना वुत्तेपि पटिग्गहणे आपत्ति पाचित्तियमेव. सापत्तिको होतीति एत्थ काय आपत्तिया सापत्तिको होतीति? दुक्कटापत्तियाति एके. न याय कायचि, केवलं अट्ठाने चोदेतीति कत्वा ‘‘सापत्तिको’’ति वुत्तं. यथा कथन्ति? ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतो सद्धिविहारिको पणामेतब्बो…पे… पणामेन्तो अनतिसारो’’ति (महाव. ६८) एत्थ न सम्मावत्तन्तंयेव अपणामेन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. यथाह – ‘‘न च, भिक्खवे, असम्मावत्तन्तो न पणामेतब्बो, यो न पणामेय्य, आपत्तिदुक्कटस्सा’’ति (महाव. ६८), तस्मा अधिमत्तपेमादिअभावेपि अपणामेन्तस्स अनापत्ति दिस्सति. अपिच ‘‘सातिसारो होती’’ति वुत्तं. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. अट्ठकथाय ‘‘सातिसारो होतीति सदोसो होति, आपत्तिं आपज्जती’’ति (महाव. अट्ठ. ६८) वुत्तत्ता न युत्तन्ति चे? न, तदनन्तरमेव तंमिच्छागाहनिवत्तनत्थं, तस्मा ‘‘न सम्मावत्तन्तो पणामेतब्बो’’ति वुत्तत्ता अनापत्तिका कताति. दुक्कटापत्ति होतीति आचरियो, वीमंसितब्बं. ‘‘कप्पियभण्डम्पि अकप्पियमेवाति तळाकतो निप्फन्नधञ्ञेन परिवत्तेत्वा लद्धं गोरसम्पि न वट्टती’’ति वुत्तं.

कप्पियवोहारेपि विधानं वक्खाम, सेय्यथिदं – ‘‘उदकवसेना’’तिआदि. दुब्बिनिब्भोगं होतीति इदं परतो ‘‘तस्सेव अकप्पियं. कस्मा? धञ्ञस्स विचारितत्ता’’ति इमिना असदिसं, तस्मा सुवुत्तं. इदञ्हि भिक्खुस्स पयोगवसेन आदितो पट्ठाय उप्पन्नेन मिस्सन्ति. अकतपुब्बं नवसस्सं नाम. खले वा ठत्वा रक्खतीति ‘‘इदं वा एत्तकं वा मा गण्ह, इदं गहेतुं लब्भती’’ति वा ‘‘इतो अपनेहि, इध पुञ्जं करोही’’ति एवमादिना वा पयोगेन चे रक्खति, तं अकप्पियं. ‘‘सचे ‘मयिठिते रक्खितं होती’ति रक्खति, गण्हन्ते वा पस्सित्वा ‘किं करोथा’ति, भणति वट्टती’’ति वुत्तं, तं युत्तं. रूपियपटिग्गहणसिक्खापदे ‘‘द्वारं पिदहित्वा रक्खन्तेन वसितब्ब’’न्ति हि वुत्तं. तस्सेव तं अकप्पियं. कस्मा? अपुब्बस्स अनुप्पादितत्ता. हेट्ठा ‘‘सस्सं कत्वा आहरथा’’ति वत्तुं पन न वट्टतीति. पण्णेपि एसेव नयो. ‘‘पकतिया सयमेव करोन्तानं उस्साहजननतो’’ति वुत्तं. कस्मा? ‘‘कहापणानं विचारितत्ता’’ति वचनतो, पगेव उट्ठापितत्ताति सिद्धं होति. सचे दायका वा सङ्घस्स गामखेत्तारामादिं केणिया गहितमनुस्सा वा तत्थ कुटुम्बिनो ‘‘इमे सङ्घस्स कहापणा आहटा’’ति वदन्ति, ‘‘न कप्पती’’ति एत्तकमेव वत्तब्बं. कप्पियकारकाव चे वदन्ति, ‘‘सङ्घस्स कहापणा न कप्पन्ति, सप्पिआदीनि वट्टन्ती’’ति वत्तब्बं, तस्मा ‘‘सङ्घस्स कप्पियकारके वा गुत्तट्ठानं वा आचिक्खथा’’ति वत्वा तेहि सम्पादितं केनचि अकत्तब्बताय ‘‘इमिना सप्पिं आहराही’’ति विचारेति निट्ठापेत्वा इतरेसं कप्पियं परतो पत्तचतुक्के चतुत्थपत्तो विय. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘इमे कहापणे गहेत्वा इमं देही’ति कहापणे दापेत्वा गहितो, अयं पत्तो एतस्सेव भिक्खुनो न वट्टति, दुब्बिचारितत्ता, अञ्ञेसं पन वट्टति, मूलस्स असम्पटिच्छितत्ता’’तिआदि. यदि एवं सब्बेसं अकप्पियं. कस्मा? कहापणानं विचारितत्ताति. इदं दुवुत्तन्ति चे? न, मूलस्स सम्पटिच्छितट्ठानं सन्धाय इमस्स वुत्तत्ता पत्तचतुक्के दुतियततियपत्ता विय, तेनेव वुत्तं सयंकारिवारे ‘‘न कप्पती’’ति एत्तकमेव वत्तब्ब’न्ति. ततो परं मूलं सम्पटिच्छति नाम.

महाविसयसिक्खत्ता, राजसिक्खापदं इदं;

रञ्ञो विय दुविञ्ञेय्यं, चित्ताधिप्पायतोपि वा.

राजसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो चीवरवग्गो पठमो.