२. कोसियवग्गो
१. कोसियसिक्खापदवण्णना
५४२. कोसियकारकोति एत्थ कोसं करोन्तीति ‘‘कोसकारा’’ति लद्धवोहारानं पाणकानं कोसतो निब्बत्तं कोसियं नाम. अत्तना कतं चे? निस्सज्जनकाले ‘‘सयं कतं निस्सग्गिय’’न्ति वत्तब्बं. उभोहि चे कतं, यथापाठमेव वत्तब्बं. अत्तना च परेहि च विप्पकतं अत्तना परियोसापेतीतिआदिचतुक्कम्पि सम्भवन्तं न दस्सितं. विनयधम्मता हेसा, यदिदं एकस्मिं तिके वा चतुक्के वा दस्सिते इतरं सम्भवन्तम्पि न वुच्चतीति.
कोसियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना
५४७. सुद्धकाळकानन्ति एत्थ यथा पठमे ‘‘एकेनपि कोसियंसुना’’ति वुत्तं, तथा इध ‘‘एकेनपि अञ्ञेन अमिस्सेत्वा’’ति वचनाभावतो अञ्ञेहि मिस्सभावे सतिपि अपञ्ञायमानरूपकं ‘‘सुद्धकाळक’’मिच्चेव वुच्चतीति वेदितब्बं.
सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. द्वेभागसिक्खापदवण्णना
५५२. ‘‘धारयित्वा द्वे तुला आदातब्बा’’ति वचनतो यथा तुलाधारणाय काळका अधिका न होन्ति, तथा काळकानं द्वे भावा गहेतब्बा उक्कट्ठपरिच्छेदेन. कथं पञ्ञायतीति? सुद्धकाळकपटिसेधननिदानेन. ततियं ओदातानं चतुत्थं गोचरियानन्ति हेट्ठिमपरिच्छेदो. मातिकाट्ठकथायं पन ‘‘एकस्सपि काळकलोमस्स अतिरेकभावे निस्सग्गिय’’न्ति (कङ्खा. अट्ठ. द्वेभागसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, तं तुलाधारणाय किञ्चापि न समेति, अचित्तकत्ता पन सिक्खापदस्स पुब्बे तुलाय धारयित्वा ठपितेसु एकम्पि लोमं तत्थ पतेय्य निस्सग्गियन्ति अधिप्पायोति नो तक्को. अञ्ञथा द्वे तुला नादातब्बा, ऊनकतरा आदातब्बा सियुं. न हि लोमं गणेत्वा तुलाधारणा करीयति. अथ गणेत्वाव कातब्बं. किं तुलाधारणाय पयोजनन्ति केचि. ‘‘गोचरियओदातेसु एकमेव दिगुणं कत्वा गहेतुं वट्टती’’ति वदन्ति, अट्ठकथायं अविचारितत्ता वीमंसितब्बं.
द्वेभागसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. छब्बस्ससिक्खापदवण्णना
५६२. नवं नाम करणं उपादायाति इदं आदिकरणतो पट्ठाय वस्सगणनं दीपेति. करित्वा वाति वचनं निट्ठानदिवसतो पट्ठायाति दीपेति. धारेतब्बन्ति वचनं पन परिभोगतो पट्ठायाति दीपेति, यस्मा लद्धसम्मुतिकस्स गतगतट्ठाने छन्नं छन्नं वस्सानं ओरतोव कतानि बहूनिपि होन्ति, तस्मा अञ्ञं नवन्ति किं कततो अञ्ञं, उदाहु धारिततो अञ्ञन्ति? किञ्चेत्थ यदि कततो अञ्ञं, तेसु अञ्ञतरं दुक्कतं वा परिभोगजिण्णं वा पुन कातुं वट्टति, तञ्च खो विनापि पुराणसन्थतस्स सुगतविदत्थिं अप्पटिसिद्धपरियापन्नत्ता. कततो हि अञ्ञं पटिसिद्धं, इदञ्च पुब्बकतन्ति ततो अनन्तरसिक्खापदविरोधो होति. अथ धारिततो अञ्ञं नाम, सम्मुति निरत्थिका आपज्जति, पठमकतं चे अपरिभुत्तं, सतियापि सम्मुतिया अञ्ञं नवं न वट्टतीति अधिप्पायो? तत्रिदं सन्निट्ठाननिदस्सनं – निट्ठानदिवसतो पट्ठाय छन्नं छन्नं वस्सानं परिच्छेदो वेदितब्बो. तत्थ च सत्तमे वस्से सम्पत्ते छब्बस्सानि परिपुण्णानि होन्ति. तञ्च खो मासपरिच्छेदवसेन, न वस्सपरिच्छेदवसेन. सत्तमे परिपुण्णञ्च ऊनकञ्च वस्सं नाम, तस्मा विप्पकतस्सेव सचे छब्बस्सानि पूरेन्ति, पुन निट्ठानदिवसतो पट्ठाय छब्बस्सानि लभन्ति. तञ्च खो परिभुत्तं वा होतु अपरिभुत्तं वा, धारितमेव नाम. यस्मा ‘‘नवं नाम करणं उपादाय वुच्चती’’ति वुत्तं, तस्मा छन्नं वस्सानं परतो तमेव पुब्बकतं दुक्कतभावेन, परिभोगजिण्णताय वा विजटेत्वा पुन करोति, निट्ठानदिवसतो पट्ठाय छब्बस्सपरमता धारेतब्बं, अतिरेकं वा. अन्तो चे करोति, तदेव अञ्ञं नवं नाम होति करणं उपादाय, तस्मा निस्सग्गियं. अञ्ञथा ‘‘नवं नाम करणं उपादाया’’ति इमिना न कोचि विसेसो अत्थि. एवं सन्ते किं होति? अट्ठुप्पत्तीति. ‘‘याचनबहुला विञ्ञत्तिबहुला विहरन्ती’’ति हि तत्थ वुत्तं, तञ्च अञ्ञस्स करणं दीपेति. यदि एवं तं निब्बिसेसमेव आपज्जतीति? नापज्जति. अयं पनस्स विसेसो, यस्मा ‘‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, अनापत्ती’’ति वुत्तत्थो विसेसोति. किं वुत्तं होति? ‘‘नवं नाम करणं उपादाय वुच्चती’’ति वुत्ते अतिरेकचीवरस्स उप्पत्ति विय पटिलाभेनस्स उप्पत्ति नवता आपज्जति. ततो पटिलद्धदिवसतो पट्ठाय छब्बस्सपरमता धारेतब्बं. ओरेन चे छन्नं वस्सानं…पे… कारापेय्य, निस्सग्गियन्ति आपज्जति, तस्मा नवं नाम करणमेव उपादाय वुच्चति, न पटिलाभं. ओरेन छन्नं वस्सानं अत्तनो अनुप्पन्नत्ता ‘‘नव’’न्ति सङ्ख्यं गतं, अप्पटिलद्धं चे कारापेय्य, यथा लाभो, तथा करेय्य वा कारापेय्य वाति च न होति. कस्मा? यस्मा अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, अनापत्तीति विसेसोति.
छब्बस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना
५६५. नास्सुध कोचीति एत्थ अस्सुध-इति अवधारणत्थे निपातो. तत्थ किञ्चापि ‘‘एवं भन्तेति खो ते भिक्खू’’ति बहुवचनं वुत्तं, तथापि ते भिक्खू भगवतो पटिस्सुणित्वा इध तेसु भिक्खूसु कोचि भगवन्तं नास्सुध उपसङ्कमति अञ्ञत्र एकेनाति अत्थो गहेतब्बो. तं सुग्गाहं एकाहं भन्ते भगवन्तं वरन्तिआदीसु (महाव. ३३७) विय, अनुजानामि…पे… यथासुखं मं दस्सनाय उपसङ्कमन्तूति दस्सनत्थाय उपसङ्कमन्तु.
५६६-७. ‘‘मयं आयस्मन्तं उपसेन’’न्ति तस्स गणपामोक्खत्ता वुत्तं. आरञ्ञिकपिण्डपातिकपंसुकूलिकवसेन सब्बानि वुत्तानि. तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘सन्थते चतुत्थचीवरसञ्ञिताया’’ति. किं सब्बेपि ते चीवरं न बुज्झन्तीति चे? यथा होतु. कतमं चीवरं नामाति? छन्नं अञ्ञतरं विकप्पनुपगं पच्छिमन्ति. किञ्च वायिमं अवायिमन्ति? वायिममेवाति. कतरसुत्तेनाति? अद्धा सो सुत्तमेव न पस्सति, सिवेय्यकं दुस्सयुगं, इद्धिमयिकञ्च देवदत्तियञ्च अचीवरं करोति. यदि एवं अवायिमम्पीति वदामीति. एवं सन्ते सिद्धा सन्थते चीवरसञ्ञिता कम्बलसीसेन उण्णामयसामञ्ञतो. किं पन ते सन्थतं अधिट्ठहिंसूति? दुट्ठु अधिट्ठहिंसु अचीवरत्ता, न अधिट्ठानुपगत्ता च सन्थतस्स. अथ नाधिट्ठहिंसु, पुब्बेव तत्थ अचीवरसञ्ञिनो एतेति कत्वा तत्थ चीवरसञ्ञिताय तदुभयं न युज्जतीति. किं पनेतं अधिट्ठानुपगं नत्थीति? तत्थेवागतं, अपिचेतं अविकप्पनुपगं चे, चीवरं न होति, अञ्ञथा ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतर’’न्ति एत्तावता सिद्धं ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति न वत्तब्बं. अथ न विकप्पनुपगम्पि चीवरमेव सिद्धं, अनधिट्ठानुपगं, अविकप्पनुपगञ्च एकज्झं ‘‘चीवर’’न्ति सङ्ख्यं गच्छति. तेनेवाह ‘‘तेचीवरिकस्स चतुत्थचीवरं वत्तमानं अंसकासावमेव वट्टती’’ति.
अपिच सन्थते चीवरसञ्ञिता न केवलं तेसंयेव, अञ्ञेसम्पि अनुबन्धति एव ‘‘पुराणसन्थतं नाम सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पी’’ति वचनतो. अट्ठकथाचरियो पनस्स अचीवरतं सन्धायभासितत्थदीपनेन दीपेति. निवत्थपारुतन्ति एतेसं निसिन्नञ्चेव निपन्नञ्चाति अत्थो. अपिच एवं सन्तेपि सन्थते चीवरसञ्ञिता अनुबन्धति एव. खन्धके (महाव. ३५८) हि ‘‘निसीदनं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति च, परिवारे (परि. ३२९) ‘‘नव चीवरानि अधिट्ठातब्बानी’’ति च निसीदनसिक्खापदे ‘‘दसा विदत्थी’’ति च इध ‘‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चती’’ति च वुत्तं, अट्ठकथायञ्चस्स ‘‘सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते सुगतविदत्थिया विदत्थिमत्तपदेसे द्वीसु ठानेसु फालेत्वा तिस्सो दसा करीयन्ति, ताहि दसाहि सदसं नाम वुच्चती’’ति च ‘‘निसीदनं वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बमेव, तञ्च खो पमाणयुत्तं एकमेव, द्वे न वट्टन्ती’’ति च वुत्तं, तस्मा निसीदनं नाम नवन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरं अधिट्ठातब्बं, तञ्च सन्थतसदिसं एळकलोममयसन्थतविसेसन्ति सिद्धं, तथा निसीदनमेव निसीदनसन्थतञ्च सिद्धं. पोराणगण्ठिपदे च ‘‘एकमेवा’’ति वुत्तं. तस्मिं सिद्धे सिद्धा सन्थते चीवरसञ्ञिताति अत्थो. कस्मा? सन्थतसामञ्ञतो.
एत्थाह – कथं अदसमेव सन्थतं चीवरसङ्ख्यं न गच्छति. अनेकम्पि अनधिट्ठितम्पि महन्तम्पि वट्टति, यतो सदसमेव सन्थतं चीवरसङ्ख्यं गच्छति, ततो अधिट्ठानञ्च उपगच्छतीति. असन्थतपरियापन्नत्ता ओरेन च छन्नं वस्सानं विनापि सम्मुतिं, तञ्च पोराणं विस्सज्जेत्वा एव, न अविस्सज्जेत्वा ‘‘तञ्च खो पमाणयुत्तं एकमेव, द्वे न वट्टन्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) वचनतोति. अथापि सिया सन्थतं सयनत्थमेव करीयति, निसीदनं असन्थतमेवाति. तञ्च न नियमतो ‘‘पुराणसन्थतं नाम सकिं निवत्थं सकिं पारुतम्पी’’ति वुत्तत्ताति. एत्थ वुच्चति, न एत्थ कारणं परियेसितब्बं विनयपञ्ञत्तिया अनञ्ञविसयत्ता.
सन्थतस्स पन अचीवरभावे अयं युत्ति – आदितो ‘‘तीणि सन्थतानि पन विनयकम्मं कत्वा पटिलभित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टन्ती’’ति अट्ठकथावचनतो तानि अकप्पियानीति सिद्धं, भगवता च खोमादीनि छ अनुञ्ञातानीति कोसेय्यं कप्पियन्ति सिद्धं. एवं सन्ते सुद्धकोसेय्यम्पि चीवरं कप्पियं जातं, पगेव कोसियमिस्सकसन्थतचीवरन्ति आपज्जति. तथा कम्बलञ्च अनुञ्ञातं, तञ्च सुद्धिकम्पि होति जातिकाळकभावेन, पगेव ओदातगोचरियमिस्सकसन्थतचीवरन्ति आपज्जति. ततो च अञ्ञमञ्ञविरोधो, तस्मा न सन्थतं चीवरं नाम होति, निसीदनं पन होति तस्स पमाणसण्ठानपरिच्छेदसम्भवतो. एत्थाहु केचि आचरिया ‘‘दुविधं निसीदनं सन्थतं, असन्थतञ्च. तत्थ सन्थतं सन्थतमेव. असन्थतं खोमादिछब्बिधं, तदनुलोमं वा होति, अयमेतेसं विसेसो’’ति.
एत्थाह – कस्मा पनेत्थ ‘‘सन्थतं पन भिक्खुना’’ति सिक्खापदं अपञ्ञापेत्वा ‘‘निसीदनसन्थत’’न्ति पञ्ञत्तन्ति? चीवरसञ्ञिताय सन्थतानं उज्झितत्ता तेसं अचीवरभावदस्सनत्थं तथा पञ्ञत्तन्ति वुत्तं होति, तस्मा ते भिक्खू धुतङ्गभेदभया तानि उज्झित्वा तेरसापि धुतङ्गानि समादियिंसु, सीसदस्सनवसेन तीणेव वुत्तानि, भगवा च तेसं सन्थतं अनुजानि, ततो नेसं एवं होति ‘‘निसीदनचीवरसण्ठानम्पेतं निसीदनसन्थतं नो अनुञ्ञातं, चतुत्थचीवरभावेन पगेव कतसन्थतं वा’’ति. ततो सन्थते नेसं चीवरसञ्ञिता न भविस्सतीति तदत्थं भगवता निसीदनसन्थतन्ति पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘पच्छिमानि द्वे वट्टन्ती’’ति कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति वचनतोति.
निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. एळकलोमसिक्खापदवण्णना
५७२-३. अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्साति इमिना पकतिया दीघमग्गप्पटिपन्नस्स उप्पन्नानिपि तियोजनपरममेव हरितब्बानि, पगेव अप्पटिपन्नस्साति दस्सेति. अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्स निस्सग्गियन्ति वा सम्बन्धो. तेनेव वासाधिप्पायस्स पटिप्पस्सद्धगमनुस्साहत्ता ‘‘अप्पटिपन्नो’’ति सङ्ख्यं गतस्स अनापत्तीति सिद्धा. इमस्मिं अत्थविकप्पे हि भिक्खुनो पनेव एळकलोमानि उप्पज्जेय्युं…पे… असन्तेपि हारके अद्धानं मग्गप्पटिपन्नस्स निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति योजना वेदितब्बा. आकङ्खमानेन भिक्खुना पटिग्गहेतब्बानीति अत्तनो सन्तकानंयेव तियोजनातिक्कमे आपत्तिं दस्सेति. तेन अनाकङ्खमानेन परसन्तकानि पटिग्गहितानि अतिरेकतियोजनं हरन्तस्स अनापत्ति सिद्धा. अयमत्थो ‘‘भिक्खुनो उप्पज्जेय्यु’’न्ति इमिना, ‘‘अच्छिन्नं पटिलभित्वा’’ति इमिना च दीपितोव होतीति. पोराणगण्ठिपदे च ‘‘अञ्ञं भिक्खुं हरापेन्तो गच्छति चे, द्विन्नं अनापत्तीति वुत्तं, तस्मा द्वे भिक्खू तियोजनपरमं पत्वा अञ्ञमञ्ञस्स भण्डं परिवत्तेत्वा चे हरन्ति, अनापत्तीति सिद्धं, तेनेव अनापत्तिवारे ‘‘अञ्ञं हरापेती’’ति वुत्तं. किं हरापेति? जानन्तं अजानन्तं. किञ्चेत्थ यदि जानन्तं, ‘‘अञ्ञो हरिस्सतीति ठपेति, तेन हरितेपि आपत्तियेवा’’ति एकंसतो न वत्तब्बं. जानन्तोपि हि एकच्चो हरतीति. ततो अट्ठकथाय विरुज्झति. अथ अजानन्तं, ‘‘अञ्ञस्स याने वा भण्डे वा अजानन्तस्स पक्खिपित्वा तियोजनं अतिक्कामेति, निस्सग्गियानी’’ति पाळिया विरुज्झति, अथ उभोपि एकतो एकं भण्डं हरापेन्ति, तम्पि निस्सग्गियं सिया. अनिस्सग्गियन्ति युत्तिया विरुज्झति ‘‘तियोजनपरमं सहत्था हरितब्बानि असन्ते हारके’’ति अविसेसेन च पाळि वुत्ता. हारकोपि सचेतनो अचेतनोति दुविधो. सचेतनोपि एळकलोमभावं वा ‘‘अहमिदं हरामी’’ति वा ‘‘मं एस इदं हरापेती’’ति वा जाननाजाननवसेन दुविधो होति. तत्थ अचेतनो नाम हारको नदीसोतो वा नावा वा अस्सामिकयानं वा होति. सचेतनो पाकटोव. तत्थ ‘‘मं एस इदं हरापेती’’ति एत्तकं जानन्तं मनुस्सं वा तिरच्छानगतं वा अञ्ञं हरापेति, अनापत्तीति अनुगण्ठिपदनयो. अयं पाळिया, अट्ठकथाय च एकरसो विनिच्छयो, ‘‘असन्ते हारके’’ति किञ्चापि इदं अविसेसतो वुत्तं, ‘‘अञ्ञस्स याने वा भण्डे वा अजानन्तस्सा’’ति वचनतो पन सचेतनोव हारको तत्थ अधिप्पेतोति पञ्ञायति, सो च एळकलोमभावञ्च ‘‘इदं हरामी’’ति च जानन्तो नाधिप्पेतो. तेन वुत्तं ‘‘अञ्ञो हरिस्सतीति ठपेति, तेन हरितेपि आपत्तियेवा’’तिआदि. तत्थ हेतुकत्तुनो अभावतोव. पाळियञ्हि ‘‘अञ्ञं हरापेती’’ति हेतुकत्तुवसेन वुत्ता. इतरे द्वे जानन्ता इध सम्भवन्ति. ‘‘अजानन्तस्स पक्खिपित्वा’’ति पाळियं ‘‘एस हरापेती’’ति वा ‘‘इदं ठानं अतिक्कमापेती’’ति वा जानन्तस्स याने वा भण्डे वा पक्खिपित्वा तियोजनं अतिक्कमापेति, न निस्सग्गिया होन्तीति दीपेति.
‘‘हरापेती’’ति इदं हेतुकत्तुवचनतं साधेति, तस्मा अट्ठकथायं ‘‘सामिकस्स अजानन्तस्सेवा’’ति इदं ‘‘मं एस हरापेती’’ति एवं अजानन्तं सन्धाय वुत्तं. ‘‘सारेति चोदेति अनुबन्धापेती’’ति इदं ‘‘मं एस इदं ठानं अतिक्कमापेती’’ति एवं जानन्तं सन्धाय वुत्तं. अजानन्तोपि सारणादीहि ठितट्ठानं नातिक्कमति, न वा अनुबन्धति. अथ सारणादीहि अनतिक्कमित्वा अत्तनो रुचिया अतिक्कमति आपत्ति एव भिक्खुनो हेतुकत्तुभावासम्भवतो.
इदानि यथाठितट्ठानतो पट्ठाय वक्खाम, ‘‘असन्तेपि हारके’’ति हारकालाभपच्चयापि सयं हरणतो निस्सग्गियमेव, पगेव सति हारकेति अयमेको अत्थो. अवधारणत्थं अपि-सद्दं गहेत्वा असन्ते एव हारके निस्सग्गियं, सति पन हारके न तेन हरापेन्तस्स निस्सग्गियन्ति अयं दुतियो अत्थो. ‘‘सङ्घतो वा…पे… अत्तनो वा धनेना’’ति इमिना किञ्चापि अचित्तकमिदं सिक्खापदं, सङ्घादितो पन अत्तना आकङ्खमानेन पटिग्गहितस्सेव एळकलोमस्स तियोजनातिक्कमे आपत्ति, न अजानतो अप्पटिग्गहितस्स चीवरादीसु कुतोचि लग्गस्स अतिक्कमनेति दीपेति. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘कम्बलस्स उपरि निपज्जित्वा गच्छन्तस्स सचे एकम्पि लोमं चीवरे लग्गं होति, आपत्ति एव कम्बलतो विजटितत्ता’’ति वुत्तं, तं कम्बलस्स पटिग्गहितत्ता अत्तनो इच्छाय पटिग्गहितमेव होतीति युत्तं. यस्मा ‘‘अनापत्ति कतभण्डे’’ति वुत्तं, तस्मा तं अनेकम्पि कतभण्डट्ठानियमेव होति. तञ्हि अनेन पटिग्गहितं, न लोमं. अथ लोमम्पि अग्गहितमेव होति, कतभण्डं दुप्परिहारियलोमविनिब्भोगकतभण्डो नियमो. एवं सन्ते अकतभण्डे तिकपाचित्तियं, कतभण्डे तिकदुक्कटञ्च नयतो दस्सेतब्बं भवेय्य, अञ्ञथा तिकस्स दस्सितत्ता. सउस्साहत्ताति अप्पटिप्पस्सद्धगमनत्ता. अचित्तकत्ता चाति भिक्खुनो उस्साहानुरूपं लोमानं तियोजनातिक्कमनतो विनापि पयोगचित्तेन हरणचित्तेन आपज्जति एवाति अधिप्पायो. सा अनापत्ति पाळिया न समेतीति अन्तो पन पयोगेन तियोजनपरमं अतिक्कमितत्ता अनापत्ति. ‘‘तियोजनं हरती’’ति इमिना तियोजनं पदसा नेतुकामोपि अन्तोतियोजने पदे पदे दुक्कटं नापज्जतीति दस्सेति, तं युत्तं ‘‘तियोजनं वासाधिप्पायो गन्त्वा ततो परं हरती’ति वचनस्सत्थिताया’’ति वुत्तं. पुनपि वुत्तं ‘‘अञ्ञं हरापेतीति ‘इदं हरिस्सामी’ति सउस्साहमेव अञ्ञं हरापेतीति अत्थो. इतरथा गच्छन्तस्स सीसे ठपेसि, तस्मिं अजानन्तेपि अनापत्ति सिया’’ति. सचे पन ‘‘अगच्छन्ते याने वा’’तिआदिना नयेन वुत्तत्ता हरणादीहि जनितउस्साहानं हत्थिआदीनं ‘इदं करिस्सामा’ति वा ‘हरिस्सामा’ति वा आभोगे जनिते एव अनापत्ति, न अजनितेति उपतिस्सत्थेरो आहा’’ति च वुत्तं. परिवत्तेत्वा ठपितेति द्विन्नम्पि बहि निक्खिपितत्ताति उपतिस्सत्थेरो. बहिसीमाय ठपितं भण्डिकं अन्तो अन्तोसीमायं ठपितं बहि करोतो अनापत्तीति केचि, न सुन्दरं विय.
५७५. पटिलभित्वा हरतीति पठमतियोजनतो परं हरति, न दुतियादितोति अत्थो. कतभण्डे उप्पन्नोकासाभावा अनापत्ति.
एळकलोमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना
५८१. किञ्चापि पुराणचीवरधोवनसिक्खापदे चीवरं ठपेत्वा ‘‘अञ्ञं परिक्खारं धोवापेती’’ति (पारा. ५०७) अनापत्तिवारे वुत्तं. इमस्स पन सिक्खापदस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय एळकलोमधोवापनादिना आपत्तीति एके. सा वा अनापत्ति मूलापत्तितो एव, न इमम्हाति एके. एळकलोमानं अपरिक्खारत्ता भट्ठं अग्गहणमेवाति एके. इमस्स अन्तिमनयस्स अत्थप्पकासनत्थं इदं पञ्हाकम्मं – ‘‘धोवापेती’’ति इदं रजापनविजटापनग्गहणेन निप्पदेसवाचिपदं, उदाहु अग्गहणेन सप्पदेसवाचिपदं. किञ्चेत्थ यदि निप्पदेसवाचिपदं, सब्बत्थ इदमेव वत्तब्बं, न इतरानि. अथ सप्पदेसवाचिपदं, ‘‘अवुत्ता धोवति, अपरिभुत्तं धोवापेती’’ति एत्थ विरोधो. ‘‘अवुत्ता रजति विजटेति, निस्सग्गिय’’न्ति अनिट्ठप्पसङ्गतोति? देसनाविलासमत्तं भगवतो वचनं, कत्थचि तिकपदवचनं, कत्थचि एकपदवचनं, निप्पदेसपदमेव ते वदन्तीति. सचे ‘‘कतभण्डं धोवापेती’’ति एत्थ पटिविरोधो, ‘‘कतभण्डं विजटापेति, अनापत्ती’’ति अनिट्ठप्पसङ्गतो अनापत्ति एवाति चे? न, अकतभण्डस्स सुद्धलोमस्स विजटापनं इतो वा दातब्बं. उदकादिधोवनवसेन पिण्डेत्वा ठितानं विजटापनं लब्भतीति चे? पुराणसन्थतस्स विजटापने अनापत्तिया भवितब्बं, न च तं युत्तं ‘‘अपरिभुत्तं धोवापेती’’ति वचनतो. तेन परिभुत्तं धोवापेति रजापेति विजटापेति, निस्सग्गियमेवाति सिद्धं होति, तञ्च परिभुत्तं नाम कतभण्डमेव होति. न हि सक्का एळकलोमानि परिभुञ्जितुं, अञ्ञथा ‘‘परिभुत्तं धोवापेती’’ति वचनं निरत्थकं होति. न हि एत्थ ‘‘पुराणानि एळकलोमानि धोवापेय्य वा’’ति वचनं अत्थि पुराणचीवरसिक्खापदे विय. तत्थ आदिन्नकप्पवसेन, इध तं लिखितं. लेखदोसोति चे? न, विसेसहेतुनो अभावा, पुराणचीवरसिक्खापदे अपरिभुत्तं कतभण्डं नाम, ‘‘कम्बलकोजवसन्थतादि’’न्ति वचनतो च. किञ्चापि इमिना सद्देन अयमत्थो सिद्धो, ‘‘धोवापेती’’ति इदं पन सिया निप्पदेसं. सिया सप्पदेसं. तञ्हि ‘‘अवुत्ता धोवती’’तिआदीसु निप्पदेसं. ‘‘कतभण्डं धोवापेती’’ति एत्थ सप्पदेसं. ‘‘अकतभण्डं धोवापेति रजापेति, अनापत्ती’’ति ‘‘विजटापेति, अनापत्ती’’ति वचनप्पमाणतो अनापत्ति एवाति चे? न, वचनप्पमाणतो एव आपत्तीति आपज्जनतो. ‘‘अपरिभुत्तं धोवापेती’’ति वचनमेव हि तं अपरिभुत्तं सन्थतं विजटापेन्तस्स अनापत्तीति दीपेति चे? सिद्धं परिभुत्तं विजटापेन्तस्स आपत्ति एवाति.
एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. रूपियसिक्खापदवण्णना
५८३-४. सब्बम्पीति तिविधम्पि. ‘‘मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो’तिआदि पन किञ्चापि राजसिक्खापदे ‘न वट्टती’ति पसङ्गतो वुत्तं, सरूपतो पन आपत्तिदस्सनवसेन सकट्ठानेपि वत्तुमारद्ध’’न्ति वुत्तं. कथमेतं? मुत्तादीनं सकट्ठानं जातं, न हि तानि इध पाळियं दिस्सन्तीति इमस्स अट्ठकथायं वुत्तानि, राजसिक्खापदस्सपि अट्ठकथायं वुत्तानीति. न केवलं हिरञ्ञसुवण्णमेव, अञ्ञम्पि खेत्तवत्थादिकं ‘‘अकप्पियं न सम्पटिच्छितब्ब’’न्ति सामञ्ञेन, न सरूपतो. पाळियं पन सरूपतो ‘‘चीवरचेतापन्नं नाम हिरञ्ञं वा सुवण्णं वा मुत्ता वा मणि वा’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तस्मा राजसिक्खापदमेवस्स सकट्ठानं. मुत्तामणिग्गहणेन चेत्थ तज्जातियग्गहणं सिद्धमेवाति नागतो इमस्स पठममेव पञ्ञत्तत्ता. यदि एवं इध अनागतत्ता कतरं नेसं सकट्ठानन्ति? इदमेव अत्थतो, नो सरूपतो.
कथं? एतानि हि रतनसिक्खापदे निस्सग्गियवत्थूनि, दुक्कटवत्थूनि च एकतो ‘‘रतन’’न्ति आगतानि, ‘‘रतनसम्मत’’न्ति कप्पियवत्थु आगतं. तेसु च दससु रतनेसु रजतजातरूपद्वयं इध निस्सग्गियवत्थु, अवसेसं दुक्कटवत्थूति सिद्धं. इध च सिद्धत्ता एव रतनसिक्खापदस्स अनापत्तिवारे ‘‘रतनसम्मतं विस्सासं गण्हाति, तावकालिकं गण्हाति, पंसुकूलसञ्ञिस्सा’’ति वुत्तं, न रतनं वुत्तं. सत्तविधधञ्ञदासिदासखेत्तादि पन ब्रह्मजालादिसुत्तवसेन (दी. नि. १.१ आदयो) अकप्पियन्ति सिद्धं, तस्मा इध दुक्कटवत्थूति सिद्धं, तेनेव अनुयोगवत्ते ‘‘धम्मं जानाति, धम्मानुलोमं, विनयं, विनयानुलोमं जानाती’’ति (परि. ४४२) वुत्तं. तथा आमकमंसम्पि दुक्कटवत्थुं आपज्जतीति? न, इध विनये अनुञ्ञातत्ता ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अमनुस्सिकाबाधे आमकमंस’’न्तिआदिना (महाव. २६४), तस्मा न आमकमंसं सुत्ते आगतम्पि दुक्कटवत्थु होति, तथापि अत्तनो परिभोगत्थाय पटिग्गहणे दुक्कटमेवाति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘इध निक्खिपाही’ति वुत्ते उपनिक्खित्तसादियनमेव होती’’ति वदन्ति. ‘‘अकप्पियविचारणा एव न वट्टतीति चे? कप्पियञ्च अकप्पियञ्च निस्साय ठितन्ति एत्थ तं सयं अपरिभोगारहं हुत्वा तदग्घनकं कप्पियभण्डं परिभोगारहं हुत्वा ठितन्ति अत्थो’’ति लिखितं, ‘‘पंसुकूलभावेन ठितत्ता, गुत्तट्ठानाचिक्खनस्स कप्पियत्ता च कप्पियं निस्साय ठितं. ‘इदं गण्हा’तिआदिना वदन्तस्स अकप्पियत्ता अकप्पियं निस्साय ठित’’न्ति च. एवम्पि कप्पियञ्च अकप्पियञ्चाति ‘‘इमस्मिं ओकासे ठपितं, किं न पस्ससीति छेकतरे इमेव कहापणे’’तिआदिवचनस्स कप्पियत्ता कप्पियं निस्साय ठितं. ‘‘इदं गण्हा’’ति वुत्ते दुब्बिचारितत्ता अत्तनो अकप्पियत्ता ततो आगतं अकप्पियं निस्साय ठितमेव होति. ‘‘इदं गण्हा’ति वुत्ते तेन गहिते ‘उग्गण्हापेय्य वा’ति वुत्तविधिं न पापुणाति, केवलं दुब्बिचारितत्ता तस्सेव तं अकप्पियं होति, मूलपटिग्गहणस्स सुद्धत्ता परतो पत्तचतुक्के ततियपत्तो वियाति च एवं उपतिस्सत्थेरो वदती’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. किं बहुना, विसुद्धागमत्ता कप्पियं. दुब्बिचारणाय सति अकप्पियं निस्साय ठितं होतीति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘एवं सङ्घगणादीनम्पि अत्थाय परिच्चत्तेपि तेन समानगतिकत्ता ठपेत्वा आपत्तिविसेस’’न्ति वुत्तं.
न किञ्चि कप्पियभण्डं चेतापितन्ति चेतापितञ्चे, उपायाभावं दस्सेति. ‘‘उपनिक्खेपं ठपेत्वाति सचे सो उपासको ‘अतिबहुं एतं हिरञ्ञं, इदं भन्ते अज्जेव न विनासेतब्ब’न्ति वत्वा सयं उपनिक्खेपदेसे ठपेति, अञ्ञेन वा ठपापेति, एतं उपनिक्खेपं ठपेत्वा ततो लद्धं उदयं परिभुञ्जन्तो सङ्घो पच्चये परिभुञ्जति नामा’’ति वुत्तं.
५८५. अयं किर इत्थंलक्खणसम्पन्नो उक्कंसतो. एवं अङ्गसम्पन्नोपि अपरभागे लोभवसेन वा अञ्ञेन वा कारणेन सचे निमित्तं कत्वा पातेति, आपत्ति दुक्कटस्स. सेनासनम्पि परिभोगे परिभोगेति पवेसे पवेसे. सो हि कारणन्तरेन रुक्खमूलिकस्स, अब्भोकासिकस्सपि वट्टति एव, ठाननिसज्जादिवसेन निवासाधिप्पाये सति परिभोगे परिभोगे पच्चवेक्खितब्बं. भेसज्जस्स सतिपच्चयता सब्बकालम्पीति एके. असन्निहितस्स पच्छाभत्तमेव, सन्निहितस्स पुरेभत्तम्पीति नो तक्कोति आचरियो. ‘‘यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थाय…पे… पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पाचि. २४४) हि वुत्तं. दुक्कटञ्हि विकालभोजनसिक्खापदे आगतं विकाले आपज्जति, नो काले आहारकालत्ता, सन्निधिसिक्खापदे आगतं पन कालेपि सन्निधिजातत्ता, तेनेव तत्थ सत्ताहकालिकयावजीविकद्वयमेव वुत्तन्ति. ‘‘सति पच्चये’’ति वचनतो नायं विसेसो लब्भतीति चे? न, अनिट्ठप्पसङ्गतो, वचनानियमतो च. सन्निधिसिक्खापदे हि ‘‘अनापत्ति यावकालिकं यावकालं निदहित्वा भुञ्जति. यामकालिकं यामे निदहित्वा भुञ्जती’’ति (पाचि. २५६) एत्थ वचनप्पमाणतो यामकालिकं न पुरेभत्ते, न पच्छाभत्ते, न दिवसे, न रत्तियं याममेव निदहित्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्तीति अनिट्ठप्पसङ्गो. तथा तत्थेव ‘‘यामकालिकं यामं निदहित्वा भुञ्जति, सत्ताहकालिकं सत्ताहं निदहित्वा भुञ्जती’’ति एत्तकमेव वुत्तं, न वुत्तं ‘‘सति पच्चये’’ति, तस्मा सतिपच्चय-वचनं कत्थचि होति, कत्थचि न होतीति वचनानियमतो आपत्तियापि अनियमो सिया. एवं सन्तेपि यथावुत्तदुक्कटं आपज्जति एव. न अनाहारप्पयोजनत्ता यामकालिकादीनन्ति चे? न, सप्पिआदिमिस्सभोजनस्स पणीतभोजनभावप्पत्तितो. अपिच सब्बकालिकेसु यावकालिकं ओळारिकं, तं आहारत्थाय पटिग्गण्हन्तस्स काले अनापत्ति, पगेव अनोळारिकं यामकालिकादिं, आहारत्थाय एव अनुञ्ञातत्ता. यावकालिके एव अनापत्तीति चे? न, अनाहारत्थाय गण्हन्तस्स आपत्तिसम्भवतो इतरं आहारत्थाय गण्हन्तस्स विय, तस्मा यथावुत्तमेवेत्थ सन्निट्ठानं पाळिं, युत्तिञ्च अनुलोमेतीति.
देसनासुद्धीति एत्थ देसना नाम विनयकम्मं, तेन वुट्ठानम्पि देसना एव नाम होतीति. ‘‘पटिग्गण्हाती’’ति अवत्वा ‘‘पटिसेवती’’ति वुत्तत्ता पटिग्गहणे पन सतिं अकत्वा परिभोगे करोन्तस्स अनापत्ति. खीणासवा कतकिच्चत्ता विभत्तदायादा विय होन्ति, तेन तेसं सामिपरिभोगा होन्ति. अञ्ञथा यावकालिकभावं अनतिक्कन्तत्ता विरुज्झति. इणपरिभोगो न वट्टति, भेसज्जे आपत्तितो, इतरस्मिं अयुत्तपरिभोगतो, इणं विय अननुञ्ञातभुत्तत्ता च. ‘‘आदितो पट्ठाय हि अलज्जी नाम नत्थि, तस्मा न कोचि सङ्कितब्बो’’ति लिखितं. भारभूता सद्धिविहारिकादयो. यथादानमेव गहितत्ताति एत्थ ‘‘अत्तनो हत्थेन चे देति, न वट्टती’’ति वुत्तं, ‘‘अतिरेकभागं गहेत्वा पुनदिवसे अत्तनो अत्थाय उद्धटभागं तत्थेव दापेति, वट्टती’’ति च. परिवत्तकं देति, धम्मियञ्चे, वट्टति. नो अधम्मियं. ‘‘तं धम्मानुग्गहेन उग्गण्हितुं वट्टती’’ति वुत्तं. केन लेसेनाति चे? ‘‘अलब्भमानाय सामग्गिया अनापत्ति सम्भोगे संवासे’’ति (महाव. १३०) इमिना उपसम्पदक्खन्धकवचनलेसेन.
५८६. अस्सतिया दिन्नन्ति एत्थ ‘‘अस्सतिया दिन्नं नाम अपरिच्चत्तं होति, तस्मा दुस्सन्ते बद्धकहापणादीनि सतिं पटिलभित्वा दायका चे पुन गण्हन्ति, निस्सग्गियमेव देसेतब्बं. तेन अकप्पियभण्डेन ते चे दायका सप्पिआदीनि किणित्वा सङ्घस्स देन्ति, तस्सपि भिक्खुनो कप्पति दायकानंयेव सन्तकत्ता. भिक्खुना हि ‘वत्थं गण्हामी’ति वत्थसञ्ञाय एव गहितं, न रूपियसञ्ञाय. इदञ्च सिक्खापदं अत्तनो अत्थाय उग्गहणं सन्धाय वुत्तं, न च तेन तं अत्तनो अत्थाय परेसं वा अत्थाय गहितं. अथ ते दायका नो चे आगन्त्वा गण्हन्ति, दायके पुच्छित्वा अत्तनो अत्थाय चे परिच्चत्तं, सङ्घे निस्सज्जित्वा आपत्ति देसेतब्बा. नो चे, आपत्ति एव देसेतब्बा’’ति वुत्तं, तं पुब्बापरविरुद्धं. आपत्तिदेसनाय हि सति रूपियं पटिग्गहितन्ति सिद्धं, तस्मिं सिद्धे ‘‘ततो उप्पन्नं तस्सपि कप्पती’’ति इदं न युज्जतीति. कप्पति एवाति चे? न, वत्थुं अनिस्सज्जित्वा आपत्ति देसेतब्बाति न युज्जति. अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स युज्जतीति चे? न, सब्बत्थ ‘‘रूपियं पटिग्गण्हाती’’ति वचनतो. ‘‘रूपियं पटिग्गण्हाती’’ति हि वुत्तं, अञ्ञथा सब्बत्थ ‘‘रूपिय’’न्ति पदं निरत्थकं होति विनापि तेन तदत्थसिद्धितो. अनेन च वत्थं पटिग्गहितं, दायकेन च वत्थमेव दिन्नं, वत्थगतम्पि रूपियं थेय्यचित्तेन गण्हन्तो पदवारेन कारेतब्बो. अट्ठकथायञ्च ‘‘रूपिये अरूपियसञ्ञीति सुवण्णादीसु खरपत्तादिसञ्ञी’’ति वुत्तं ‘‘रूपियं पटिग्गण्हाती’’ति वचनवसेन.
‘‘अपिच पुञ्ञकामा’’तिआदि पन विधानन्तरदस्सनत्थं वुत्तं, तेनेव हि ‘‘इमस्मिं गेहे इदं लद्धन्ति सल्लक्खेतब्ब’’न्ति वुत्तं. अञ्ञथा सल्लक्खणे विमतिवसेन, विमतिया च सति निस्सग्गियमेव ‘‘रूपिये वेमतिको’’तिआदि वचनतोति. इदं विधानं निरत्थकमेव आपज्जति, न च निरत्थकं. कस्मा? दुस्सन्ते बद्धकहापणादि अस्सतिया दिन्नं वत्थसञ्ञाय पटिग्गहितञ्च, ततो न रूपियं दिन्नञ्च होति पटिग्गहितञ्चाति. एत्थ आपत्तिदेसनाकिच्चं नत्थि, तं पन दायकानमेव पटिदातब्बं. ततो उप्पन्नं कप्पियभण्डञ्च सब्बेसं कप्पतीति इमस्स विधानन्तरदस्सनत्थं ‘‘अपिच पुञ्ञकामा’’तिआदीति नो तक्कोति आचरियो.
रूपियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना
५८७. ‘‘जातरूपरजतपरिवत्तन’’न्ति उक्कट्ठपरिच्छेदेन वुत्तं, तथा ‘‘रूपियं नाम सत्थुवण्णो कहापणो’’तिआदि पाळिवचनञ्च. ‘‘अरूपिये रूपियसञ्ञी रूपियं चेतापेती’’तिआदि तिकवचनतो, ‘‘दुक्कटवत्थुना पन निस्सग्गियवत्थुं चेतापेन्तस्स…पे… निस्सग्गियं पाचित्तियं गरुकस्स चेतापितत्ता’’ति अट्ठकथावचनतो च पन अनुक्कट्ठपरिच्छेदोपेत्थ लब्भतीति सिद्धं. सत्थुवण्णो च कहापणो च ततो ये चञ्ञे वोहारं गच्छन्तीति एवमेत्थ समुच्चयो वेदितब्बो. इमस्मिं पन सिक्खापदे ‘‘नानप्पकारकं नाम कतम्पि अकतम्पि कताकतम्पी’’ति एत्थ विभत्तानं तिण्णं रूपियारूपियानञ्च द्विन्नं वसेन पञ्च तिका वुत्ता, अट्ठकथाचरियेहि तदनुलोमतो एको तिको दस्सितोति सब्बे छ होन्ति.
एत्थाह – अञ्ञस्मिं सिक्खापदे एकस्मिं तिकच्छेदे दस्सिते सतिपि सम्भवे इतरे न दस्सीयन्ति, इधेव कस्मा दस्सितोति? ‘‘नानप्पकारक’’न्ति मातिकायं वुत्तत्ता इधेव नानप्पकारभावदस्सनत्थन्ति. न कयविक्कयसिक्खापदेपि वत्तब्बप्पसङ्गतोति चे? न, इध दस्सितनयत्ता. अथ च रूपियस्स विभङ्गे ‘‘ये वोहारं गच्छन्ती’’ति अन्ते वुत्तत्ता सत्थुवण्णादयो वळञ्जनुपगा एवाति सिद्धं. ततो अवळञ्जनुपगेहि जातरूपरजतेहि वोहारेन न निस्सग्गियन्ति आपज्जति, तस्मा तं आपज्जनत्थन्ति दस्सेन्तेन ‘‘कतेन कतं चेतापेती’’तिआदयो तिका वुत्ताति, एवं सन्ते रूपियविभङ्गे ‘‘ये च वोहारं गच्छन्ती’’ति न वत्तब्बं, तस्मिं पदे अवुत्ते अवळञ्जनुपगापि सङ्गहं गताव होन्तीति कतादीहि तिकत्तयस्स वत्तब्बपयोजनं न भविस्सतीति चे? न, कप्पियभण्डेन कप्पियभण्डपअवत्तनस्सापि रूपियसंवोहारभावप्पसङ्गतो. ‘‘ये वोहारं गच्छन्ती’’ति वचनेनपि कमुक कथल कंसभाजन साटकादिपरिवत्तनस्सपि रूपियसंवोहारभावप्पसङ्गो एवाति चे? न, कतादिवचनेन जातरूपादिअकप्पियवत्थूनञ्ञेव अधिप्पेतभावदीपनतो, तस्मा उभयेनपि यदेतं कताकतादिभेदं पाकतिकरूपियं यञ्च कहापणमासकसङ्खेपं, यञ्च कहापणादिवोहारूपगं, उभयम्पेतं इध च अनन्तरातीतसिक्खापदे च रूपियं नामाति अधिप्पेतत्थसिद्धि होति, न तण्डुलादीनि, तत्थ कतादिवोहारासम्भवतो. एत्तावता कतादितिकत्तयप्पयोजनं वुत्तं.
इदानि सेसत्तिकानि वुच्चति – एत्थ हि यथावुत्तप्पभेदं निस्सग्गियवत्थु रूपियं नाम, सेसं दुक्कटवत्थुपि कप्पियवत्थुपि न रूपियन्ति अरूपियं नाम होतीति कत्वा ‘‘अरूपिये अरूपियसञ्ञी पञ्चन्नं सहधम्मिकानं अनापत्ती’’ति इदं न एकंसिकं आपज्जति दुक्कटवत्थुम्हि दुक्कटापज्जनतो. इध वचनप्पमाणतो निस्सग्गियवत्थुतो अञ्ञं अन्तमसो मुत्तादिपि अरूपियमेव नाम. तत्थ पञ्चन्नं सहधम्मिकानं अनापत्तीति चे? न, राजसिक्खापदविरोधतो. तत्थ हि ‘‘मुत्ता वा मणि वा’’ति वुत्तं, तस्मा मुत्तादि अकप्पियं दुक्कटवत्थूति च सिद्धं निस्सग्गियवत्थूसु अभावा. एवं सन्ते ‘‘अरूपिये अरूपियसञ्ञी पञ्चन्नं सहधम्मिकानं अनापत्ती’’ति सुद्धकप्पियभण्डं सन्धाय वुत्तं, न सब्बं अरूपियं. ततो अञ्ञत्थ पन ‘‘अरूपिये रूपियसञ्ञी’’तिआदितिकदुक्कटे च अट्ठकथायं दस्सिततिके च सब्बं अरूपियं नामाति वेदितब्बं, तस्मा अरूपियभावदीपनत्थं दुतियो तिको वुत्तो. तदत्थमेव अट्ठकथायं दस्सितो एको तिको. कस्मा न पाळियं सो वुत्तोति चे? तत्थ चेतापितअरूपिये रूपियछड्डनकसम्मुतिकिच्चाभावतो. तस्मिञ्हि तिके वुत्ते कप्पियवत्थुनोपि अरूपियछड्डनकसम्मुति दातब्बाति आपज्जति, तस्स वसेन रूपियछड्डनकसम्मुति एव न वत्तब्बाति? न, रूपियस्सपि सम्मुतिकिच्चाभावप्पसङ्गतो, तस्मा रूपिये रूपियसञ्ञी कप्पियवत्थुं चेतापेति पत्तचतुक्के ततियपत्तं विय, तं सङ्घादीनं निस्सज्जितब्बं, निस्सट्ठं पन अञ्ञेसं कप्पति ततियपत्तो विय. अथ सम्पटिच्छितरूपियेन चेतापितं होति दुतियपत्तो विय, तं विनापि सम्मुतिया यो कोचि भिक्खु छड्डेति, वट्टति. ततो परं ‘‘सचे तत्थ आगच्छति आरामिको वा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं. तत्थ ‘‘रूपिये’’ति वा ‘‘अरूपिये’’ति वा सब्बत्थ भुम्मप्पत्ते अत्तनो सन्तकं, उपयोगप्पत्ते परसन्तकन्ति वेदितब्बं. एत्थाह – उपतिस्सत्थेरो पुरिमसिक्खापदेन रूपियपटिग्गहणं वारितं, इमिना सुद्धागमेन कप्पियकारकस्स हत्थे कप्पियं निस्साय ठितेन संवोहारो वारितोति.
५८९. निस्सग्गियवत्थुना निस्सग्गियवत्थुं…पे… अपरापरपरिवत्तने इमिनाति एत्थ एकस्मिं एव वत्थुस्मिं द्विन्नं सिक्खापदानं वसेन एकतो आपत्ति वुत्ता, तं पन पच्छिमस्स वसेन निस्सज्जितब्बं. एतेन निस्सग्गियं आपन्नम्पि आपज्जतीति एके. परस्स रूपियग्गहणं परिवत्तनन्ति रूपिये अग्गहिते तस्स अभावतो इमिनाव आपत्ति, न पुरिमेन ओमसवादो विय. मुसावादेन मुसा वदन्तस्सापि हि ओमसवादेनेव आपत्ति. निस्सग्गियवत्थुना दुक्कट…पे… एसेव नयोति एतस्स युत्तिं दस्सेन्तो ‘‘यो हि अय’’न्ति आह.
वड्ढिं पयोजेन्तस्साति एत्थ इदं गहेत्वा सति मासे, सति संवच्छरे ‘‘एत्तकं देही’’ति चे वदति. रूपियसंवोहारो होति. विना कप्पियकारकेन ‘‘एत्तका वुड्ढि होतु, एत्तकं गण्हा’’ति वदतो दुक्कटं कयविक्कयलक्खणाभावतो. ‘‘मूले मूलसामिकान’’न्तिआदि कप्पियकरणूपायदस्सनत्थं वुत्तं, न केवलं निस्सट्ठं अपरिभोगं होति, पुन एवं कते परिभुञ्जितुं वट्टति. तस्सपि परिभोगे मूलस्स कप्पियकरणूपायो चे न होति, कप्पियं आचिक्खितब्बन्ति यथा पाळिया चेत्थ कप्पियकरणूपायो, सो च ततियपत्तेपि, ‘‘यथा च अत्तनो अत्थाय गहिते एवरूपुपायो, तथा सङ्घादिअत्थाय गहितेपि एसो वा’’ति वुत्तं. इमे किर पठमदुतियपत्ते याव गहट्ठेन परिवत्तेति, ताव न कप्पियकरणूपायो, अनेकपुरिसयुगम्पि ‘‘अकप्पिया एवा’’ति अट्ठकथायं वुत्तं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘सङ्घसन्तकं कप्पियभण्डं विक्किणित्वा आगतकहापणानिपि पटिग्गहणं मोचेत्वाव सम्पटिच्छितब्बानि, तस्मा कप्पियकारको चे इमानि तानि कहापणानीति वदति, न वट्टतियेव, पटिक्खिपितब्बं, न विचारेतब्बं, विचारेति चे? सब्बेसं न कप्पति. पटिग्गहणं मोचेत्वा सम्पटिच्छितानि चे विचारेति, तस्सेव न वट्टती’’ति अभिक्खणं वुत्तं.
रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. कयविक्कयसिक्खापदवण्णना
५९३. पटपिलोतिकानन्ति पटपिलोतिकेहि. ‘‘अज्झाचरति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं पुरिमसिक्खापदेपि वेदितब्बं. ‘‘कयितञ्च होति विक्कयितञ्चा’’ति एतेसं पदानं विपरीततो ‘‘अत्तनो भण्ड’’न्तिआदि वुत्तं. कस्मा? ‘‘इमिना इम’’न्ति वचनानुरूपतो. सद्धादेय्यविनिपातनं पनेत्थ अट्ठानपदानं वसेन वेदितब्बं.
कयविक्कयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो कोसियवग्गो दुतियो.