३. पत्तवग्गो

१. पत्तसिक्खापदवण्णना

५९८. बहू पत्ते सन्निचयन्ति एत्थ सन्निचयन्ति भावनपुंसकं, बहू पत्ते वा गहेत्वा सन्निचयं करिस्सन्तीति अत्थो. ‘‘अड्ढतेरसपलमासानं गाहिका’’ति लिखितं. एत्थ –

‘‘कुडुवो चतुपलेय्यो, कुडुवानं चतुग्गुणं;

पत्थं चतुग्गुणो मासा-ति कमाहु चतुग्गुण’’न्ति. –

आदिं लोकवोहारं दस्सेत्वाव केचि पपञ्चेन्ति.

६०२. खादनन्ति खादनीयं सूपादि. ‘‘ब्यञ्जनस्स मत्ता नाम ओदनतो चतुत्थो भागो’’ति (म. नि. अट्ठ. २.३८७) ब्रह्मायुसुत्तट्ठकथायं वुत्तत्ता आलोपस्स चतुत्थभागं ब्यञ्जनं अनुरूपन्ति गहेतब्बं. ‘‘भिक्खुनिया पत्तसन्निचयस्स वारितत्ता तदनुलोमतो भिक्खूनम्पि दुतियो वारितो’’ति वुत्तं, तं न युत्तं, पाळियञ्हि ‘‘सन्निचयं करेय्याति अनधिट्ठितो अविकप्पितो’’ति (पाचि. ७३५) वुत्तं. सो हि कथिनक्खन्धके (महाव. ३०६ आदयो) निचयसन्निधि विय एकोपि पुनदिवसे ‘‘सन्निचयो’’ति वुच्चति. अनन्तरसिक्खापदे पन ‘‘दुतियो वारितोति अधिट्ठानं नियतं, तस्मा द्वे पत्ते अधिट्ठातुं न लभति. सचे एकतो अधिट्ठाति, द्वेपि न अधिट्ठिता होन्ति. विसुं विसुं अधिट्ठाति, दुतियो अनधिट्ठितो’’ति वदन्ति. विकप्पेतुं पन बहूपि लभति. इदानि वत्तब्बं सन्धाय ‘‘नाममत्ते विसेसो’’ति वुत्तं. तत्थ नामन्ति मज्झिमो मज्झिमोमको मज्झिमुक्कट्ठोतिआदि.

६०८. ‘‘पाकस्स हि ऊनत्ता पत्तसङ्ख्यं न गच्छती’’ति वचनतो अधिट्ठितपत्तोपि खरपाकेन सेतत्ता अधिट्ठानं विजहतीति चे? न, अधिट्ठानविजहनेसु नवसु अनागतत्ता, तस्मा पठमपाकानं एव ऊनत्ता पत्तसङ्ख्यं न गच्छति, तस्मिं सति अञ्ञं विञ्ञापेतुं न वट्टति. ‘‘ऊनपञ्चबन्धनेना’’ति हि वुत्तं. छिद्दे, राजिया वा हि सति तेहि अधिट्ठानं विजहतीति विजहिते नायं पटिसेधो, तस्मा पच्चुद्धरित्वा, विकप्पेत्वापि अञ्ञं विञ्ञापेतुं न लभति.

एवं पत्तकारको मूलं लभित्वाति एत्थ पचित्वा ठपितदिवसतो पट्ठाय. दातुकामो हुत्वाति एत्थ दिन्नदिवसतो, सुतदिवसतो वा पट्ठाय दसाहं वेदितब्बं. लिङ्गपरिवत्तेन पन दसाहातिक्कमे पत्तसामिकस्स भिक्खुस्स, भिक्खुनिया पन रत्तातिक्कमे निस्सग्गियं.

पत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना

६१२-३. बहू पत्ते विञ्ञापेन्तीति एकमेकं विञ्ञापेन्ता बहू भिक्खू बहू पत्ते विञ्ञापेन्ति, बहू वा भिक्खू पत्ते विञ्ञापेन्तीति अत्थो. ‘‘न, भिक्खवे, पत्तो विञ्ञापेतब्बो, यो विञ्ञापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं सिक्खापदं ऊनपञ्चबन्धनेन समूहतं होति न होतीति? न होति तमेव गहेत्वा ‘‘विञ्ञापेति, पयोगे दुक्कट’’न्ति वुत्तत्ताति एके. पटिलाभम्पि परियादियित्वा तं दुक्कटं वुत्तं, तस्मा तं ‘‘पटिलाभेन निस्सग्गियो होती’’ति इमिना समूहतं होति. अञ्ञथा सदुक्कटं निस्सग्गियं आपज्जति अनापत्तिवारविरोधो च. या काचि पन अकतविञ्ञत्ति अननुञ्ञातकाले दुक्कटमेव. भिन्नेनाति इत्थम्भूतलक्खणे, भेदेनाति वा अत्थो, हेत्वत्थे करणवचनं.

ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना

६२०. ‘‘सा अहोसि सुवण्णमाला’’ति वचनतो ठपेत्वा सहधम्मिके अञ्ञेसं यथासुखं रूपियं दातुं वट्टति उग्गण्हापेतुं, सब्योहारापेभुञ्चाति आचरियो, वीमंसितब्बं इद्धिमस्स इद्धिविसयत्ता.

६२२. ‘‘येसं मंसं कप्पती’’ति वचनेन येसं मंसं न कप्पति, तेसं सप्पिआदि किञ्चापि न कप्पति, न पन निस्सग्गियवत्थूति वेदितब्बं. तथा न पणीतभोजनवत्थूति. उग्गहितकं कत्वा निक्खित्तन्ति अज्झोहरणत्थं निक्खित्तं. इतरञ्हि पटिग्गहेत्वा अज्झोहरितुं वट्टति. उभयेसम्पीति पच्छाभत्तं पटिग्गहितेहि, पुरेभत्तं पटिग्गहितेहि च कतानं. ‘‘मंसस्स अकप्पियत्ता’’ति कारणपतिरूपकं वत्वा. खादिंसूति ‘‘विकाले केवलं नवनीतमेव खादितुकामेन दधितक्कगतानि अपनेतब्बानि, पचितुकामस्स सामंपाकं न होतीति थेरस्स अधिप्पायो’’ति वुत्तं. ‘‘खयं गमिस्सती’’ति वचनतो खीरं पक्खिपित्वा पक्कसप्पि विकाले कप्पतीति सिद्धं. भेसज्जेहीति यावजीविकभेसज्जेहि. कततेलं पुरेभत्तन्ति अपचित्वा कतं एव. उण्होदकेनाति तापनभावं दीपेतीति केचि, तं न सुन्दरं. निब्बट्टितत्ताति पिञ्ञाकादितो. ‘‘तेलत्थाय पटिग्गहित…पे… दुक्कटमेवा’’ति वचनतो अतेलत्थाय पटिग्गहितेहि, सत्ताहातिक्कन्तेहिपि कततेलं कतदिवसतो पट्ठाय सत्ताहं वट्टतीति छाया दिस्सति, करमन्दं रुक्खसारोति केचि.

६२३. अवसकसटे यस्मा खीरादीनि पक्खिपित्वा तेलं पचन्ति, तस्मा कसटं न वट्टति, तेलमेव वट्टति, तेन वुत्तं ‘‘पक्कतेलकसटे विय कुक्कुच्चायती’’ति. वसाय सद्धिं पक्कत्ता न वट्टतीति चे? वदथ, भन्ते, नवनीते दधिगुळिकातिआदिसम्बन्धो. मधुम्हि चत्तारो कालिका यथासम्भवं योजेतब्बा, उच्छुम्हि च, कथं? समक्खिकं सेळकं मधु यावकालिकं. अनेलकं उदकसम्भिन्नं यामकालिकं, असम्भिन्नं सत्ताहकालिकं, मधुसिट्ठं परिसुद्धं यावजीविकं. तथा उच्छु वा रसो वा सकसटो यावकालिको, निक्कसटो उदकसम्भिन्नो यामकालिको, असम्भिन्नो सत्ताहकालिको, सुक्खकसटं यावजीविकन्ति वेदितब्बं. कस्मा? उदकसम्भेदविसेसतो.

किं वुत्तं होति? चतूसु कालिकेसु पुब्बं पुब्बं गरुकं, अपरं अपरं लहुकं. तेसु चायं उदकसम्भेदो गरुकं लहुकं करोति, लहुकञ्च गरुकं. अम्बरसादीनि हि यावकालिकत्ता गरुकानि, उदकसम्भेदो पन तानि अम्बपानादिसमञ्ञं दत्वा लहुकानि यामकालिकानि करोति. ‘‘फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्तन्ति उच्छुरसं उपादाया’’ति अट्ठकथावचनतो उच्छुरसो सत्ताहकालिकोति सिद्धं. तत्थ ‘‘उदकसम्भेदो तं यामकालिकं करोती’’तिआदिं बहुं वत्वा योजिता.

अपिचेत्थ उच्छुरसो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्छुरस’’न्ति (महाव. ३००) अनुञ्ञातत्ता गुळोदकं विय उच्छुरससामञ्ञतो उदकेन असम्भिन्नोपि अगिलानस्स वट्टति, तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘उच्छुरसो निकसटो पच्छाभत्तं वट्टती’’ति (महा. अट्ठ. ३००). अयं सब्बो नो तक्कोति आचरियो. केचि पनाहु ‘‘फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्त’न्ति वचनतो, ‘उच्छुरसं उपादाया’ति अट्ठकथावचनतो च उच्छुरसो फाणितमेव, तस्मा गुळे विय पटिपज्जितब्ब’’न्ति. केचि ‘‘वुत्तनयेन सत्ताहकालिकोव समानो ‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्छुरस’न्ति विसुं अनुञ्ञातत्ता असम्भिन्नोपि अगिलानस्स वट्टती’’ति वदन्ति. केचि ‘‘वुत्तनयेन विसुं अनुञ्ञातत्ता एव सम्भिन्नो वा असम्भिन्नो वा यामकालिकोव, गुळोदकं पन सत्ताहकालिकमेवा’’ति वदन्ति. केचि ‘‘गुळोदकं विय सो दुविधोपि सत्ताहकालिकोयेवा’’ति वदन्ति.

तत्थायं पठमाचरियवादे विचारणा – फाणितानुमतियायेव उच्छुरसानुमतिया सिद्धितो विसुं ‘‘उच्छुरस’’न्ति उद्धरित्वा अनुमति निरत्थिकाति आपज्जति, तथा ‘‘उच्छुरसो निकसटो पच्छाभत्तं वट्टती’’ति अट्ठकथापि निरत्थिका. ‘‘सत्ताहं वट्टती’’ति वत्तब्बं सियाति, न च तथा सक्का वत्तुं. पच्छाभत्तं वट्टनकरसाधिकारत्ताति चे? न, तस्मिं अधिकारे सत्ताहकालिकस्स अवत्तब्बप्पसङ्गतो. कालभेदं अनपेक्खित्वा रसाधिकारे ओतिण्णत्ता वुत्तोति चे? न सक्का ‘‘निकसटो सत्ताहं वट्टती’’ति वत्तुं. पच्छाभत्तं वट्टनकरसाधिकारत्ता न वत्तब्बन्ति चे? न, एवञ्हि वुत्ते तदञ्ञरसो विय अयम्पि पच्छाभत्तमेव वट्टति, न ततो परन्ति आपज्जति. ततो परं अपरिभोगत्ता ‘‘पच्छाभत्तं वट्टती’’ति वुत्तन्ति चे? न, यावकालिकभावप्पसङ्गतो. न सो पसङ्गो आभिदोसिकस्सापि उच्छुरसस्स पाकेन फाणितादिभावप्पसङ्गतो. अयमेव ततियचतुत्थाचरियवादेसु विचारणा. दुतियवादे विचारणा वुत्ता, विमद्दो पनेत्थ भेसज्जक्खन्धके (महाव. ३००) आवि भविस्सति. फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्तन्ति मधुकतालनाळिकेरफाणितादितो उक्कटवत्थुतो निस्सग्गियवत्थुफाणितस्स विसेसवचनं, तेनेतं पञ्ञायति ‘‘निस्सग्गियवत्थुभूतं इध फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्तमेव, न मधुकादितो निब्बत्त’’न्ति. एत्तावता यंकिञ्चि उच्छुम्हा निब्बत्तं, न तं सब्बं फाणितमेव नामाति साधितं होति. तेनेव खन्धके फाणितं पठमं अनुजानित्वाव पच्छा उच्छुरसो अनुञ्ञातो, तथा तत्थेव गुळं, गुळोदकञ्च.

उच्छुरसं उपादाय अपक्का वातिआदिम्हि पन येसं लद्धि ‘‘उच्छुरसो यामकालिको’’ति. ‘‘ते अपक्का वाति सामं भिक्खुना अपक्का वा. अवत्थुकपक्का वाति विना वत्थुना पक्का वा’’ति अत्थं वण्णयन्ति, तं न युत्तं ‘‘उच्छुरसं उपादाया’’ति इमस्स वचनस्स पयोजनाभावप्पसङ्गतो, भिक्खुनो पचनाधिकाराभावा. सामपाको इधाधिप्पेतोति चे? सामं अपक्कस्स उच्छुरसस्स तेसं अत्तनोमतिया फाणितभावसिद्धितो च परतो ‘‘पुरेभत्तं पटिग्गहितेन अपरिस्सावितउच्छुरसेन कतफाणित’’न्तिआदिनयदस्सनतो च तं अयुत्तं, तत्थ ‘‘अपरिस्सावितउच्छुरसेन सयंकतं निरामिसमेव वट्टती’’ति वचनं यं तत्थ कसटं सामपाकं न जनेति, सवत्थुकपटिग्गहितकतंयेव तं करोतीति दीपेति, तस्मा पटिग्गहेतुं न वट्टति विकालेति पोराणा. ‘‘कोट्टितउच्छुफाणितं ‘रजनपाकं विय ओळारिकं सवत्थुकपक्कं नाम होती’ति सञ्ञाय पुरेभत्तमेव वट्टती’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथाचरिया ‘‘एवं फाणितग्गहणं अमधुरं, तस्मा पच्छाभत्तं न वट्टती’’ति वदिंसु. किं मधुरताय, अमधुरताय वाति? अत्थमेव दस्सेतुं महापच्चरियं तथा वुत्तन्ति उपतिस्सत्थेरो आह किर. तं युत्तन्ति उच्छुतो निब्बत्तत्ता वुत्तं, तेनेवाह ‘‘खण्डसक्खरं पन…पे… वट्टती’’ति. ‘‘तं खीरघटे पक्खिपित्वा पचन्ती’’ति लिखितं. जल्लिका नाम फेणादि.

भेसज्जोदिसं वदन्तेन इतरे अत्थुद्धारवसेन वुत्ता. ‘‘आहारत्थं फरितुं समत्थानी’’ति खन्धके (महाव. २६०) ‘‘यं भेसज्जञ्चेव अस्स भेसज्जसम्मतञ्च लोकस्स, आहारत्थञ्च फरेय्या’’ति वुत्तत्ता वुत्तं. एत्थ विचारणा भेसज्जक्खन्धके आवि भविस्सति.

६२४. द्वारवातपानकवाटानीति द्वारस्स च वातपानानञ्च कवाटानि. कसावपक्खेपमत्तेन हि तानि अत्तनो सभावं परिच्चजितानि होन्ति, तस्मा ‘‘मक्खेतब्बानी’’ति वुत्तं. ‘‘कसावो नाम कनकलम्बादीनिपी’’ति वदन्ति. अधिट्ठेतीति ‘‘इदानि अज्झोहरणीयं न भविस्सति, बाहिरपरिभोगो भविस्सती’’ति चित्तं उप्पादेति. इध ‘‘विकप्पेती’’ति पदं नत्थि. अधिट्ठानम्पि मुखारुळ्हिया वुत्तं ‘‘इमं नवनीतं अधिट्ठामी’’ति अवत्तब्बतो.

६२५. परिभुञ्जितुं पन न वट्टतीति विस्सासाभावं सन्धाय वुत्तं. सचे सविस्सासो, वट्टतीति ‘‘परिभुञ्ज त्व’’न्ति एत्तावता विस्सज्जितं होति, तस्मा उभिन्नं अनापत्तीति सम्बन्धो. सचे न विस्सज्जितं, आपत्ति होतीति सिद्धं. तस्मा उभिन्नं सन्तकं चीवरं अञ्ञतरेन सम्मुखीभूतेन अधिट्ठातब्बं. नो चे अधिट्ठाति, निस्सग्गियं होतीतिपि युज्जति. काकनिकमत्तञ्चे मूलं अदिन्नं, ‘‘न अधिट्ठानुपगं…पे… सकभावं न उपेती’’ति इमिना एतं सदिसं न होति, आभिधम्मिकगणानं दिन्नं विय च न होति. कस्मा? आभिधम्मिका हि अनुपसम्पन्नापि होन्ति, पच्छा आभिधम्मिकभूतानम्पि तं साधारणं होतीति. एत्थ द्वेपि उपसम्पन्ना एव, द्विन्नम्पि तत्थ यथाकामकरणीयता अत्थि ममत्तञ्च, न एवं तदञ्ञेसं साधारणं, न च द्वे तयो भिक्खू ‘‘एकतो वस्सिस्सामा’’ति करोन्ति, रक्खति ताव. ‘‘अविभत्तत्ता अनापत्ती’’ति इमिना च इदं सदिसं, येन मूलेन पटिग्गहितं, तस्स सचे इतरो देति, सो वा तं इतरस्स देति, सति पटिग्गहणे सत्ताहातिक्कमे निस्सग्गियत्ता, तस्मा तं चीवरं द्वीसु सम्मुखीभूतेन एकेन अधिट्ठातब्बं. किञ्चापि एत्थ पयोगो न दिस्सति समानपरिक्खारानं द्विन्नं अधिट्ठानपयोगाभावतो, तथापि समानसब्बभण्डकानं द्विन्नं तेलादि येन पटिग्गहितं, तस्स कालातिक्कमे आपत्तिसम्भवतो, अनधिट्ठाने दुल्लभविसेसहेतुत्ता च ‘‘अधिट्ठातब्ब’’न्ति वुत्तं. तं अयुत्तं पत्तचीवरसत्ताहकालिकानं असदिसविधानत्ता. एत्थ पत्तचीवरञ्हि अत्तनो सन्तकभावं उपगतमेव अनधिट्ठहन्तस्स कालातिक्कमे आपत्ति, सत्ताहकालिकं पन परसन्तकसाधारणम्पि पटिग्गहितं पटिग्गाहकस्स कालातिक्कमे आपत्तिकरं. पटिग्गहणञ्चेत्थ पमाणं, न तत्थ सकसन्तकता, सत्ताहकालिकञ्च निस्सग्गियं, सब्बेसम्पि अनज्झोहरणीयं. पत्तचीवरं अञ्ञस्स परिभुञ्जतो अनापत्ति. इदञ्च कालातिक्कन्तम्पि निस्सज्जित्वा पच्छा लद्धं कप्पति. पत्तचीवरं पन तं तस्स विनयकम्मन्ति कप्पतीति. अविभत्तस्सपि इमस्स दानं रुहति, न पत्तचीवरस्स. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं ‘‘द्विन्नं सन्तकं होति…पे… सचेपि अविभजित्वा सद्धिविहारिकादीनं देन्ति, अदिन्नमेव होती’’ति. यस्स दानमेव न रुहति, तस्स कुतो अधिट्ठानं. एको चे पत्तचीवरं दसमे दिवसे इतरस्स देति. ततो पट्ठाय सो दस दिवसे परिहरितुं लभति, न तथा सत्ताहकालिकन्ति सब्बथा उपपरिक्खियमानं सरिक्खं नक्खमतीति न तं सारतो दट्ठब्बन्ति आचरियस्स तक्को. ‘‘विनयकम्मवसेन पन अनिस्सज्जित्वा सहसा विरुज्झित्वा कस्सचि परिच्चत्तम्पि पुन पटिलभित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टती’’ति वुत्तं, सचे देसन्तरितं, समुद्दन्तरितं वा चीवरं निस्सग्गियं जातं, तं इध ठितेन भिक्खुना एकस्स वन्तेन चित्तेन चत्तं कत्वा अनपेक्खित्वा आपत्तिं देसेत्वा तस्स विस्सासेन पुन गहेत्वा अधिट्ठातब्बं, ‘‘पत्तादीसु च अयमेव नयो’’ति च वुत्तं, ‘‘तालनाळिकेरफाणितम्पि सत्ताहकालिकं एवा’’ति च. ‘‘द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं सत्ताहकालिकं सत्ताहातिक्कमे आपत्तिं न करोति, परिभुञ्जितुं पन द्विन्नम्पि न वट्टती’’ति च ‘‘परसन्तकं पटिग्गहेत्वा ठपितेपि एसेव नयो’’ति च केचि वदन्ति. दुक्कटवत्थुभूतं सप्पिआदि निस्सज्जितब्बं पुन परिभुञ्जितुं वट्टतीति विधानं न दिस्सतीति.

भेसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

६२७. ‘‘एकमेव कत्वा’’ति वचनेन वस्सिकसाटिकलक्खणेन ञातकानम्पि सतुप्पादं करोन्तेन एकमेव गहेतब्बन्ति धम्मसिरित्थेरो. चतुब्बिधं खेत्तन्ति एत्थ किञ्चापि तिविधं दिस्सति, तं पन एवं गहेतब्बं, यस्मिं खेत्ते परियेसितुं लभति, तं परियेसनखेत्तं नाम, ‘‘एवं करणनिवासनाधिट्ठानखेत्तानिपी’’ति वुत्तं. एत्थ पच्छिमेन पुरिमग्गाहो वेदितब्बो, न पुरिमेन पच्छिमग्गाहो, यथालाभन्ति आचरियो. तस्सत्थो – अधिट्ठानखेत्तेन पच्छिमेन पुरिमानं तिण्णं गाहो होति, तथा निवासनखेत्तेन द्विन्नं पुरिमानं. करणखेत्तेन पन एकस्सेव पुरिमस्स गाहो होतीति. एत्थ पन किञ्चापि करणखेत्तनिवासनखेत्तानं कालतो नानत्तं नत्थि, किरियतो पन ‘‘अट्ठिं कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति पाळिवचनतो, तस्मा द्विधा कत्वा वुत्तं अञ्ञतराभावेन, तदत्थसिद्धितो च, कथं पनेत्थ नानत्तं नत्थीति पञ्ञायतीति चे? पाळितो, ‘‘अड्ढमासो सेसो गिम्हानन्ति कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति हि पाळि, तथा मातिकाट्ठकथातो (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) च.

तथाह ‘‘पच्छिमो अड्ढमासो करणनिवासनखेत्तम्पी’’ति, इमिना नयेन तिविधमेव खेत्तन्तिपि सिद्धं. समन्तपासादिकायं पन कत्थचि पोत्थके ‘‘जेट्ठमूलपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव काळपक्खुपोसथो, अयमेको अद्धमासो परियेसनखेत्तञ्चेव करणखेत्तञ्च. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं, लद्धं कातुञ्च वट्टति, निवासेतुं, अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति पाठो दिस्सति, सो अपाठो यथावुत्तपाळिमातिकाट्ठकथाविरोधतो, तस्मा तत्थ ‘‘अलद्धं परियेसितुं वट्टति, कातुं, निवासेतुं, अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति पाठो वेदितब्बो. एवं ताव पच्छिमेन पुरिमग्गाहसिद्धि वेदितब्बा, न पुरिमेन करणखेत्तादीनं गाहो सम्भवति. ‘‘मासो सेसो गिम्हानन्ति वस्सिकसाटिकचीवरं परियेसितब्ब’’न्ति एत्तकमेव हि वुत्तं, न, अट्ठकथायं ‘‘अयमेको अद्धमासो परियेसनखेत्तञ्चेव करणखेत्तञ्चा’’ति वुत्तत्ताति चे? न, तस्स लेखनदोसत्ता, तथा साधितं. करणखेत्तेन पन निवासनखेत्तग्गाहो अत्थि कालनानत्ताभावतो, तेनेव पुब्बे यथालाभग्गहणं कतं, तथा च साधितमेव, न भेदो पनत्थि, पयोजनं वुत्तमेव. निवासनक्खेत्तेन अधिट्ठानक्खेत्तग्गाहो नत्थि एव, न हि पुरिमेन पच्छिमग्गाहो वेदितब्बो. न पाळिविरोधतोति चे? न, तदत्थाजाननतो. ‘‘मासो सेसो गिम्हानन्ति अद्धमासो सेसो गिम्हान’’न्ति एत्थ इति-सद्दस्स हि इतो पट्ठायाति अत्थो. परतो आपत्तिखेत्तदस्सनतो इतरस्स अनापत्तिखेत्तभावो दस्सितोव होति. दिन्नपुब्बतोपि ञातकपवारितट्ठानतो निप्फादेन्तस्स निस्सग्गियं पिट्ठिसमयत्ता, पकतिया वस्सिकसाटिकदायका नाम सङ्घस्स वा पुग्गलस्स वा अपवारेत्वा अनुसंवच्छरं देन्ता, तत्थ सतुप्पादोव वट्टति. वत्तभेदे दुक्कटन्ति तदञ्ञेसु.

‘‘सचे कत…पे… वस्सूपनायिकदिवसे अधिट्ठातब्बा…पे… छ मासे परिहारं लभती’’ति वचनतो अन्तोवस्सेपि याव वस्सानस्स पच्छिमदिवसा अकता परिहारं लभतीति दीपितं होति. कस्मा न विचारितन्ति चे? अत्थापत्तिसिद्धत्ता. ‘‘छ मासे परिहारं लभती’’ति वचनेन अकता लभतीति सिद्धमेव, तं किञ्चापि सिद्धं, सरूपेन पन अनागतत्ता सरूपेन दस्सेतुं, दुस्सद्धापयत्ता उपपत्तितो दस्सेतुञ्च इदमारद्धं आचरियेन, ‘‘यथा चेत्थ, एवं कथिनब्भन्तरे उप्पन्नचीवरम्पि हेट्ठा वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्ब’’न्ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं, तं दुवुत्तं तत्थेव पुब्बापरविरोधतो. यञ्चेत्थ अट्ठकथावचनं साधकत्तेन वुत्तं, तं तमत्थं न साधेति. ‘‘यदि नप्पहोति याव कत्तिकपुण्णमा परिहारं लभती’’ति वचनं अप्पहोन्तस्स याव कत्तिकपुण्णमा ताव परिहारखेत्तं, ततो परं एकदिवसोपि न होतीति दीपेति, तस्मा अप्पहोनकभावेन अकताव याव कत्तिकपुण्णमा परिहारं लभति, ततो परं न लभतीति सिद्धं. तथा तदेव वचनं कतपरिहारं न लभतीति दीपेति, तस्मा कत्तिकपुण्णमदिवसेयेव अधिट्ठातब्बा. ‘‘अप्पहोन्ते दसाहे अन्तोवस्से करणपरियोसानंयेव पमाण’’न्ति लिखितं.

एत्थाह – ‘‘एकाहद्वीहादिवसेना’’तिआदि न वत्तब्बं. कस्मा? गिम्हदिवसानं अनधिट्ठानकालत्ता, तस्मा एव ‘‘अन्तोदसाहे वा तदहेयेव वा अधिट्ठातब्बा’ति च सामञ्ञतो न वत्तब्बं गिम्हदिवसानं अधिट्ठानखेत्तभावप्पसङ्गतो’’ति. एत्थ वुच्चति – न, तदत्थाजाननतो. दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय गिम्हदिवसा दसाहा होन्ति, पठमदिवसे च लद्धा निट्ठिता वस्सिकसाटिका दसाहातिक्कन्तापि वस्सूपनायिकदिवसं अधिट्ठानखेत्तं अप्पत्तत्ता न च ताव निस्सग्गियं होति, वुत्तञ्चेतं ‘‘वस्सूपनायिकतो पुब्बे दसाहातिक्कमेपि अनापत्ती’’ति.

अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बाति इदं न अविसेसेन एतस्मिं अन्तरे गिम्हदिवसेपि अधिट्ठातब्बन्ति इममत्थं दीपेतुं वुत्तं, किन्तु गिम्हदिवसे चे उप्पन्ना, अधिट्ठानखेत्ते च अन्तोदसाहं होति, अन्तोदसाहे खेत्तेयेव अधिट्ठातब्बा, न खेत्तन्ति कत्वा दसाहं अतिक्कमितब्बन्ति दीपेतुं वुत्तं. कस्मा? गिम्हदिवसानम्पि गणनूपगत्ता, तस्मा अखेत्तदिवसेपि गणेत्वा खेत्ते एव ‘‘अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बा’’ति वुत्तं होतीति.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना

६३२. सामन्ति सकसञ्ञितानियमनत्थं वुत्तं. सकसञ्ञितायेव हि अच्छिन्दापनअच्छिन्दनेसु निस्सग्गियं, तस्मा निस्सग्गियमूलङ्गनिदस्सनमेतं. ‘‘चीवर’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘अचीवरं अच्छिन्दन्तस्स न निस्सग्गिय’’न्ति वुत्तमेव होति. ‘‘दत्वाति दत्वा वा दापेत्वा वा’’ति किञ्चापि पदभाजनं युज्जति, अञ्ञस्स पन सन्तकं अञ्ञस्स भिक्खुनो दापेत्वा तं सयं वा अच्छिन्देय्य, तेनेव वा अच्छिन्दापेय्याति अनिट्ठप्पसङ्गभया न वुत्तं, अत्थतो पन अत्तनो सन्तकं अञ्ञेन सद्धिविहारिकादिना दापेत्वा, अञ्ञस्स सन्तकं वा तस्स विस्सासा दापेत्वा तं अच्छिन्देय्य वा अच्छिन्दापेय्य वा निस्सग्गियन्ति वेदितब्बं, तञ्च खो अनपेक्खो दत्वा. यदि एवं ‘‘चजित्वा दिन्नं अच्छिन्दित्वा गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो’’ति इदं किन्ति चे? सकसञ्ञाय अग्गहेत्वा अञ्ञाय थेय्याय गण्हन्तं सन्धाय वुत्तं, तेनेव वुत्तं ‘‘सकसञ्ञाय गहितत्ता पनस्स पाराजिकं नत्थी’’ति, अपिच ‘‘अनापत्ति सो वा देति, तस्स वा विस्ससन्तो गण्हाती’’ति वचनतोपि तं सिद्धमेव. एत्तावता तावकालिकं कत्वा दिन्नं अच्छिन्दन्तस्स अनापत्ति साधिता होति. ‘‘अम्हाकं सन्तिके उपज्झं गण्हिस्सती’’तिआदिवचनं सामणेरस्स दानं दीपेति, तञ्च इध नाधिप्पेतं. पाळियं (पारा. ६३३-६३४) उपसम्पन्ने तिकपाचित्तियं विय अनुपसम्पन्ने तिकदुक्कटम्पि आगतन्ति चे? न, तदधिप्पायाजाननतो. अनुपसम्पन्नकाले एवं दत्वा अञ्ञस्स सन्तिके उपसम्पन्नं दिस्वा कुपितो चे अच्छिन्दति, उपसम्पन्नस्सेव वा ‘‘सिक्खं पच्चक्खाय तुम्हाकं सन्तिके उपसम्पज्जिस्सामी’’ति वदन्तस्स दत्वा पुन अच्छिन्दति चे, निस्सग्गियन्ति अयमेत्थ अधिप्पायो.

६३३. सकिं आणत्तो बहुकम्पि अच्छिन्दति, निस्सग्गियन्ति एकबद्धत्ता एकं पाचित्तियं, तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तिय’’न्ति. मातिकाट्ठकथायं पन ‘‘वत्थुगणनाय आपत्तियो’’ति वुत्तं, तं आणत्तिया बहुत्ता ‘‘सब्बानि गण्हा’’ति वदन्तस्स गाहं सन्धाय वुत्तं, तेनेव तत्थ वुत्तं ‘‘एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियो’’ति. एवं सन्ते पाळिवचनं, अट्ठकथावचनद्वयञ्च अञ्ञमञ्ञं समेति, परसन्तकम्पि निस्सग्गियं होति पंसुकूलञ्च, तेन ‘‘दुस्सन्ते बद्धरूपियं विया’’ति वुत्तं, तं तदत्थनियमदस्सनत्थं वुत्तं, यथावछादितं अच्छिन्दनचित्तेन सचित्तकं, वचीकम्मं पन केवलं अच्छिन्दापेन्तस्सेव ‘‘देही’’ति बलक्कारेन गण्हतोपि वेदितब्बं, तं न युत्तं ‘‘अनापत्ति सो वा देती’’ति वचनतो. ‘‘तुट्ठो वा दुट्ठो वा देति, अनापत्तियेवा’’ति मातिकाट्ठकथावचनतो वाति चे? न, उभयत्थ अत्तनो रुचिया दानं सन्धाय वुत्तत्ता, पसय्हावहारे अनापत्तिप्पसङ्गतो च. ‘‘भिक्खुस्स सामं चीवरं दत्वा’ति पाळिवचनतो च मातिकाट्ठकथाय अङ्गववत्थाने ‘उपसम्पन्नता’ति वुत्तत्ता च उभयत्थ दानहरणेसु भिक्खुभावो इच्छितब्बोति दीपेती’’ति वदन्ति, इदमयुत्तन्ति नो तक्कोति आचरियो. कस्मा? अनुपसम्पन्नस्स चीवरं दत्वा तं उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स अनापत्तिप्पसङ्गतो. ‘‘अनुपसम्पन्नस्स चीवरं वा अञ्ञं वा परिक्खारं दत्वा…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वचनतो दुक्कटं तत्थ होतीति चे? नासिद्धत्ता, दानकाले एव उपसम्पन्नता पमाणन्ति असिद्धमेतं अट्ठकथाय वा पाळिया वा युत्तितो वा, तस्मा तं न युत्तन्ति अत्थो. अनुपसम्पन्नस्स चीवरं दत्वा तस्सेव अनुपसम्पन्नकालेयेव चीवरं अच्छिन्दन्तस्स दुक्कटं, उपसम्पन्नकाले वा दत्वा अनुपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स दुक्कटन्ति तस्स वचनस्स इदं विकप्पन्तरञ्च सम्भवति, तस्मा (पारा. ६३१ आदयो) विकप्पन्तरस्स सम्भवतो च न युत्तं, यस्मा अनुपसम्पन्नकाले दत्वा उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स विसुं दुक्कटं न पञ्ञत्तं, तस्मा पुराणचीवरधोवापनादिसिक्खापदेसु विय अपरभागे उपसम्पन्नता चेत्थ पमाणं, तस्मा ‘‘उपसम्पन्नता’’ति अङ्गेसु वुत्तत्ता च तं न युत्तन्ति अत्थो. एत्थ ‘‘पच्चासीसन्तस्सेव दानमधिप्पेतं, न निस्सट्ठदान’’न्ति धम्मसिरित्थेरो वदति किर, वीमंसितब्बं.

चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना

६३७. छट्ठे किञ्चापि ‘‘सामं सुत्तं विञ्ञापेत्वा’’ति वुत्तं, मातिकाट्ठकथायं पन ‘‘चीवरत्थाय सामं विञ्ञत्तं सुत्त’’न्ति अवत्वा केवलं ‘‘चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्त’’न्ति अङ्गेसु वुत्तत्ता अञ्ञेन चीवरत्थाय विञ्ञत्तं सुत्तम्पि सङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं. सामन्ति चेत्थ कस्सचि नियमनं. ‘‘सामं विञ्ञापेत्वा’’ति किञ्चापि वुत्तं, तथापि ‘‘सामं वायापेय्या’’ति अत्तनो अत्थाय वायापेय्याति एवं सम्बन्धो, अत्थो च वेदितब्बो, पाळियं पन आसन्नपदेन योजना कता, तस्मा सामं विञ्ञत्तं सुत्तन्ति अञ्ञविञ्ञत्तं कप्पियं आपज्जति, हत्थकम्मयाचनवसेन लद्धतन्तवायोपि कप्पियो. विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणं चे, तन्ते वीतंयेव सकिं अधिट्ठातब्बं, पुन अधिट्ठानकिच्चं नत्थि अधिट्ठितेन एकीभावूपगमनतो. ‘‘सचे पन परिच्छेदं दस्सेत्वाव चिनसाटकं विय, अन्तरन्तरा अधिट्ठितं होति, पुन अधिट्ठातब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘पटिलाभेनाति वचनेन वायापेत्वा ठपेस्सामीतिआदि एकस्मिं अन्तोगधं होती’’ति वदन्ति.

सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. महापेसकारसिक्खापदवण्णना

६४२. विसिट्ठं कप्पञ्च तस्स वचनेन विसिट्ठं कतञ्च पमाणं, न आमिसदानं. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘चीवर’’न्ति उद्धरित्वा विभागो वुत्तो, तं न समेतीति.

महापेसकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना

६४६. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अच्चेकचीवरं पटिग्गहेत्वा निक्खिपितु’’न्ति, ‘‘याव पवारणा पवारिता’’ति च यं वुत्तं, ते पन भिक्खू तस्स वचनस्स अत्थं मिच्छा गहेत्वा अच्चेकचीवरं निक्खिपन्ता चीवरकालसमयं अतिक्कामेसुं. किमिदं विभत्तं, उदाहु अविभत्तन्ति? विभत्तं, पुग्गलिकं वा. तेनेव परतो ‘‘अम्हाकं, आवुसो, अच्चेकचीवरानी’’ति वुत्तं, अविभत्तं पन सङ्घिकत्ता न कस्सचि निस्सग्गियं करोति.

अपिच ‘‘अच्चेकचीवरं पटिग्गहेत्वा निक्खिपितु’’न्ति इमिना सामञ्ञवचनेन वस्सूपनायिकदिवसतो पट्ठाय, पिट्ठिसमयतो पट्ठाय वा याव पवारणा निक्खिपितुं वट्टति एव सङ्घिकत्ता, पुग्गलिकम्पि ‘‘वस्संवुत्थकाले गण्हथा’’ति दिन्नत्ता. तादिसञ्हि याव वस्संवुत्थो होति, ताव न तस्सेव, दायकस्स सन्तकं होति, तथा इतो ततियवस्से, चतुत्थवस्से वा ‘‘पवारणाय गण्हथा’’तिआदिना दिन्नम्पि निक्खिपित्वा यथादानमेव गहेतब्बं. अयमत्थो अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.६४६-९ आदयो) पाकटो. तानि चीवरकालसमयातिक्कमे न निस्सग्गियानीति चे? न, उद्दिस्स दिन्नत्ता. यस्मा अयं समयो ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्न’’न्ति एत्थ ‘‘कालो’’ति आगतो, गणभोजनसिक्खापदादीसु ‘‘समयो’’त्वेव आगतो, तस्मा इध तेसं एकत्थतादस्सनत्थं एकतो ‘‘चीवरकालसमयो’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. मातिकायं पनेत्थ तादिसं चीवरं अत्तनो सन्तकभावं उपगतं पुग्गलिकं सन्धाय वुत्तं, तेनेवाह ‘‘भिक्खुनो पनेव अच्चेकचीवरं उप्पज्जेय्या’’ति. अत्तनो कुटिया वस्संवुत्थस्स भिक्खुनो हि दातुं अलभन्तो अन्तोवस्से एव दानकिच्चं परिनिट्ठापेत्वा गच्छति, तथा सङ्घस्स. तस्मा इदं अच्चेकचीवरं अत्थि उप्पन्नकालतो पट्ठाय सङ्घस्स वा पुग्गलस्स वा सन्तकभावं उपगच्छन्तं, यं न वस्सावासिकभावेन दिन्नं, अत्थि उप्पन्नकालतो पट्ठाय अनुपगन्त्वा वस्संवुत्थकालेयेव पुग्गलस्स वा सङ्घस्स वा उपगच्छन्तं, यं वस्सावासिकभावेन उप्पज्जित्वा समये दिन्नं, अत्थि समये दिन्नम्पि पुग्गलस्स सन्तकभावं अनुपगच्छन्तं, सङ्घसन्तकभावं वा दायकसन्तकभावं वा उपगच्छन्तं, ईदिसं सन्धाय ‘‘सञ्ञाणं कत्वा निक्खिपितब्ब’’न्ति वुत्तं. इदं अतिरेकसंवच्छरम्पि निक्खिपितुं लभति अत्तनो सन्तकभावं अनुपगतत्ता, तस्मा ‘‘दसाहानागत’’न्ति इतो अञ्ञं सन्धाय वुत्तन्ति सिद्धमेतन्ति. दसाहतो पुरेतरं लभित्वा याव पवारणा निक्खिपितुं न लभति, तस्मा सकभावूपगतमेव अधिट्ठातब्बं, तंयेव सन्धाय ‘‘दसाहानागत’’न्ति वुत्तं, यतो ‘‘अन्तोसमये अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति अनापत्तिवारे वुत्तं. सञ्ञाणं कत्वा निक्खिपितब्बकं पन परस्स दातब्बताय सकभावं अनुपगतं, न हि तं सन्धाय ‘‘अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति सक्का वत्तुं, न च तं इमस्मिं अत्थे निस्सग्गियं होति सङ्घस्स निस्सग्गियाभावतो, अट्ठकथायम्पि अयमत्थो सुट्ठु पाकटोव. कतमं सञ्ञाणं कत्वा निक्खिपितब्बन्ति चे? परसन्तकं चीवरं सङ्घिकमेव होति, ततो ‘‘सल्लक्खेत्वा सुखं दातुं भविस्सती’’ति इमिना हि परस्स सन्तकभावो दस्सितो.

‘‘ततो परं एकदिवसम्पि परिहारो नत्थीति दसाहपरमतो उद्धं अनुपगतत्ता’’ति लिखितं, इतो समयतो उद्धमेव दसाहस्स अनुपगतत्ता समयतो परं दसाहं न लभतीति किरस्स अधिप्पायो. ‘‘एतं परिहारं लभतियेवा’’ति एत्थ ‘‘एकादसमं अरुणं चीवरमासे उट्ठेती’’ति कारणं लिखितं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘अनधिट्ठहित्वा एकादसदिवसे निक्खिपितुं लभती’ति वदन्तो भगवा इतरम्पि अनच्चेकचीवरादिं अनुजानाति, अच्चेकचीवरमुखेनाति अपरे’’ति वुत्तं. एत्थ कतरं सुभासितं? उभयम्पीति एके. कथं? पठमं ‘‘अच्चेकचीवरस्स अनत्थते कथिने दसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने दसदिवसाधिका पञ्चमासा’’ति इमिना समेति, अनुगण्ठिपदलद्धिया हि एत्थ ‘‘एकादसदिवसाधिको’’ति वत्तब्बतं आपज्जति, दुतियं ‘‘दसाहानागतन्ति…पे… दसाहेन असम्पत्ताति अत्थो’’ति इमिना समेति. इमस्स नयस्स वसेन ‘‘पञ्चमितो पट्ठाय उप्पन्नस्स चीवरस्स निधानकालो दस्सितो होती’’ति पाठो युज्जति. तथा गण्ठिपदलद्धिया ‘‘नवाहानागतं कत्तिकतेमासिकपुण्णम’’न्ति वत्तब्बतं आपज्जति, तस्स वसेन ‘‘कामञ्चेस दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्बन्ति इमिनाव सिद्धो, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपित’’न्ति अयं पाठो युज्जति. को पनेत्थ सारोति? यो पच्छा वुत्तो, सोव सारो. तेनेव अट्ठकथाचरियेन ‘‘पञ्चमितो पट्ठाया’’ति वुत्तं. पोराणगण्ठिपदेहि अट्ठकथाय च सद्धिं संसन्दनतो, ‘‘दसाहानागत’’न्ति पाळिया संसन्दनतो च एत्थ गण्ठिपदलद्धिपि पाळिया समेति.

कथं? यस्मा पवारणादिवसे अरुणुग्गमने भिक्खु वस्संवुत्थो होति, तस्मा इमिना दसमेन अहेन सद्धिं छट्ठितो पट्ठाय नवदिवसा दस अहानीति दसाहं, तेन दसाहेन, सहयोगत्थे करणवचनं. कत्तिकतेमासिकपुण्णमा चीवरसमयं असम्पत्ताति कत्वा ‘‘अनागता’’ति वुच्चति. यथा अपरकत्तिकपुण्णमाय वस्सिकसाटिकं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेन्तो ‘‘चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतु’’न्ति वुच्चति, एवंसम्पदमिदन्ति. एत्थ वुच्चतीति चे? न, इमस्स निप्पयोजनभावप्पसङ्गतो. अच्चेकचीवरपटिग्गहणकालं नियमितन्ति चे? न, ‘‘छट्ठितो पट्ठाय उप्पन्नचीवरं अच्चेकमेव न होति. पठमकथिनेन सिद्धत्ता’’ति पोराणट्ठकथागण्ठिपदेसु वुत्तत्ता ततो उपरि ‘‘अच्चेकचीवर’’न्ति वुच्चति, पटिग्गण्हन्तस्स आपत्तिसङ्गहो च. न च सा आपत्ति पाळिया, अट्ठकथाय, युत्तितो वा सम्भवति. अट्ठुप्पत्तिमत्तवसेन वुत्तन्ति चे? न, दसाहाधिच्चकारिका अट्ठुप्पत्तिपायं न दिस्सति. ‘‘भिक्खू अच्चेकचीवरं पटिग्गहेत्वा चीवरकालसमयं अतिक्कामेन्ती’’ति एत्थ एत्तिका एव हि अट्ठुप्पत्ति. तथा हि परिवारे (परि. ४७-५३) ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति आरभित्वा एत्तकमेव वुत्तन्ति वेदितब्बं. अच्चेकचीवरं चीवरकालं नातिक्कामेतब्बं, इतरं अतिक्कामेतब्बन्ति दस्सनत्थं इदं पञ्ञत्तन्ति चे? न, अच्चेकचीवरस्सेव अपराधदस्सनतो, विसेसकारणाभावा, ‘‘कामञ्चेस दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्बन्ति इमिनाव सिद्धो’’तिआदिवचनविरोधतो च यथावुत्तवचनासम्भवतो च.

कथं? दसाहेन सह कत्तिकपुण्णमा ‘‘अनागता’’ति हि वुत्ते दसाहतो अञ्ञा सा पुण्णमाति आपज्जति. अनञ्ञा चे, सह-सद्दो न सम्भवति, न हि अत्तनाव अत्तनो योगो सम्भवति, अनागत-सद्दो च न सम्भवति. आगता सम्पत्ता एव हि सा पुण्णमा. चीवरसमयस्स अनन्तरत्ता एकीभावं अनागतत्ता अनागतायेवाति चे? न, तथापि अनागत-सद्दस्स सम्भवतो, आगमनसम्भवे सतियेव हि अनागत-सद्दो सम्भवति, न हि निब्बानं, पञ्ञत्ति वा ‘‘अनागता’’ति वुच्चति. निब्बानं विय खणत्तयं, सा च पुण्णमा न कदाचि समयभावं पापुणातीति अयुत्तमेव. ‘‘ततो परं विकप्पेतु’’न्ति पन वचनं पिट्ठिसमयं गहेत्वा ठितत्ता सम्भवति. अपिच पवारणायं अरुणे च उट्ठिते सा पुण्णमा चीवरसमयं एकाहानागता एवापज्जति पुब्बे सहयोगपत्तत्ता. एवं सन्ते एकीभावगतापि सा चीवरसमयं अनागता एव जाताति सब्बदा न तथाविग्गहकरणवचनत्थं कोचिदेव वचनतो दीपेतीति वेदितब्बं.

किमत्थं पनेत्थ ‘‘दसदिवसाधिको मासो’’तिआदि वुत्तन्ति? तं पारिपूरिसम्भवतो. पञ्चमियञ्हि पुरे अरुणं उप्पन्नअच्चेकचीवरस्स दसदिवसाधिको मासोयेव परिपूरोति कत्वा तथा वुत्तं. अपिच तस्सा पञ्चमिया दिवसभागोपि सम्पत्ताय रत्तिया ‘‘हिय्यो’’ति वुच्चति, पगेव पुरे अरुणं, तेनेवाह ‘‘हिय्यो खो, आवुसो, अम्हाक’’न्तिआदि. ‘‘एवं सन्ते ‘छट्ठितो पट्ठाया’ति वुत्तपठमपाठस्स वसेन ‘अनच्चेकचीवरम्पि पच्चुद्धरित्वा ठपितं तिचीवरम्पि एतं परिहारं लभतियेवा’’’ति च ‘‘दसदिवसाधिको मासो’’तिआदि च यं लिखितं. तं न, ‘‘पञ्चमितो पट्ठाया’’ति पाठे सज्जितेव एतेन परियायेन यथावुत्तअत्थसम्भवतो, न तानि ठानानि पुन सज्जितानि. यथाठितवसेनेव अज्झुपेक्खितब्बानीति नो तक्कोति आचरियो. इदं सिक्खापदं पुण्णमायं अनिस्सग्गियत्थमेवाति उपतिस्सत्थेरो. ‘‘पवारणामासस्स जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठाया’’ति पाठे सज्जिते एतेन परियायेन यथावुत्तो उप्पन्नस्स चीवरस्स निधानकालो दस्सितो होति, ‘‘अच्चेकचीवरन्ति अच्चायिकचीवरं वुच्चती’’तिआदि पाठो. ‘‘छट्ठितो पट्ठाया’’ति च ‘‘कामञ्चेस दसाहपरम’’न्तिआदि च यं लिखितं, तं न पाठो, तस्मा एकादसदिवसं परिहारं लभतीति कत्वा आचरियेन ‘‘पञ्चमितो पट्ठाया’’ति लिखापितो किर. ‘‘पवारणामासस्स जुण्हपक्खछट्ठितो पट्ठाय पन उप्पन्नं अनच्चेकचीवरम्पि पच्चुद्धरित्वा ठपितं तिचीवरम्पि एतं परिहारं लभतियेवाति पाठो’’ति च ‘‘अच्चेकचीवरस्स अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्चमासाति पाठो’’ति च एत्थ पपञ्चेन्ति, तस्मा सुट्ठु सल्लक्खेत्वा कथेतब्बं, तुण्हीभूतेन वा भवितब्बं.

अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. सासङ्कसिक्खापदवण्णना

६५२. ‘‘तिण्णं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरन्ति इदं तिचीवरे एव अयं विधि, इतरस्मिं यथासुखन्ति दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति वदन्ति. ‘‘अतिरेकछारत्तं विप्पवसन्ती’’ति तस्मिंयेव सेनासने वासो न विप्पवासोति कत्वा वुत्तं. कस्मा? चीवरप्पवत्तिजाननतो. एत्थ किञ्चापि ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति वचनतो अतिरेकतोपि वुत्तं, आरञ्ञकमेव पन सेनासनं होति, धुतङ्गं रक्खति चीवरप्पवत्तिजाननपलिबोधसम्भवतो.

६५३. ‘‘गावुततो अतिरेकप्पमाणेन लभती’’ति यं वुत्तं, तं कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘सिया च तस्स भिक्खुनो कोचिदेव पच्चयो तेन चीवरेन विप्पवासाया’’ति वचनतो. योजनप्पमाणेपि सियाति चे? न, ‘‘पुन गामसीमं ओक्कमित्वा वसित्वा पक्कमती’’ति अनापत्तिवारे अनुञ्ञातत्ता. यदि एवं ‘‘योजनप्पमाणे न लभती’’ति इदं किन्ति? इदं निबद्धावासवसेनेव वुत्तं. तत्थ धुतङ्गं भिज्जतीति? न भिज्जति, किन्तु न इध धुतङ्गाधिकारो अत्थीति. अथ कस्मा ‘‘अयं धुतङ्गचोरोति वेदितब्बो’’ति वुत्तन्ति? असम्भवतो. कथं पञ्ञायतीति? अङ्गेसु अभावतो. धुतङ्गधरस्स पतिरूपसेनासनदीपनतो धुतङ्गधरता तस्स सिद्धा. वचनप्पमाणतोति चे? न, वचनप्पमाणतो च पाळियेव पमाणं. ‘‘अनापत्ति पुन गामसीमं ओक्कमित्वा वसित्वा पक्कमती’’ति हि वुत्तं. गामसीमा निक्खमित्वा कित्तकं कालं वसित्वा पक्कमितब्बन्ति चे? पुनदिवसेयेव, तस्मा अट्ठमो अरुणो निबद्धावासे वा गन्तब्बट्ठाने वा उट्ठेतब्बोति एके. अन्तोछारत्तन्ति एके. याव निबद्धावासं न कप्पेतीति एके. याव मग्गपरिस्समविनोदनाति एके. सति अन्तराये अन्तोछारत्तं वसति, अनापत्ति. निबद्धावासकप्पने सति अरुणुग्गमने आपत्ति. सचे तंसत्तमो दिवसो, तदहेव निक्खित्तचीवरं गहेतब्बं, पच्चुद्धरितब्बं वाति एके. सचे अन्तरा नवमग्गपातुभावेन वा नवगामसन्निवेसेन वा, तं सेनासनं अङ्गसम्पत्तितो परिहायति. तदहेव चीवरं गहेतब्बं वा पच्चुद्धरितब्बं वा. छारत्तं विप्पवसन्तस्स चे परिहायति, अनापत्ति अनुञ्ञातदिवसत्ताति एके. आपत्ति एव अनङ्गसम्पत्तितोति एके. युत्ततरं पनेत्थ विचारेत्वा गहेतब्बं. सचे धुतङ्गधरो होति, गामसीमायं अवसित्वा पच्छिमप्पमाणयुत्ते ठाने वसित्वा पक्कमितब्बं. पठमं बद्धअविप्पवाससीमो चे गामो होति, अञ्ञस्मिम्पि मासे अन्तोसीमाय वसतो अनापत्ति. पोराणगण्ठिपदे ‘‘यथावुत्तसेनासने वसन्तेनापि छारत्तमेव चीवरं गामे निक्खिपितब्बन्ति अधिप्पायेन अञ्ञं अन्तोछारत्तम्पि अञ्ञम्पि वसतो आपत्तियेवा’’ति वुत्तं.

सासङ्कसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. परिणतसिक्खापदवण्णना

६५७. देथावुसो अम्हाकन्ति एत्थ अकतविञ्ञत्ति होति न होतीति? होति, यदि एवं अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदस्स च इमस्स च किं नानाकरणन्ति? तं अञ्ञातकअप्पवारितेयेव विञ्ञापेन्तस्स, इदं ञातकपवारितेपि, तं अनच्छिन्नचीवरस्सेव, इदं तस्सपि, तं चीवरंयेव विञ्ञापेन्तस्स, इदं अचीवरम्पि. एवं सन्ते इदं तं अन्तोकत्वा ठितं होति, तस्मा द्विन्नम्पि अङ्गसम्पत्तिया सति केन भवितब्बन्ति? इमिना भवितब्बं इमस्स निप्पदेसतोति एके. द्वीहिपि भवितब्बं उभिन्नम्पि अङ्गसिद्धितोति एके. इमानि तस्स अङ्गानि विकप्पनुपगचीवरता, समयाभावो, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति चत्तारि. इमस्स पन सङ्घे परिणतभावो, ञत्वा अत्तनो परिणामनं, पटिलाभोति तीणि. एत्थ पठमो वादो अयुत्तो कत्वापि ओकासं अट्ठकथायं, परिवारे च अविचारितत्ता. यदि एवं तत्थ अङ्गेसु ‘‘अनञ्ञपरिणतता’’ति वत्तब्बन्ति चे? न वत्तब्बं, अत्थतो सिद्धत्ता. परिणतसिक्खापदद्वयसिद्धितो, परिणतसञ्ञितो, आपत्तिसम्भवतो च ‘‘मय्हम्पि देथा’’ति वदति, ‘‘वट्टती’’ति अनुद्दिट्ठं, ‘‘अम्हाकम्पि अत्थी’’ति वुत्तत्ता वट्टति. ‘‘सङ्घस्स परिणतं…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति एत्थ ‘‘पुग्गलस्सा’’ति न वुत्तं, यतो सुद्धपाचित्तियवसेन आगतत्ता. ‘‘अञ्ञचेतियस्सा’’ति न वुत्तं सङ्घस्स अचेतियत्ता, तस्मायेव ‘‘चेतियस्स परिणतं…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति एत्थापि ‘‘अञ्ञसङ्घस्स अञ्ञपुग्गलस्सा’’ति न वुत्तं. ‘‘यतो तथा इध च ‘पुग्गलस्स परिणतं…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’ति एत्थ च ‘अत्तनोपी’ति किञ्चापि न वुत्तं, तथापि सम्भवती’’ति वदन्ति. तं पन इध अत्तनो परिणामनाधिकारत्ता इमस्स सिक्खापदस्स न वुत्तन्ति एके. ततुत्तरिसिक्खापदे ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति (पारा. अट्ठ. २.५२६) पदं वियाति एके. तं न, एत्थ पुग्गलपरिणामनसिक्खापदे अवुत्तत्ता. धम्मसिरित्थेरो पनाह –

‘‘अत्तनो अञ्ञतो लाभं, सङ्घस्सञ्ञस्स वा नतं;

परिणामेय्य निस्सग्गि, पाचित्तियम्पि दुक्कट’’न्ति.

तस्सत्थो – सङ्घस्स परिणतं अत्तनो परिणामेय्य निस्सग्गियं. तदेव अञ्ञतो परिणामेय्य पाचित्तियं. अञ्ञस्स परिणतं अत्तनो वा परस्स वा परिणामेय्य दुक्कटन्ति, तस्मा अञ्ञातकविञ्ञत्तिआदीसु वुत्तापत्तिसम्भवतो इध परिणतद्वये ‘‘अत्तनो’’ति पदं न वुत्तं. तस्मिञ्हि वुत्ते दुक्कटमत्तप्पसङ्गो सिया, अवुत्ते पनेतेसु वुत्तापत्तीनं यथागममञ्ञतरा च इध अवुत्तसिद्धि दुक्कटञ्चाति द्वे आपत्तियो एकतो होन्तीति विनयधरानं अनवसेसञाणस्स ओकासो कतो होतीति.

इति तिंसककण्डं सारमण्डं,

अलमेतं विनयस्स सारमण्डे;

इध निट्ठितसब्बसारमण्डं,

विनयवसेन पुनाति सारमण्डन्ति.

परिणतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो पत्तवग्गो ततियो.

निस्सग्गियवण्णना निट्ठिता.