पाराजिकवण्णना

वेरञ्जकण्डो

वेरञ्जकण्डवण्णना

‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं. तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होती’’ति विनयनिदाने आरभितब्बे वेरञ्जकण्डस्स आरम्भो किमत्थोति चे? वुच्चते – मूलतो पभुति विनयनिदानं दस्सेतुं. यदि एवं ‘‘पठमं आवुसो उपालि पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्तन्ति, वेसालिय’’न्ति वचनेन विरुज्झतीति चे? न विरुज्झति. कस्मा? कत्थ पञ्ञत्तन्ति हि निदानपुच्छा. एवं सन्तेपि ‘‘पठमस्स पाराजिकस्स किंनिदान’’न्ति पुच्छिते साधारणमहानिदानविस्सज्जनं अयुत्तं वियाति? नायुत्तं, सब्बेसं सिक्खापदानं पाटेक्कं निदानस्स पुट्ठत्ता तस्स विस्सज्जेतब्बत्ता च सब्बसाधारणमहानिदानं पठममाह. एकन्तेन पुच्छाविस्सज्जनक्कमेन पाराजिकादीनि सङ्गहं आरोपितानि. कथं आरोपितानीति चे? आयस्मता महाकस्सपेन अनुक्कमेन सब्बोपि विनयो पुच्छितो, पुट्ठेन च आयस्मता उपालित्थेरेन यथासम्भवं निरन्तरं विस्सज्जितमेव. अपुच्छितानिपि विनीतवत्थुआदीनि युज्जमानानि वत्थूनि अन्तोकत्वा विस्सज्जनक्कमेनेव गणसज्झायमकंसूति वेदितब्बं. अञ्ञथा वेरञ्जकण्डं पठमपाराजिकस्सेव निदानन्ति वा अनधिकारिकं वा निप्पयोजनं वा पाटेक्कं सिक्खापदनिदानपुच्छानन्तरं तदेव विस्सज्जेतब्बन्ति वा आपज्जति, तस्मा आदितो पभुति विनयनिदानं दस्सेतुं ‘‘तेन समयेना’’तिआदि आरद्धं.

इदानि निदानभणने पयोजनं वक्खाम – विनयस्सआणादेसनत्ता भगवतो ताव आणारहभावदीपनं, आणाभूतस्स च विनयस्स अनञ्ञविसयभावदीपनं, आणाय ठितानं सावकानं महानुभावदीपनञ्चाति तिविधमस्स पयोजनं. कथं? आणासासनारहो हि भगवा पहीनकिलेसत्ता, अधिगतगुणविसेसत्ता, लोकजेट्ठसेट्ठत्ता, तादिभावप्पत्तत्ता च, अरसरूपतादीहि अट्ठहि अक्कोसवत्थूहि अकम्पनतो भगवतो तादिभावप्पत्ति वेदितब्बा, अट्ठन्नम्पि तेसं अक्कोसवत्थूनं अत्तनि सम्भवपरियायदीपनपाळिया पहीनकिलेसता वेदितब्बा. चतुन्नं झानानं तिस्सन्नञ्च विज्जानं अधिगमपरिदीपनेन अधिगतगुणविसेसता वेदितब्बा. ‘‘नाहं तं ब्राह्मण पस्सामि सदेवके…पे… मुद्धापि तस्स विपतेय्या’’ति च ‘‘जेट्ठो सेट्ठो लोकस्सा’’ति च वचनेन जेट्ठसेट्ठता वेदितब्बा, इदञ्च भगवतो आणारहभावदीपनप्पयोजनं. ‘‘आगमेहि त्वं सारिपुत्त, आगमेहि त्वं सारिपुत्त, तथागतोव तत्थ कालं जानिस्सती’’ति वचनं अनञ्ञविसयभावदीपनं. ‘‘साधाहं, भन्ते, पथविं परिवत्तेय्य’’न्ति च ‘‘एकाहं, भन्ते, पाणिं अभिनिम्मिनिस्सामी’’ति च ‘‘साधु, भन्ते, सब्बो भिक्खुसङ्घो उत्तरकुरुं पिण्डाय गच्छेय्या’’ति च इमेहि थेरस्स तीहि सीहनादेहि आणाय ठितानं सावकानं महानुभावतादीपनं वेदितब्बं. सावत्थियादीसु अविहरित्वा किमत्थं भगवा वेरञ्जायमेव तदा विहासीति चे? नळेरुयक्खस्स पीतिसञ्जननत्थं, भिक्खुसङ्घस्स भिक्खावसेन अकिलमनत्थं, वेरञ्जब्राह्मणस्स पसादसञ्जननत्थं, महामोग्गल्लानत्थेरस्स आनुभावदीपनट्ठानभूतत्ता, सारिपुत्तत्थेरस्स विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतपरिवितक्कनट्ठानभूतत्ता च. तेसु पच्छिमं बलवकारणं, तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘तेन समयेनाति येन कालेन आयस्मतो…पे… तेन कालेना’’ति. पुरिमेसु चतूसु असङ्गहकारणेसु पठमेन भगवा मेत्ताभावनादिना अमनुस्सानं चित्तसंरक्खणेन भिक्खूनं आदरं जनेति. दुतियेन परिसावचरेन भिक्खुना एवं परिसा सङ्गहेतब्बा, एवं अप्पिच्छेन सन्तुट्ठेन च भवितब्बन्ति वा दस्सेति. ततियेन पच्चये निरपेक्खेन कुलानुग्गहो कातब्बोति. चतुत्थेन एवं महानुभावेनापि पच्चयत्थं न लोलुप्पं कातब्बं, केवलं परदत्तुपजीविना भवितब्बन्ति दस्सेति. ‘‘तेनातिआदिपाठस्स…पे… विनयस्सत्थवण्णन’’न्ति वचनतो अञ्ञो तेनातिआदिपाठो, अञ्ञो विनयो आपज्जति.

‘‘तेनातिआदिपाठम्हा, को अञ्ञो विनयो इध;

तस्सत्थं दस्सयन्तोव, करे विनयवण्णन’’न्ति. –

चे? ननु वुत्तं पुब्बेव ‘‘इदञ्हि बुद्धस्स भगवतो अत्तपच्चक्खवचनं न होती’’तिआदि, तस्मा उपालित्थेरेन वुत्तस्स तेनातिआदिपाठस्स अत्थं नानप्पकारतो दस्सयन्तो करिस्सामि विनयस्स भगवतो अत्तपच्चक्खवचनभूतस्स अत्थवण्णनन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. यदि एवं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरतीति एवमादिवचनपटिमण्डितनिदानं विनयपिटकं केन धारित’’न्तिआदिवचनं विरुज्झति ‘‘तेन समयेना’’तिआदिवचनस्स विनयपिटकपरियापन्नभावदीपनतोति चे? न, अञ्ञत्थेपि तब्बोहारसिद्धितो ‘‘नानाविधभित्तिकम्मपटिमण्डितवसनो पुरिसो’’तिआदीसु विय. विनयस्सादिभावेन सङ्गीतिकारकेहि अनुञ्ञातत्ता विनयपरियापन्नतापि युज्जति तस्स वचनस्स. एत्थाह – यथा सुत्तन्ते ‘‘एकं समय’’न्ति च, अभिधम्मे च ‘‘यस्मिं समये’’ति अनियमतो वुत्तं, तथा अवत्वा इध ‘‘तेन समयेना’’ति पठमं तंनिद्देसोव कस्मा वुत्तोति? वुच्चते – तस्स तस्स सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयस्स, यस्स वा सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुभूतस्स समयस्स हेतु भगवा तत्थ तत्थ विहासि, तस्स च समयस्स अतीतस्स तेसं सङ्गीतिकारकानं वसीनं सुविदितत्ता. कथं? ‘‘ये ते भिक्खू अप्पिच्छा ते उज्झायन्ती’’तिआदिवचनतो, ‘‘अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसु’’न्ति च ‘‘अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने सन्निपातापेत्वा’’ति च ‘‘भिक्खूनं तदनुच्छविकं तदनु…पे… दस अत्थवसे पटिच्च सङ्घसुट्ठुताया’’ति च ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति च खन्धकेसु च ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तीहि सरणगमनेहि पब्बज्ज’’न्तिआदिविनयक्कमस्स वचनतो यो सो सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयो, तस्स तस्स विनयक्कमस्स सो पञ्ञत्तिसमयो च सुविदितो तेसं पञ्चसतानं धम्मधरानं भिक्खूनं, नायं नयो सुत्तन्ताभिधम्मेसु सम्भवति. तस्मा सुविदितत्ता तेन समयेन हेतुभूतेन विहरतीति विहरतिपदेन एकसम्बन्धत्ता च पठमं यंनिद्देसादिनो असम्भवतो च विनयपिटके तंनिद्देसोव पठमं वुत्तो. कथं? एत्थ ‘‘येन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होती’’ति वा ‘‘येन खो पन समयेन वेसाली…पे… होती’’ति वा असम्भवतो यंनिद्देसेन अवत्वा तंनिद्देसस्सेव सम्भवतो ‘‘तेन खो पन समयेन…पे… कलन्दगामो नाम होती’’ति वुत्तन्ति, केवलं सुविदितत्ता वा. अनियमनिद्देसवचनन्ति एत्थ किञ्चापि यथावुत्तनयेन नियमनिद्देसवचनमेवेतं तंनिद्देसत्ता, तथापि सम्पतिकालवसेन तदितरेसं भिक्खूनं अविदितत्ता ‘‘अनियमनिद्देसवचन’’न्ति वुत्तं. यं पन वुत्तं ‘‘अयञ्हि सब्बस्मिम्पि विनये युत्ती’’ति, तं तब्बहुलेन वुत्तन्ति वेदितब्बं.

यदि सब्बं तेनाति पदं अनियमनिद्देसवचनं भवेय्य, तेन हि भिक्खवे भिक्खूनं सिक्खापदन्ति एत्थ इदम्पि पुब्बे सिद्धत्थं तेनाति पदं अनियमनिद्देसवचनं भवेय्य. ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा उरुवेलायं विहरती’’तिआदीसु वुत्तं तेनाति पदञ्च अनियमनिद्देसवचनं भवेय्य, न च होति, तस्मा येसं तेन तंनिद्देसेन निद्दिट्ठत्थो अविदितो, तेसं वसेनाह ‘‘अनियमनिद्देसवचनमेत’’न्ति. अथ वा ततो पठमं तदत्थादस्सनतो पच्छापि तंसम्बन्धेन यंनिद्देसदस्सनतो च ‘‘अनियमनिद्देसवचनमेत’’न्ति वुत्तं. अथ वा पुब्बण्हादीसु अयं नामाति अनियमेत्वा कालपरिदीपनस्स समयसद्दस्स उपपदभावेनपि एवं वत्तुमरहति ‘‘यदिदं अनियमनिद्देसवचन’’न्ति. अथ वा ‘‘तेना’’ति वुत्ते तेन घटेन पटेनाति सब्बत्थप्पसङ्गनिवारणत्थं नियमं करोति ‘‘समयेना’’ति. केन पन समयेन? परभागे अत्थतो सिद्धेन सारिपुत्तस्स परिवितक्कसमयेन. एत्थाह – वितक्कसमयो चे इधाधिप्पेतो, ‘‘परतो इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवति. यो हि सो सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयो सारिपुत्तादीहिपि दुब्बिञ्ञेय्यो, तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेन चा’’तिआदिवचनं विरुज्झतीति? न, बाहुल्लेन वुत्तत्ता. सुत्तन्ताभिधम्मेसु विय अवत्वा इध विनयपिटके करणवचनेन कस्मा निद्देसोति हि चोदना. तस्मा तस्सा विस्सज्जने बाहुल्लेन करणवचनप्पयोजनं वत्तुकामो आचरियो आह ‘‘यो सो सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयो’’तिआदि. न सम्पति वुच्चमानस्सेव करणवचनस्स पयोजनं वत्तुकामो, इमस्स पन हेतुअत्थोव सम्भवति, न करणत्थो, तस्मा आह ‘‘अपरभागे अत्थतो सिद्धेना’’तिआदि. समयञ्चाति आगमनपच्चयसमवायं तदनुरूपकालञ्च उपादायाति अत्थो. पच्चयसामग्गिञ्च आगमनकालञ्च लभित्वा जानिस्सामाति अधिप्पायो.

एत्थाह – यथा ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो समयो चा’’ति एत्थ खणसमयानं एको अत्थो, तथा कालञ्च समयञ्च उपादायाति कालसमयानं एको अत्थो सिया, अपिच आगमनपच्चयसमवायो चेत्थ समयो कालस्सापि आगमनपच्चयत्ता समयग्गहणेनेव सो गहितोति विसुं कालो किमत्थं गहितोति च? वुच्चते – अप्पेव नाम स्वेपीति कालस्स पठमं नियमितत्ता न समयो कालत्थो. तस्मिं स्वेति नियमितकाले इतरेसं आगमनपच्चयानं समवायं पटिच्च उपसङ्कमेय्याम यथानियमितकालेपि पुब्बण्हादिप्पभेदं यथावुत्तसमवायानुरूपं कालञ्च उपादायाति स्वेति परिच्छिन्नदिवसे पुब्बण्हादिकालनियतभावं दस्सेति, तस्मा कालसमयानं न एकत्थत्ता कालस्स विसुं गहणम्पि सात्थकन्ति वेदितब्बं. यस्मा खणे खणे त्वं भिक्खु जायसि च जीयसि च मीयसि चेति भिक्खुनिया सन्तिके अभिक्खणं गच्छतीति (पाचि. १९८) च खणे खणे भासति सत्थुसासनन्ति च खणसद्दो अनेकत्थो, तथा समयसद्दो च, तस्मा एकमेकेन नियमेन्तो ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो चा’’ति आह. खणसमयानं अत्थो एकत्थो युज्जति खणो ओकासलाभो, अट्ठक्खणवज्जितो नवमो खणोति अत्थो. अत्तनो अत्तनो उच्छेदादयो दिट्ठिगतसङ्खाते समये एत्थ पवदन्तीति समयप्पवादको. स्वेव तिन्दुकाचीरसङ्खाताय तिम्बरुरुक्खपन्तिया परिक्खित्तत्ता तिन्दुकाचीरं. एकसालकेति एको सालरुक्खो. ‘‘कुटिका’’तिपि वदन्ति. अत्थाभिसमयाति अत्तनो हितपटिलाभा. धीरोति च पण्डितो वुच्चति, नाञ्ञो. सम्मा मानाभिसमयाति सुट्ठु मानस्स पहानेन, समुच्छेदवसेन सुट्ठु मानप्पहानेनाति अत्थो. दुक्खस्स पीळनट्ठोतिआदीसु ‘‘चतुन्नं सच्चानं चतूहि आकारेहि पटिवेधो’’तिआदीसु खन्धपञ्चकसङ्खातस्स दुक्खस्स दुक्खाकारतायट्ठो. सङ्खतट्ठो कारणुप्पत्तिअत्थो, दुक्खाय वेदनाय सन्तापट्ठो. सुखाय वेदनाय विपरिणामट्ठो. पीळनट्ठादिकोव अभिसमयट्ठोति अत्थो दट्ठब्बो. गब्भोक्कन्तिसमयोतिआदीसुपि पथवीकम्पनआलोकपातुभावादीहि देवमनुस्सेसु पाकटो. दुक्करकारिकसमयोपि काळो समणो गोतमो न काळोतिआदिना पाकटो. सत्तसत्ताहानि च अञ्ञानि च दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो.

अच्चन्तमेव तं समयन्ति आरम्भतो पट्ठाय याव पत्तसन्निट्ठाना, ताव अच्चन्तसम्पयोगेन तस्मिं समये. करुणाविहारेन विहासीति करुणाकिच्चविहारेन तस्मिं समये विहासीति अत्थो. तं समयञ्हि करुणाकिच्चसमयं. ञाणकिच्चं करुणाकिच्चन्ति द्वे भगवतो किच्चानि, अभिसम्बोधि ञाणकिच्चं, महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा वेनेय्यसत्तावलोकनं कत्वा तदनुरूपकरणं करुणाकिच्चं. ‘‘सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वयं करणीय’’न्ति (म. नि. १.२७३; उदा. १२, २८) हि वुत्तं, तं भगवापि करोतियेव. अथ वा आगन्तुकेहि भिक्खूहि आदिसमायोगञ्च. तत्थ करुणाकिच्चं विहारं दस्सेन्तो ‘‘करुणाविहारेन विहासी’’ति आह. अधिकरणञ्हि कालत्थोति एत्थ हि-कारो कारणत्थो. तत्थ हि अभिधम्मे कालसमूहखणसमवायहेतुसङ्खातवसेन पञ्चविधो समयट्ठो दट्ठब्बो. कालसमूहट्ठो समयो कथं अधिकरणं होति? अधिकरणमुप्पत्तिट्ठानं पुब्बण्हे जातोति यथा, एवं कालट्ठो समयसद्दो दट्ठब्बो. कथं रासट्ठो? यवरासिम्हि जातोति यथा. तस्मा यस्मिं काले पुञ्जे वा चित्तं समुप्पन्नं, तस्मिं काले पुञ्जे वा फस्सादयो उप्पज्जन्तीति वुत्तं होति. अधिकरणञ्हीति एत्थ अभिधम्मे निद्दिट्ठं अधिकरणं कालट्ठो समूहट्ठो च होति, ‘‘यस्मिं समये’’ति वुत्तं अधिकरणं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. इदानि भावेनभावलक्खणञ्च दस्सेन्तो ‘‘तत्थ वुत्तान’’मिच्चादिमाह. तत्थ अभिधम्मे वुत्तानं भावो नाम किन्ति? उप्पत्ति विज्जमानता, सा तेसं तत्थ वुत्तानं फस्सादिधम्मानं, सा पन समयस्स भावेन भावो लक्खीयति ञायति, तस्मा तत्थ भुम्मवचननिद्देसो कतोति वुत्तं होति.

तत्थ खणो नाम अट्ठक्खणविनिमुत्तो नवमो खणो, तस्मिं सति उप्पज्जति. समवायो नाम चक्खुन्द्रियादिकारणसामग्गी, तस्मिं सति उप्पज्जति. हेतु नाम रूपादिआरम्मणं. तस्मा तस्मिं खणकारणसमवायहेतुम्हि सति तेसं फस्सादीनं भावो विज्जमानता होतीति वुत्तं होति. इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवतीति एत्थ अत्थद्वयमेकस्स सम्भवतीति इध विनये वुत्तस्स समयसद्दस्स कत्तुकरणत्थे ततिया हेतुम्हि च इत्युत्तत्ता. सो दुब्बिञ्ञेय्योति ‘‘तथागतोव तत्थ कालं जानिस्सती’’ति वुत्तत्ताति वुत्तं होति. तेन समयेनाति तस्स समयस्स कारणा ‘‘अन्नेन वसति विज्जाय वसती’’ति यथा, अन्नं वा विज्जं वा लभामीति तदत्थं वसतीत्यत्थो. एवं ‘‘तेन समयेन विहरती’’ति वुत्ते हेत्वत्थे ततिया दट्ठब्बा, तस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया समयञ्च वीतिक्कमञ्च ओलोकयमानो तत्थ तत्थ विहासीति वुत्तं होति. ततियपाराजिकादीसु ‘‘इच्छामहं, भिक्खवे, अद्धमासं, पटिसल्लीयितु’’न्ति (पारा. १६२) एवमादीसु दट्ठब्बा, तस्मा दुतिया कालद्धाने अच्चन्तसंयोगेति दुतियात्र सम्भवति ‘‘मासमधीते दिवसमधीते’’ति यथा. इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवतीति एत्थ यस्स करणवचनस्स हेतुअत्थो सम्भवति, तेन समयेन हेतुभूतेन तं तं वत्थुवीतिक्कमसङ्खातं वीतिक्कमसमयसङ्खातं वा सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो भगवा तत्थ तत्थ विहासि. यस्स करणत्थो सम्भवति, तेन करणभूतेन समयेन सम्पत्तेन सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो भगवा तत्थ तत्थ विहासीति अधिप्पायो.

गण्ठिपदे पन ‘‘सुदिन्नादीनं वीतिक्कमोव कारणं नाम, तस्स नियमभूतो कालो पन करणमेव तं कालं अनतिक्कमित्वाव सिक्खापदस्स पञ्ञपेतब्बत्ता’’ति वुत्तं, तं निद्दोसं. यं पन वुत्तं ‘‘इदं करणं पुब्बभागत्ता पठमं वत्तब्बम्पि पच्छा वुत्त’’न्ति, तं दुवुत्तं. हेतुअत्थतो हि यथा पच्छा करणत्थो योजियमानो अनुक्कमेनेव योगं गच्छति, तथा च योजितो. यं पन अट्ठकथाचरियो पच्छा वुत्तं इदं करणत्थं पठमं योजेत्वा पठमं वुत्तं हेतुअत्थं पच्छा योजेसि, तं योजनासुखत्ताति वेदितब्बन्ति आचरियेन लिखितं. इतो पट्ठाय यत्थ यत्थ ‘‘आचरियेन लिखित’’न्ति वा ‘‘आचरियस्स तक्को’’ति वा वुच्चति, तत्थ तत्थ आचरियो नाम आनन्दाचरियो कलसपुरवासीति गहेतब्बो. एत्थाह – यथा सुत्तन्ते ‘‘एकं समयं भगवा’’ति वुच्चति, तथा ‘‘तेन समयेन भगवा वेरञ्जाय’’न्ति वत्तब्बं, अथ सवेवचनं वत्तुकामो थेरो, तथागतो सुगतोतिआदीनिपि वत्तब्बानि, अथ इमस्सेव पदद्वयस्स गहणे किञ्चि पयोजनं अत्थि, तं वत्तब्बन्ति? वुच्चते – केसञ्चि बुद्धस्स भगवतो परमगम्भीरं अज्झासयक्कमं अजानतं ‘‘अपञ्ञत्ते सिक्खापदे अनादीनवदस्सो…पे… अभिविञ्ञापेसी’’तिआदिकं (पारा. ३६) ‘‘अथ खो भगवा आयस्मन्तं सुदिन्नं पटिपुच्छी’’तिआदिकञ्च (पारा. ३९) ‘‘सादियि त्वं भिक्खूति. नाहं भगवा सादियि’’न्तिआदिकञ्च (पारा. ७२) तथा पुराणवोहारिकं भिक्खुं पुच्छित्वा तेन वुत्तपरिच्छेदेन दुतियपाराजिकपञ्ञापनञ्च देवदत्तस्स पब्बज्जानुजाननञ्चाति एवमादिकं विनयपरियत्तिं दिस्वा बुद्धसुबुद्धतं पटिच्च सङ्का सम्भवेय्य, ‘‘तथा किं पन तुय्हं छवस्स खेळासकस्सा’’ति (चूळव. ३३६) एवमादिकं फरुसवचनपटिसंयुत्तं विनयपरियत्तिं निस्साय खीणासवत्तं पटिच्च सङ्का सम्भवेय्य, तदुभयसङ्काविनोदनत्थं आयस्मता उपालित्थेरेन इदमेव पदद्वयग्गहणं सब्बत्थ कतन्ति वेदितब्बं. तेनेतं दीपेति – कामं सब्बञेय्यबुद्धत्ता बुद्धोयेव, भग्गसब्बदोसत्ता भगवाव, सो सत्थाति. परतोपि वुत्तं ‘‘जानन्तापि तथागता पुच्छन्ति…पे… अनत्थसंहिते सेतुघातो तथागतान’’न्ति (पारा. १६). सुत्तन्ते च वुत्तं ‘‘सण्हेनपि केसि विनेमि फरुसेनपी’’तिआदि (अ. नि. ४.१११).

असाधारणहेतुम्हीति एत्थ कुसलमूलानि न अकुसलानं कदाचि मूलानि होन्ति, तथा अकुसलमूलानि कुसलानं, अब्याकतमूलानि न कदाचि कुसलानन्ति अयमेव नयो लब्भति, यस्मा कुसला हेतू तंसमुट्ठानानं रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो (पट्ठा. १.१.४०१ आदयो), तस्मा कुसलानि कुसलानंयेवातिआदिनयो न लब्भति. पुचि वुच्चते कुट्ठा, ते मन्दयति नासयतीति पुचिमन्दो. सत्तानं हितसुखनिप्फादनाधिमुत्ततन्ति एत्थ सामञ्ञतो वुत्तसत्ते द्विधा भिन्दित्वा दस्सेतुं ‘‘मनुस्सानं उपकारबहुलत’’न्तिआदि वुत्तं. बहुजनहितायाति बहुनो जनस्स हितत्थाय. पञ्ञासम्पत्तिया दिट्ठधम्मिकसम्परायिकहितूपदेसको हि भगवा. सुखायाति सुखत्थाय. चागसम्पत्तिया उपकारकसुखसम्पदायको हि एस. मेत्ताकरुणासम्पत्तिया लोकानुकम्पाय मातापितरो विय. लोकस्स रक्खितगोपिता हि एस. देवमनुस्सानन्ति एत्थ भब्बपुग्गले वेनेय्यसत्तेयेव गहेत्वा तेसं निब्बानमग्गफलाधिगमाय अत्तनो उप्पत्तिं दस्सेति. ‘‘अत्थाया’’ति हि वुत्ते परमत्थत्थाय निब्बानाय, ‘‘हिताया’’ति वुत्ते तंसम्पापकमग्गत्थायाति वुत्तं होति, मग्गतो उत्तरि हितं नाम नत्थीति. सुखायाति फलसमापत्तिसुखत्थाय ततो उत्तरि सुखाभावतो. दिट्ठिसीलसङ्घातेनाति एत्थ समाधिं पञ्ञञ्च अग्गहेत्वा दिट्ठिसीलमत्तग्गहणं सब्बसेक्खासेक्खसामञ्ञत्ता. कोसम्बकसुत्तेपि (म. नि. १.४९२) ‘‘सीलसामञ्ञगतो विहरति, दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति वुत्तं. दिट्ठिग्गहणेन पञ्ञापि गहिताति चे? न, सोतापन्नादीनम्पि पञ्ञाय परिपूरकारिभावप्पसङ्गतो, तस्मा एकलक्खणानम्पि तासं पञ्ञादिट्ठीनं अवत्थन्तरभेदो अत्थि धितिसमाधिन्द्रियसम्मासमाधीनं विय. अञ्ञासीति एत्थ सोतद्वारानुसारेन ञाता, अत्था सुताति हि वुच्चन्ति ‘‘सुतमेतं, भो गोतम, पापका समाचारा दिस्सन्ति चेव सुय्यन्ति चा’’तिआदीसु विय. ‘‘भिक्खु खो, उपालि, सङ्घं भिन्दती’’तिआदीसु (चूळव. ३५४) विय अवधारणत्थे वा. वेरञ्जायं भवो विज्जमानो. इत्थम्भूतस्स एवं भूतस्स. कथं भूतस्स? सक्यपुत्तस्स सक्यकुला पब्बजितस्स, एवं हुत्वा ठितस्स कित्तिसद्दो अब्भुग्गतोति अभिसद्देन योगे उपयोगवचनानि होन्तीति अत्थो.

कामुपादानपच्चया एव मेत्तं भावेति, ब्रह्मलोके निब्बत्ततीति इमिना कामुपादानहेतु कम्मं कत्वा कामभवे एव निब्बत्ततीतिवादीनं वादो पटिक्खित्तोति वदन्ति, ‘‘ब्रह्मलोके पणीता कामा’’ति सुत्वा, कप्पेत्वा वा पच्छा ‘‘तत्थ सम्पत्तिं अनुभविस्सामी’’ति कामुपादानपच्चया तदुपगं करोतीति ब्रह्मलोकेपि कामनीयट्ठेन कामा, ‘‘तदारम्मणत्ता तण्हा कामुपादानन्ति वुत्ता’’ति च वदन्ति, वीमंसितब्बं. कम्मञ्च चक्खुस्स जनककारणं, कम्मस्स मूलकारणं तण्हा, तस्मा न मूलकारणं होति जनकं. रूपतण्हादयो दुक्खसच्चं खन्धपरियापन्नत्ता, ‘‘यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्ख’’न्ति (दी. नि. २.३८७; म. नि. १.१३१; विभ. १९०) वचनतो च. तस्स मूलकारणभावेन समुट्ठापिकाति तस्स कारणभूतस्स इमस्स खन्धपञ्चकस्स समुट्ठापिकाति योजेतब्बं. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो तस्स एव कारणन्तिपि वत्तुं वट्टति. अपिच ‘‘रूपादि विय तण्हापि तण्हाय उप्पत्तिप्पहानट्ठान’’न्ति वचनतो रूपादि विय तण्हापि दुक्खसच्चं कतं. वुत्तञ्हेतं ‘‘रूपतण्हा लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति (दी. नि. २.४००; विभ. २०३) च ‘‘एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयती’’ति (दी. नि. २.४०१; म. नि. १.१३४) च. विसुद्धिमग्गे ‘‘सब्बाकारेन पन उपादानक्खन्धपञ्चकं दुक्खञ्चेव अरियसच्चञ्च अञ्ञत्र तण्हाया’’ति वचनतो इध रूपतण्हादयो दुक्खसच्चन्ति वचनं विरुज्झतीति चे? न, अञ्ञमञ्ञासङ्करभावेन दस्सेतुं तत्थ तत्थ वुत्तत्ता. यदि तण्हा उपादानक्खन्धपरियापन्ना न भवेय्य, सच्चविभङ्गे ‘‘तत्थ कतमे संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा. सेय्यथिदं, रूपुपादानक्खन्धो ..पे… विञ्ञाणुपादानक्खन्धो’’ति (विभ. २०२) एत्थ ‘‘ठपेत्वा तण्हं सङ्खारुपादानक्खन्धो’’ति वत्तब्बं भवेय्य, न च वुत्तं, तस्मा दुक्खसच्चपरियापन्ना तण्हाति चे? न, हेतुफलसङ्करदोसप्पसङ्गतो. न सङ्करदोसोति चे? सच्चविभङ्गपाळियञ्हि पञ्चहि कोट्ठासेहि समुदयसच्चं निद्दिट्ठं.

कथं? तण्हाति एको वारो, तण्हा च अवसेसा च किलेसाति दुतियो, तण्हा च अवसेसा च किलेसा अवसेसा च अकुसला धम्माति ततियो, तण्हा च अवसेसा च किलेसा अवसेसा च अकुसला धम्मा तीणि च कुसलमूलानि सासवानीति चतुत्थो, तण्हा च अवसेसा च किलेसा अवसेसा च अकुसला धम्मा तीणि च कुसलमूलानि सासवानि अवसेसा च सासवा कुसला धम्माति पञ्चमो वारोति. आम निद्दिट्ठं, तथापि अभिधम्मभाजनियेयेव, न अञ्ञस्मिं, सो च नयो अरियसच्चनिद्देसे न लब्भति. तथा हि तत्थ ‘‘चत्तारि सच्चानि’’च्चेवाह, सुत्तन्तभाजनियपञ्हपुच्छकेसु विय ‘‘चत्तारि अरियसच्चानी’’ति न वुत्तं, तस्मा सुत्तन्तभाजनियोव पमाणं तत्थ च तण्हाय वुत्तत्ता. यथाह ‘‘तत्थ कतमं दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, यायं तण्हा पोनोभविका…पे… सेय्यथिदं, कामतण्हा’’तिआदि (विभ. २०३). ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति (सं. नि. ३.१५) इमिना परियायेन वुत्तत्ता तत्थ वुत्तम्पि पमाणमेव. ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति पथवीकसिण’’न्ति (ध. स. १८६ आदयो) वचनतो ‘‘कसिणानी’’ति झानानि वुत्तानि. केचि ‘‘उग्गहनिमित्तपटिभागनिमित्ते सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न सुन्दरं. ‘‘द्वत्तिंसाकारापि पण्णत्तिं विस्सज्जेत्वा पटिकूलाति सति पट्ठपेतब्बा’’ति वचनतो सतिगोचरा रूपादयो च वेदितब्बा.

सद्धाहिरोत्तप्पबाहुसच्चवीरियारम्भोपट्ठितसतिसम्पजञ्ञताति इमे सत्त सद्धम्मा नाम. सभावतोति दुक्खतो. न चवतीति देवे सन्धाय. ञातेय्यन्ति ञातब्बं. दट्ठेय्यन्ति दट्ठब्बं. अथ वा पन ‘‘नाहं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्य’’न्ति वदामीति अत्थो. लोकन्ति खन्धलोकं. गमनेन न पत्तब्बोति सरीरगमनेन, अगतिगमनेन वा न पत्तब्बो, अरियगमनेन लोकन्तं पत्वाव दुक्खा अत्थि पमोचनन्ति वुत्तं होति. समितावीति समितकिलेसो. आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिका. ये केचि पच्चयट्ठितिका, सब्बे ते लुज्जनपलुज्जनट्ठेन एको लोकोति अधिप्पायो. सङ्खारा हि सकसकपच्चयायत्तताय सत्ता विसत्ता सत्ता नाम. परिहरन्ति परिचरन्ति. दिसाति उपयोगबहुवचनं. भन्ति पटिभन्ति. के ते? तेयेव विरोचमाना पभस्सरा चन्दिमसूरिया. अट्ठ लोकधम्मा सङ्खाराव. ‘‘सिनेरुस्स समन्ततो’’ति वचनतो युगन्धरादयो सिनेरुं परिक्खिपित्वा परिमण्डलाकारेन ठिताति वदन्ति. परिक्खिपित्वा अच्चुग्गतो लोकधातु अयं. ‘‘म-कारो पदसन्धिकरो’’ति वदन्ति. अञ्ञथापि लक्खणादिभेदतो सङ्खारलोकं, आसयानुसयभेदतो सत्तलोकं, चक्कवाळादिपरिमाणतो ओकासलोकञ्च सब्बथापि विदितत्ता लोकविदू.

विमुत्तिञाणदस्सनं कामावचरं परित्तं लोकियं, तेन सब्बं लोकं कथं अभिवति? असदिसानुभावत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विय. तञ्हि अत्तनो विसये भगवतो सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिकं, लहुतरप्पवत्ति च भवङ्गचित्तद्वयानन्तरं उप्पत्तितो. न कस्सचि एवंलहुतरं चित्तं उप्पज्जति, अपि आयस्मतो सारिपुत्तस्स, तस्स किरेस चित्तवारो पञ्चदसभवङ्गानन्तरन्ति. अग्गिसिखधूमसिखा च नागा किर सीहळदीपे. अत्थस्स दीपकं पदं अत्थपदं. एकत्थदीपकं पदं, सब्बमेतं वाक्यन्ति अत्थो. अट्ठ दिसा नाम अट्ठ विमोक्खा, समापत्तियो वा. सत्थवाहो सत्थाति निपातितो यथा पिसितासो पिसाचो. उदके मण्डूको अहं आसिं, न थले मण्डूको, वारिमत्तमेव गोचरो, तस्स मे तव धम्मं सुणन्तस्स सीसं दण्डेन सन्निरुम्भित्वाति पाठसेसो. अनादरत्थे वा सामिवचनं. ‘‘एत्तकेनपि एवरूपा इद्धि भविस्सती’’ति सितं कत्वा. विमोक्खोति चेत्थ मग्गो, तदनन्तरिकं ञाणं नाम फलञाणं, तस्मिं खणे बुद्धो नाम. सब्बस्स बुद्धत्ताति कत्तरि. बोधेताति हेतुकत्तरि. सेट्ठत्थदीपकं वचनं सेट्ठं नाम, तथा उत्तमं. सच्छिकापञ्ञत्तीति सब्बधम्मानं सच्छिकरणवसेन सयम्भुता पञ्ञत्ति, अत्तना एव वा ञाता सच्छिकतातिपि सच्छिकापञ्ञत्ति. भगी भगवा चीवरपिण्डपातादीनं. भजी अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि. भागी अत्थधम्मविमुत्तिरसस्स. रागादिकिलेसगणभग्गमकासि. भावितत्तनो भावितकायो. भवस्स अन्तं निब्बानं मग्गाधिगमेन तं गतोति भवन्तगो.

‘‘लोभं, भिक्खवे, एकं धम्मं पजहथा’’तिआदिना (इतिवु. १) नयेन एककादिवसेनागते गहेत्वा वदति. संकिलेसतण्हादिट्ठिदुच्चरितसंकिलेसवसेन अनिच्चदुक्खमनत्तासुभेसु निच्चन्तिआदिविपरियेसा. चीवरहेतु वा, भिक्खवे, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, पिण्डपात सेनासनइतिभवाभवहेतु वा (अ. नि. ४.९). चेतोखिला सत्थरि कङ्खति, धम्मे, सङ्घे, सिक्खाय, सब्रह्मचारीसु कुपितोति (दी. नि. ३.३१९; विभ. ९४१) आगता पञ्च. कामे अवीतरागो होति…पे… काये, रूपे, यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा, अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरतीति (दी. नि. ३.३२०; विभ. ९४१) आगता पञ्च विनिबन्धा. विवादमूलानि कोधो उपनाहो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं थम्भो सारम्भो सन्दिट्ठिपरामासिता आधानग्गाही दुप्पटिनिस्सग्गिता (अ. नि. ६.३६; दी. नि. ३.३२५). विभङ्गे पन ‘‘कोधो मक्खो इस्सा साठेय्यं पापिच्छता सन्दिट्ठिपरामासिता’’ति (विभ. ९४४) आगतं. तण्हं पटिच्च परियेसना, परियेसनं पटिच्च लाभो, लाभं पटिच्च विनिच्छयो, एवं छन्दरागो, अज्झोसानं, परिग्गहो, मच्छरियं, आरक्खो, आरक्खाधिकरणं, दण्डादानसत्थादान…पे… अकुसला धम्मा सम्भवन्तीति (दी. नि. २.१०४; ३.३५९; अ. नि. ९.२३; विभ. ९६३) वुत्तानं. रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मतण्हाति छ, ता कामभवविभवतण्हावसेनेव अट्ठारस, ता एव अज्झत्तिकस्सुपादाय अट्ठारस, बाहिरस्सुपादाय अट्ठारसाति छत्तिंस, ता अतीते छत्तिंस, अनागते छत्तिंस, पच्चुप्पन्ने छत्तिंसाति एवं अट्ठसततण्हाविचरितानीति. मारेतीति मारो, पमादो ‘‘पमादो मच्चुनो पद’’न्ति (ध. प. २१) वचनतो. सम्माआजीवविनासनतो वा किलेसा वुच्चन्ति ‘‘मारो’’ति, वधकूपमत्ता खन्धाव मारा. अभिसङ्खारा जातिदुक्खाभिनिब्बत्तापनतो, जातस्स जरादिसम्भवतो च मारा. एकभवपरियापन्नजीवितमारणतो मच्चु मारो. अणिमता नाम परमाणु विय अदस्सनूपगमनं. लघिमता सरीरेन, चित्तेन वा सीघगमनं. महिमता चन्दिमसूरियादीनम्पिपाणिना परामसनादि. पत्ति नाम यथिच्छितदेसप्पत्ति. पकासनता, लाभकस्सत्थसाधनं वा पाकम्मं. ईसत्तं नाम सयंवसिता. वसित्तं नाम अपरवसिता. यत्थकामावसायितं नाम यत्थिच्छति यदिच्छति यावदिच्छति, तत्थ ताव तदत्थसाधनं. पीळनसङ्खतसन्तापविपरिणामट्ठेन वा दुक्खमरियसच्चन्तिआदिम्हि इदं चोदनापुब्बङ्गमं अत्थविस्सज्जनं – दुक्खादीनं अञ्ञेपि रूपतण्हादयो अत्था अत्थि, अथ कस्मा चत्तारो एव वुत्ताति चे? अञ्ञसच्चदस्सनवसेन आविभावतो.

‘‘तत्थ कतमं दुक्खेञाणं, दुक्खं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा’’तिआदिनापि (विभ. ७९४) नयेन एकेकसच्चारम्मणवसेनापि सच्चञाणं वुत्तं. ‘‘यो, भिक्खवे, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सती’’तिआदिना (सं. नि. ५.११००) नयेन एकं सच्चं आरम्मणं कत्वा सेसेसु किच्चनिप्फत्तिवसेनापि वुत्तं. तत्थ यदा एकेकं सच्चं आरम्मणं करोति, तदा समुदयदस्सनेन ताव सभावतो पीळनलक्खणस्सापि दुक्खस्स यस्मा तं आयूहनलक्खणेन समुदयेन आयूहितं सङ्खतं, तस्मास्स सो सङ्खतट्ठो आवि भवति. यस्मा पन मग्गो किलेससन्तापहरो सुसीतलो, तस्मास्स मग्गदस्सनेन सन्तापट्ठो आवि भवति नन्दस्स अच्छरादस्सनेन सुन्दरिया अनभिरूपभावो विय. अविपरिणामधम्मस्स पन निरोधस्स दस्सनेन तस्स विपरिणामट्ठो आवि भवतीति वत्तब्बमेव नत्थि. सभावतो आयूहनलक्खणस्सपि समुदयस्स दुक्खदस्सनेन निदानट्ठो आवि भवति असप्पायभोजनतो उप्पन्नब्याधिदस्सनेन भोजनस्स ब्याधिनिदानभावो विय. विसंयोगभूतस्स निरोधस्स दस्सनेन संयोगट्ठो. निय्यानभूतस्स च मग्गस्स दस्सनेन पलिबोधट्ठोति. तथा निस्सरणस्सापि निरोधस्स अविवेकभूतस्स समुदयस्स दस्सनेन विवेकट्ठो आवि भवति. मग्गदस्सनेन असङ्खतट्ठो. इमिना हि अनमतग्गे संसारे मग्गो न दिट्ठपुब्बो, सोपि च सप्पच्चयत्ता सङ्खतो एवाति अप्पच्चयधम्मस्स असङ्खतभावो अतिविय पाकटो होति. दुक्खदस्सनेन पनस्स अमतट्ठो आवि भवति. दुक्खञ्हि विसं, अमतं निब्बानन्ति. तथा निय्यानलक्खणस्सापि मग्गस्स समुदयदस्सनेन ‘‘नायं हेतु निब्बानस्स पत्तिया, अयं हेतू’’ति हेत्वत्थो आवि भवति. निरोधदस्सनेन दस्सनट्ठो परमसुखुमरूपानि पस्सतो ‘‘विप्पसन्नं वत मे चक्खू’’ति चक्खुस्स विप्पसन्नभावो विय. दुक्खदस्सनेन अधिपतेय्यट्ठो अनेकरोगातुरकपणजनदस्सनेन इस्सरजनस्स उळारभावो वियाति एवमेत्थ लक्खणवसेन, एकस्स अञ्ञसच्चदस्सनवसेन च इतरेसं तिण्णं आविभावतो एकेकस्स चत्तारो अत्था वुत्ता. उपधिविवेको निक्किलेसता.

पटिपक्खं अत्थयन्तीति पच्चत्थिका. पति विरुद्धा अमित्ता पच्चामित्ता. सच्छिकत्वा पवेदेतीति एत्तावता भगवतो सब्बञ्ञुतं दीपेति. तेन ञाणसम्पत्तिं दीपेत्वा इदानि करुणासम्पत्तिं दीपेतुं ‘‘सो धम्मं देसेसी’’तिआदिमाह. अथ वा किं सो पवेदेसीति? ञाणं, तं सब्बं तिलोकहितभूतमेव. सो धम्मं देसेसीति कीदिसं? ‘‘आदिकल्याण’’न्तिआदि. अनेन वचनेन वत्तुं अरहभावं दीपेति. सासनधम्मोति ओवादपरियत्ति. किच्चसुद्धियाति किलेसप्पहाननिब्बानारम्मणकिच्चसुद्धिया. सासनब्रह्मचरियं नाम सिक्खत्तयं, नवकोटिसहस्सानीतिआदिकं वा. मग्गमेव ब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियं. तस्स पकासकं पिटकत्तयं इध सात्थं सब्यञ्जनं नाम. छसु अत्थपदेसु सङ्खेपतो कासनं सङ्कासनं. आदितो कासनं पकासनं. उभयम्पि वित्थारेत्वा देसनं विवरणं. पुन विभागकरणं विभजनं. ओपम्मादिना पाकटकरणं उत्तानीकरणं. सोतूनं चित्तपरितोसजननेन, चित्तनिसानेन च पञ्ञापनं वेदितब्बं. ब्यञ्जनपदेसु अक्खरणतो अक्खरं, ‘‘एकक्खरपदमक्खर’’न्ति एके. विभत्तिअन्तं पदं. ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, वाक्यं. पदसमुदायो वा वाक्यं. विभागपकासो आकारो नाम. फुसतीति फस्सोतिआदि निब्बचनं निरुत्ति, निरुत्तिया निद्दिट्ठस्स अपदेसो निद्देसो नाम. फुसतीति फस्सो, सो तिविधो – सुखवेदनीयो दुक्खवेदनीयो अदुक्खमसुखवेदनीयोति. एतेसु अयं योजना – अक्खरेहि सङ्कासयति, पदेहि पकासयति, ब्यञ्जनेहि विवरति, आकारेहि विभजति, निरुत्तीहि उत्तानिं करोति, निद्देसेहि पञ्ञापेति. अक्खरेहि वा सङ्कासयित्वा पदेहि पकासेति, ब्यञ्जनेहि विवरित्वा आकारेहि विभजति, निरुत्तीहि उत्तानिं कत्वा निद्देसेहि पञ्ञापेति. अक्खरेहि वा उग्घाटेत्वा पदेहि विनेति उग्घटितञ्ञुं, ब्यञ्जनेहि विवरित्वा आकारेहि विनेति विपञ्चितञ्ञुं, निरुत्तीहि नेत्वा निद्देसेहि विनेति नेय्यन्ति वेदितब्बं. अत्थोति भासितत्थो. तस्सेवत्थस्स पटिविज्झितब्बो सको सको भावो पटिवेधो नाम. तं उभयम्पि अत्थो नाम. तेन वुत्तं ‘‘अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि सात्थ’’न्ति. धम्मोति वा देसनाति वा ब्यञ्जनमेव. निद्दोसभावेन परिसुद्धं सासनब्रह्मचरियं, सिक्खत्तयपरिग्गहितो मग्गो च, उभयम्पि ब्रह्मचरियपदेन सङ्गहितं. पटिपत्तियाति पटिपत्तिहेतु. आगमब्यत्तितोति पुनप्पुनं अधीयमाना खन्धादयो पाकटा होन्ति. दुरुत्तसत्थानि अधीयमानानि सम्मोहमेवावाहन्ति.

२-३. कच्चि खमनीयं सीतुण्हादि. कच्चि यापनीयं यथालद्धेहि जीवितसाधनेहि जीवितं. अप्पाबाधन्ति अप्पोपसग्गं, अप्पातङ्कन्ति अप्परोगं. कच्चि लहुट्ठानं सरीरकिच्चे. कच्चि बलं समणकिच्चे. कच्चि फासुविहारो यथावुत्तनयेन अप्पाबाधताय, अनुक्कण्ठनादिवसेन वा. सत्तसट्ठितो पट्ठाय पच्छिमवयो, उत्तरामुखोति वुत्तं होति. लोकविवरणे जाते इध किं ओलोकेसि, नत्थेत्थ तया सदिसोपीति आह ‘‘त्वं सदेवकस्स लोकस्स अग्गो’’तिआदि. आसभिं उत्तमं. उपपत्तिवसेन देवा. रूपानं परिभोगवसेन, पत्थनावसेन वा उप्पन्ना रागसम्पयुत्ता सोमनस्सवेदनानुरूपतो उप्पज्जित्वा हदयतप्पनतो अम्बरसादयो विय ‘‘रूपरसा’’ति वुच्चन्ति. तथागतस्स पहीनाति अधिकारवसेनाह. तथागतस्सपि हि कस्सचि ते पहीनाति मत्थकच्छिन्नतालो विय कता. कथं? रूपरसादिवचनेन विपाकधम्मधम्मा गहिता, ते विज्जमानापि मत्थकसदिसानं तण्हाविज्जानं मग्गसत्थेन छिन्नत्ता आयतिं तालपन्तिसदिसे विपाकक्खन्धे निब्बत्तेतुं असमत्था जाता. तस्मा तालावत्थु विय कता. ‘‘कुसलसोमनस्सापि एत्थ सङ्गहिता’’ति वदन्ति. पठममग्गेन पहीना कम्मपथट्ठानिया, दुतियेन उच्छिन्नमूला ओळारिका, ततियेन तालावत्थुकता कामरागट्ठानिया. चतुत्थेन अनभावंकता रूपरागारूपरागट्ठानिया. अपरिहानधम्मतं पन दीपेन्तो ‘‘आयतिं अनुप्पादधम्मा’’ति आह. तदङ्गप्पहानेन वा पहीना विपस्सनाक्खणे, झानस्स पुब्बभागक्खणे वा, विक्खम्भनप्पहानेन उच्छिन्नमूला झानक्खणे. ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति (पारा. ११) हि वुत्तं. समुच्छेदप्पहानेन तालावत्थुकता ततियविज्जाधिगमक्खणे. इत्थम्भूता पन ते रूपरसादयो अनभावंकता आयतिमनुप्पादधम्माति एकमेविदं अत्थपदं. पठमाय वा अभिनिब्भिदाय पहीना, दुतियाय उच्छिन्नमूला, ततियाय तालावत्थुकता. इत्थम्भूता यस्मा अनभावंकता नाम होन्ति, तस्मा आयतिंअनउप्पादधम्माति वेदितब्बा. अथ वा दुक्खञाणेन पहीना, समुदयञाणेन उच्छिन्नमूला, निरोधञाणेन तालावत्थुकता, मग्गञाणेन अनभावंकता, पच्चवेक्खणञाणेन आयतिं अनुप्पादधम्माति वेदितब्बा. लोकियमग्गेन वा पहीना, दस्सनमग्गेन उच्छिन्नमूला, तिविधेन भावनामग्गेन तालावत्थुकतातिआदि. ब्राह्मणस्स अविसयत्ता धम्मरसा न उद्धटा.

११. धम्मधातुन्ति एत्थ सब्बञ्ञुतञ्ञाणं धम्मधातु नाम. अनुकम्पवचनानुरूपं ‘‘पुण्णचन्दो विया’’ति वुत्तं, सूरियवचनं ‘‘सुप्पटिविद्धत्ता’’तिवचनानुरूपं, पथवीसमचित्तताय कारणं ‘‘करुणाविप्फार’’न्ति वदन्ति. पटिच्छादेतब्बे हि अत्तनो गुणे ‘‘आरद्धं खो पन मे वीरिय’’न्तिआदिना पकासेन्तो अत्तनो करुणाविप्फारं पकासेतीति गहेतब्बो. वरभूरिमेधसो वरपुथुलञाणो, भूरीति वा भूमि, भूमि विय पत्थटवरपञ्ञोति अत्थो. अबुज्झि एत्थातिपि अधिकरणेन रुक्खो बोधि. सयं बुज्झति, बुज्झन्ति वा तेन तंसमङ्गिनोति मग्गो बोधि, एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणम्पि. बुज्झीयतीति निब्बानं बोधि. तिस्सन्नं विज्जानं उपनिस्सयवतो यथासम्भवं तिस्सो विज्जा वेदितब्बा. एकग्गतावसेन तिक्खभावो. तिक्खोपि एकच्चो सरो लक्खं पत्वा कुण्ठो होति, न तथा इदं. सतिन्द्रियवसेनस्स खरभावो, सद्धिन्द्रियवसेन विप्पसन्नभावो, अन्तरा अनोसक्कित्वा किलेसपच्चत्थिकानं सुट्ठु अभिभवनतो वीरियिन्द्रियवसेनस्स सूरभावो च वेदितब्बो. मग्गविजायनत्थं गब्भग्गहणकालो सङ्खारुपेक्खानन्तरमनुलोमत्ता.

छन्दोति च सङ्कप्पोति च अवत्थन्तरभेदभिन्नो रागोव –

‘‘सेनहात्थ्यङ्गमुपेति,

रत्तहदयो रागेन;

सम्मगते रत्तकाममुपेति,

कामपतितं लोकस्स मात्रालमती’’ति –

आदीसु विय –

विभङ्गेयेव किञ्चापि अत्थो वुत्तोति एत्थ अयमधिप्पायो – विभङ्गपाळिं आनेत्वा इध वुत्तोपि सब्बेसं उपकाराय न होति, तस्मा तं अट्ठकथानयेनेव पकासयिस्सामीति. इतोति कामेहि. कायविवेकादीसु उपधिविवेको ततियो, तस्मा ततियं छड्डेत्वा द्वे गहेत्वा तदङ्गादीसु विक्खम्भनविवेकं गहेत्वा ‘‘तयो एवा’’ति वुत्ता. एवं सति चित्तविक्खम्भना एकत्था एवाति विसेसो न सियाति चे? अप्पनावारत्ता न पनेवं दट्ठब्बं. कायविवेकग्गहणेन पुब्बभागग्गहणं ञायति, तस्मा चित्तविवेकोति तदङ्गविवेको वुत्तो, विक्खम्भनेन अप्पनाकालेति गहेतब्बं असङ्करतो. अथ वा चित्तविवेकेन तदङ्गविक्खम्भना गहिता, इतरेन विक्खम्भनविवेको एवातिपि युत्तं, किलेसकामत्ता वा द्वीसु कम्मेसु परियापन्नो पुरिसो विय. यथा अविज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्तिवसेन लोके ‘‘सफलो रुक्खो’’ति वुच्चति, तथेव विज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्तिवसेन सासने ‘‘सवितक्कं सविचारं झान’’न्ति वुच्चतीति अधिप्पायो.

वूपसमाति एत्थ केसं वूपसमाति, किं पठमज्झानिकानं, उदाहु दुतियज्झानिकानन्ति? एत्थ यदि पठमज्झानिकानं, नत्थि तेसं वूपसमो. न हि पठमज्झानं वितक्कविचाररहितं अत्थि. यदि दुतियज्झानिकानं, नत्थेव वूपसमो तत्थ तदभावाति चे? तेनेतं वुच्चति ‘‘समतिक्कमा’’ति, समतिक्कमोपि न तेसंयेव. किन्तु सकलस्सपि पठमज्झानधम्मरासिस्साति चे? तेनेतं वुच्चति ‘‘ओळारिकस्स पन समतिक्कमा’’तिआदि. सब्बेपि पठमज्झानधम्मा ओळारिकाव दुतियज्झानतो, न केवलं वितक्कविचारद्वयमेवाति चे? न वितक्कविचारायेव तेहि सम्पयुत्तानं ओळारिकभावतोति तेस्वेव आदीनवदस्सनेन दुतियज्झानक्खणे तेसं अभावो होति. तेन वुत्तं ‘‘दुतियज्झानक्खणे अपातुभावा’’ति, यस्स धम्मस्सानुभावेन, योगेन वा इदं झानं ‘‘सम्पसादन’’न्ति वुच्चति ‘‘एकोदिभाव’’न्ति च, तस्स दस्सनत्थं सद्धासमाधयो विभङ्गे वुत्ता. पणीतभोजनसिक्खापदे (पाचि. २५७ आदयो) सप्पिआदयो वियाति वुत्ते अयं अत्थवण्णना न विरुज्झति. समं पस्सतीति लीनुद्धच्चं पहाय खीणासवस्स छसु द्वारेसु इट्ठानिट्ठछळारम्मणापाथे परिसुद्धपकतिभावाविजहनाकारभूता उपेक्खा छळङ्गुपेक्खा. नीवरणादिपटिसङ्खासन्तिट्ठनागहणे मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं सङ्खारुपेक्खा नाम. विचिनने मज्झत्तभूता उपेक्खा विपस्सनुपेक्खा नाम. तत्थ छळङ्गुपेक्खा ब्रह्मविहारुपेक्खा बोज्झङ्गुपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खा झानुपेक्खा पारिसुद्धुपेक्खा च अत्थतो एका तत्रमज्झत्तुपेक्खाव, अवत्थाभेदेन भेदो नेसं. सङ्खारुपेक्खाविपस्सनुपेक्खानम्पि एकता पञ्ञावसेन, किच्चवसेन पन दुविधता वेदितब्बा.

छळङ्गुपेक्खा कामावचरा, ब्रह्मविहारुपेक्खा रूपावचरातिआदिना भूमिवसेन. छळङ्गुपेक्खा खीणासवस्सेव, ब्रह्मविहारुपेक्खा तिण्णम्पि पुथुज्जनसेक्खासेक्खानन्ति एवं पुग्गलवसेन. छळङ्गुपेक्खा सोमनस्सुपेक्खासहगतचित्तसम्पयुत्ता, ब्रह्मविहारुपेक्खा उपेक्खासहगतचित्तसम्पयुत्ता एवाति एवं चित्तवसेन. छळङ्गुपेक्खा छळारम्मणा, ब्रह्मविहारुपेक्खा धम्मारम्मणावाति आरम्मणवसेन. वेदनुपेक्खा वेदनाक्खन्धेन सङ्गहिता, इतरा नव सङ्खारक्खन्धेनाति खन्धसङ्गहवसेन. छळङ्गुपेक्खा ब्रह्मविहारबोज्झङ्गझानुपेक्खा पारिसुद्धितत्रमज्झत्तुपेक्खा च अत्थतो एका, तस्मा एकक्खणे एकाव सिया, न इतरा, तथा सङ्खारुपेक्खाविपस्सनुपेक्खापि. वेदनावीरियुपेक्खानं एकक्खणे सिया उप्पत्तीति. छळङ्गुपेक्खा अब्याकता, ब्रह्मविहारुपेक्खा कुसलाब्याकता, तथा सेसा. वेदनुपेक्खा पन सिया अकुसलापि. एवं कुसलत्तिकवसेन. दसपेता सङ्खेपेन चत्तारोव धम्मा वीरियवेदनातत्रमज्झत्तञाणवसेन. ‘‘दुक्खदोमनस्ससुखसोमनस्सान’’न्ति एवं पहानक्कमेन अवत्वा विभङ्गे वुत्तनयेन कस्मा वुत्तानीति चे? सुत्तानुरक्खणत्थं. इट्ठानिट्ठविपरीतन्ति एत्थ ‘‘आरम्मणवसेन अग्गहेत्वा इट्ठानिट्ठविपरीताकारेन अनुभवतीति गहेतब्ब’’न्ति वदन्ति. कस्मा? एकंयेव कसिणं आरब्भ सब्बेसं पवत्तितो. ततियज्झानतो पट्ठाय उपकारा हुत्वा आगताति सतिसीसेन देसना कता, विगतवलाहकादिना सोम्मताय रत्तिया वलाहकादिना कालुस्सिये सतिपि दिवा विय अनुपकारिका न होति रत्तिं, तस्मा ‘‘अत्तनो उपकारकत्तेन वा’’ति वुत्तं. ‘‘सूरियप्पभाभिभवा, रत्तिया अलाभाति इमे द्वे हेतू अपरिसुद्धताय कारणं. सोम्मभावेन, अत्तनो उपकारकत्तेन चाति इमे द्वे सभागताय कारण’’न्ति वदन्ति, तस्सा अपरिसुद्धाय जातियाति वुत्तं होति, तस्मा कारणवचनन्ति एके.

झानकथावण्णना निट्ठिता.

पुब्बेनिवासकथावण्णना

१२. चित्तेकग्गतासभागत्ता झानानं ‘‘केसञ्चि चित्तेकग्गतत्थानी’’ति आह. कुसलानं भवोक्कमनसभागत्ता ‘‘केसञ्चि भवोक्कमनत्थानी’’ति. असभागत्ता सेसट्ठानेसु ‘‘पादकत्थानी’’ति अवत्वा ‘‘पादकानी’’ति आह. तेन पादकभूतानम्पि यथासम्भवं चित्तेकग्गता भवोक्कमनतावहतं, इतरेसं यथासम्भवं पादकतावहतञ्च दीपेति. असभागत्ता जवनविपस्सनापादकानि समानानि अभिञ्ञापादकानि च होन्ति, अभिञ्ञापादकानि च विपस्सनापादकानि होन्तीतिपि दीपेति, तथा पादकाभावं दीपेति. अभिञ्ञाय हि चतुत्थमेव पादकं, न इतरानि. तेसु चतुत्थस्स ततियं पादकं, ततियस्स दुतियं, दुतियस्स पठमन्ति. अथ वा ‘‘चत्तारि झानानी’’ति यथालाभतो वुत्तं.

विनयनिदाननिमित्तं, वेरञ्जनिवासकप्पनं;

सत्थु यस्मा तस्मा भगवा, विज्जत्तयमाह वेरञ्जे.

वुत्तञ्हेतं ‘‘विनये सुप्पटिपन्नो भिक्खु सीलसम्पत्तिं निस्साया’’तिआदि (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा). सीलवतो हि सीलपच्चवेक्खणत्थं रत्तिट्ठानदिवाठानेसु निसिन्नस्स निसज्जनतो पट्ठाय अत्तनो अतीतकिरियानुस्सरणबहुलताय पुब्बेनिवासानुस्सतिविज्जा अप्पकसिरेन समिज्झति. तथा अत्तानं पटिच्च सत्तानं चुतिपरिग्गहणसीलताय चुतूपपातञाणं अप्पकसिरेन समिज्झति, उदकादीसु सुखुमत्त दस्सनसीलताय दिब्बचक्खुञाणं समिज्झति. यस्मा सत्तविधमेथुनसंयोगपरिवज्जनेन, कामासवादिपरिवज्जनेन वा ब्रह्मचरियं अखण्डादिभावं पापुणाति, तस्मास्स आसवक्खयञाणं अप्पकसिरेन समिज्झतीति एत्थ विनयनिदाने विज्जत्तयमेव दस्सितं, तस्मा आह ‘‘येसञ्च गुणानं दायकं अहोसि, तेसं एकदेसं दस्सेन्तो’’ति, अञ्ञथा विज्जत्तयपटिलाभमत्तप्पसङ्गो सियाति.

सो एवन्ति इमिना किञ्चापि चतुन्नं झानानं पुब्बभागपटिपदापि सङ्गहं गच्छति, न केवलं पुरिमज्झानत्तिकमेव, तथापि केवलं पुरिमज्झानत्तिकमेव गण्हन्तो ‘‘एवन्ति चतुत्थज्झानक्कमनिदस्सनमेतं, इमिना पठमज्झानाधिगमादिना कमेन चतुत्थज्झानं पटिलभित्वाति वुत्तं होती’’ति आह, तं कस्माति चे? सम्भारभूमित्ता. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं (विसुद्धि. २.३८१) ‘‘एत्थ च पुरिमानि तीणि झानानि यस्मा पीतिफरणेन च सुखफरणेन च सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा लहुमुदुकम्मञ्ञकायो हुत्वा इद्धिं पापुणाति, तस्मा इमिना परियायेन इद्धिलाभाय संवत्तनतो सम्भारभूमियोति वेदितब्बानि. चतुत्थज्झानं पन इद्धिलाभाय पकतिभूमि एवा’’ति. इदमेव वा अत्थं सन्धायाह ‘‘पुब्बे इमानि चत्तारि झानानि केसञ्चि अभिञ्ञापादकानी’’ति. यदि एवं चतुत्थज्झानम्पि अन्तोकत्वा एवन्ति किमत्थं न वुत्तं. तञ्हि पकतिभूमीति चे? न वत्तब्बं, चतुत्थज्झानतो परस्स समाहितादिभावप्पत्तस्स चित्तस्स अत्थिभावप्पसङ्गतो. यस्मा यस्मिं सति ‘‘पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेसि’’न्ति वुत्तं, तस्मा तस्मिं चतुत्थज्झानचित्ते पकतिभूमिभावप्पत्ते अभिञ्ञापादके जाते परिकम्मचित्तं ‘‘पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणाय अभिनिन्नामेसि’’न्ति आह. अभिनीहारक्खमं होतीति एत्थ तं इद्धिविधाधिगमत्थाय परिकम्मचित्तं अभिनीहरति. कसिणारम्मणतो अपनेत्वा इद्धिविधाभिमुखं पेसेसि. गण्ठिपदे पन ‘‘अभिञ्ञापादकज्झानतो इद्धिविधञाणादीनं नीहरणत्थ’’न्ति वुत्तत्ता अभिनीहारक्खमन्ति अत्थो पकप्पितो.

सो एवं समाहिते एवं आनेञ्जप्पत्तेति योजना वेदितब्बा दुतियविकप्पे, नीवरणदूरीभावेन वितक्कादिसमतिक्कमेनाति पठमज्झानादीनं किच्चसङ्गण्हनतो. अयं योजना पठमविकप्पे न सम्भवति ‘‘परिसुद्धेतिआदीसु पना’’ति वचनेन ‘‘एव’’न्ति पदस्स अनुप्पबन्धनिवारणतो. तेनेव ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धिभावेन परिसुद्धे’’तिआदिमाह. इच्छावचरानन्ति ‘‘अहो वताहं आपत्तिञ्चेव आपन्नो अस्सं, न च मं भिक्खू जानेय्यु’’न्तिआदिना (म. नि. १.६०) नयेन उप्पन्नइच्छावसेन पवत्तानं कोपअपच्चयानं अभावेन अनङ्गणेति अत्थो. एत्थ च पन यथावुत्तप्पकारा इच्छापि पठमज्झानादीनं अधिगमाय अन्तरायिका ‘‘सम्पजानमुसावादो खो पनायस्मन्तो अन्तरायिको धम्मो’’ति (महाव. १३४) वुत्तत्ता, पगेव इच्छावचरा कोपअपच्चया, तस्मा वुत्तं ‘‘झानपटिलाभपच्चनीकानं पापकानं इच्छावचरान’’न्तिआदि. कत्थचि पन ‘‘झानपटिलाभपच्चयानं इच्छावचरान’’न्ति पोत्थकेसु पाठो दिस्सति, सो पमादलेखो, गण्ठिपदे च ‘‘अहो वत सत्था ममञ्ञेव पटिपुच्छित्वा धम्मं देसेय्या’’ति यो तदत्थो लिखितो, सो दुल्लिखितो. न हि झानपटिलाभपच्चया कोपादयो अनङ्गणसुत्ते (म. नि. १.५७ आदयो) वुत्ता, ‘‘न च युत्तितो सम्भवन्ति झानलाभिनो तदभावा’’ति आचरियो वदति, तं वीमंसितब्बं. एत्थ विज्जत्तयस्स उत्तरुत्तरविसेसदस्सनत्थं ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते’’तिआदिना पुनप्पुनं अट्ठङ्गनिदस्सनं कतन्ति वेदितब्बं. उत्तरुत्तरविसेसा चेभासं अत्तदुक्खपरदुक्खदस्सनतदुपसमत्तदीपनतो वेदितब्बा. भगवा हि पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन अत्तनो अनन्तसंसारदुक्खं पस्सित्वा, चुतूपपातञाणेन परस्स च लोकस्स आसवक्खयञाणेन तदुभयवूपसमत्तञ्च पस्सित्वा तं देसेति, पठमेन वा अत्तदुक्खदस्सनतो अत्तसिनेहपरिच्चागं दीपेति. दुतियेन परदुक्खदस्सनतो परेसु कोपपरिच्चागं, ततियेन अरियमग्गदस्सनतो मोहपरिच्चागञ्च दीपेति. एवं नानागुणविसेसदीपनतो इमस्सेव लोकियाभिञ्ञाद्वयस्स इध गहणं कतन्ति वेदितब्बं.

यस्मा अतीतजाति एव निवासो, तस्मा ‘‘अतीतजातीसू’’ति न वत्तब्बन्ति चे? न, जातिया एकदेसेपि निवासवोहारसिद्धिदस्सनतो. पाळियं किञ्चापि ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’तिआदिवचनेन सकलजातिया अनुस्सरणमेव पुब्बेनिवासानुस्सति विय दिस्सति, न एवं दट्ठब्बं. तदेकदेसानुस्सरणम्पि पुब्बेनिवासानुस्सति एवाति दस्सनत्थं, भुम्मवचनं कतं ओकासादिसङ्गहत्थञ्च. ‘‘छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसू’’ति आदि-सद्देन अनिवुत्थलोकधातुदीपरट्ठनगरगामादिग्गहणं वेदितब्बं. गण्ठिपदे पन ‘‘तेसं छिन्नवटुमकानं लोकुत्तरसीलादीनि न भगवता बोधिसत्तकाले विञ्ञातानी’’ति वुत्तं. अत्थापत्तितो लोकियानि विञ्ञातानीति आपज्जति, तं दिब्बचक्खुञाणाधिकारे ‘‘अरियानं उपवादका’’ति वचनेन समेन्तं विय दिस्सति. न हि अरिये अपस्सन्तस्स एवं होति. किमत्थं पनेत्थ अनुस्सति वुत्ता, ननु एस विज्जाधिकारोति चे? आदिकम्मिकस्स सतिवसेन निब्बत्तितो, अतीतधम्मानं सतिया विसेसाधिकारत्ता च. वुत्तञ्हि ‘‘अनुस्सरामी’’ति.

‘‘वत्तमानेसु विज्जान-मतीतेस्वस्स सरति;

अनागतेसु धम्मेसु, सरति विज्जान पणिधी’’ति.

आचरियकुमारितेन सिलोकोपि वुत्तो.

तत्थ रागे उस्सन्नतरे तेजोसंवट्टो. दोसे आपोसंवट्टो. मोहे वायोसंवट्टो. केचि ‘‘दोसे तेजोसंवट्टो, रागे आपोसंवट्टो, मोहे वायोसंवट्टो’’ति वदन्ति. यस्मा अमुत्राति चित्तं, वचनं वा भवादिनियमेन होति, तस्मा ‘‘भवे वा’’तिआदि. एवंनामो एवंगोत्तोति पदद्वयेन अज्झत्तबहिद्धामूलकं पञ्ञत्तिसङ्खातं गोचरनिवासं दीपेति. पवत्तफलभोजनो सयंपतितफलाहारो. चतुरासीतिकप्पसहस्सपरमायुपरियन्तो वाति पणिधानतो पुब्बे. पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं न होति. ‘‘पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणलाभीनं पनेतं आनुभावपरिदीपन’’न्ति गण्ठिपदे वुत्तं. अमुत्राति एत्थ पठमयोजनायं सीहोक्कन्तवसेन अनुस्सरणं वुत्तं, तञ्च खो अनुलोमवसेन. ‘‘पटिलोमवसेना’’तिपि लिखन्ति, तं दुविञ्ञेय्यं. सीहोक्कन्तं दस्सेतुं ‘‘अनेकासु कप्पकोटीसू’’तिआदि वुत्तं. यथा तन्ति निदस्सनेन पटिपत्तिसाधारणेन फलसाधारणतं दस्सेन्तो ब्राह्मणस्स आदरं जनेति, अत्तानमेवेकं उक्कंसेतीति वचनं निवारेति. ‘‘साधु खो पन तथारूपानं अरहतं दस्सनं होती’’ति तस्स पुब्बे उप्पन्नचित्ते एव नियोजेति. पठमा अभिनिब्भिदाति वचनेन अविज्जण्डकोसस्स बहुपटलभावं दस्सेति, तेन अट्ठगुणिस्सरियादिना अनभिनिब्भिदं दीपेति.

पुब्बेनिवासकथावण्णना निट्ठिता.

दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना

१३. ‘‘चुतूपपातञाणाया’’ति फलूपचारेन वुत्तं. इदञ्हि दिब्बचक्खुञाणं रूपारम्मणत्ता परित्तपच्चुप्पन्नअज्झत्तबहिद्धारम्मणं होति. न चुतिं वा पटिसन्धिं वा आरम्मणं करोति. तस्मा ‘‘यथाकम्मूपगे सत्ते पजानामी’’ति (पारा. १३) वचनं विय फलूपचारेनेव वुत्तमिदन्ति वेदितब्बं. दिब्बविहारसन्निस्सितत्ता कारणोपचारेन दिब्बं. इमिना पन केचि आचरिया ‘‘कुसलाकुसला चक्खू दिब्बचक्खु कामावचर’’न्ति वदन्ति, ते पटिसेधिता होन्ति. चतुत्थज्झानपञ्ञा हि एत्थ अधिप्पेता. महाजुतिकत्ता महागतिकत्ताति एतेसु ‘‘सद्दसत्थानुसारेना’’ति वुत्तं. एकादसन्नं उपक्किलेसानं एवं उप्पत्तिक्कमो उपक्किलेसभावो च वेदितब्बो, महासत्तस्स आलोकं वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुना नानाविधानि रूपानि दिस्वा ‘‘इदं नु खो कि’’न्ति विचिकिच्छा उदपादि, सो उपक्किलेसो उपक्किलेससुत्ते (म. नि. ३.२३६ आदयो) ‘‘विचिकिच्छाधिकरणञ्च पन मे समाधिम्हि चवि, समाधिम्हि चुते ओभासो अन्तरधायति दस्सनञ्च रूपान’’न्ति वचनतो. ततो ‘‘रूपानि मे पस्सतो विचिकिच्छा उप्पज्जति, इदानि न किञ्चि मनसि करिस्सामी’’ति चिन्तयतो अमनसिकारो, ततो किञ्चि अमनसिकरोन्तस्स थिनमिद्धं उदपादि, ततो तस्स पहानत्थं आलोकं वड्ढेत्वा रूपानि पस्सतो हिमवन्तादीसु दानवरक्खसादयो पस्सन्तस्स छम्भितत्तं उदपादि, ततो तस्स पहानत्थं ‘‘मया दिट्ठभयं पकतिया ओलोकियमानं नत्थि, अदिट्ठे किं नाम भय’’न्ति चिन्तयतो उप्पिलावितत्तं उदपादि. गण्ठिपदे पन ‘‘उप्पिलं दिब्बरूपदस्सेनेना’’ति वुत्तं, ‘‘तं दुवुत्तं परतो अभिजप्पावचनेन तदत्थसिद्धितो’’ति आचरियो वदति. ततो छम्भितत्तप्पहानत्थं ‘‘मया वीरियं दळ्हं पग्गहितं, तेन मे इदं उप्पिलं उप्पन्न’’न्ति वीरियं सिथिलं करोन्तस्स कायदुट्ठुल्लं कायदरथो कायालसियं उदपादि, ततो तं चजन्तस्स अच्चारद्धवीरियं उदपादि, तत्थ दोसं पस्सतो अतिलीनवीरियं उपदादि, ततो तं पहाय समप्पवत्तेन वीरियेन छम्भितत्तभया हिमवन्तादिट्ठानं पहाय देवलोकाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा देवसङ्घं पस्सतो तण्हासङ्खाता अभिजप्पा उदपादि, ततो ‘‘मय्हं एकजातिकरूपं मनसि करोन्तस्स अभिजप्पा उप्पन्ना, तस्मा दानि नानाविधं रूपं मनसि करिस्सामी’’ति कालेन देवलोकाभिमुखं, कालेन मनुस्सलोकाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा नानाविधानि रूपानि मनसि करोतो नानत्तसञ्ञा उदपादि, ततो ‘‘नानाविधरूपानि मे मनसि करोन्तस्स नानत्तसञ्ञा उदपादि, तस्मा दानि अभिजप्पादिभया इट्ठादिनिमित्तग्गाहं पहाय एकजातिकमेव रूपं मनसि करिस्सामी’’ति तथा करोतो अभिनिज्झायितत्तं रूपानं उदपादि एवं पहीनउपक्किलेसस्सापि अनधिट्ठितत्ता. ओभासञ्हि खो जानामि, न च रूपानि पस्सामीतिआदि जातं.

तस्सत्थो – यदा परिकम्मोभासमेव मनसि करोमि, तदा ओभासं सञ्जानामि, दिब्बेन चक्खुना रूपानि न च पस्सामि, रूपदस्सनकाले च ओभासं न जानामीति. किमत्थमिदं वुत्तं, न हि एतं उपक्किसेसगतन्ति? न केवलं उपक्किलेसप्पजहनमेवेत्थ कत्तब्बं, येन इदं विसुद्धं होति, अञ्ञम्पि तदुत्तरि कत्तब्बं अत्थीति दस्सनत्थं. विचिकिच्छा चित्तस्स उपक्किलेसोतिआदीसु ‘‘इमे धम्मा उपक्किलेसाति आदीनवदस्सनेन पजहिं, न मय्हं तदा उप्पन्नत्ता’’ति केचि वदन्ति. मानुसकं वाति इमिना सभावातिक्कमं दस्सेति. मंसचक्खुना वियाति इमिना परियत्तिग्गहणं, वण्णमत्तारम्मणतञ्च उपमेति. वण्णमत्ते हेत्थ सत्त-सद्दो, न ‘‘सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (अ. नि. १०.२७) एत्थ विय सब्बसङ्खतेसु, हीनजातिआदयो मोहस्स निस्सन्दो विपाको. कायदुच्चरितेन समन्नागता पुब्बे अतीतभवे अहेसुं, सम्पति निरयं उपपन्नाति एवं पाठसेसेन सम्बन्धो वेदितब्बो. ‘‘यथाकम्मूपगञाणञ्हि एकन्तमतीतारम्मणं, दिब्बचक्खु पच्चुप्पन्नारम्मण’’न्ति उभिन्नं किच्चवसेन वुत्तं. महल्लकोति समणानं सारुप्पमसारुप्पं, लोकाचारं वा न जानातीति अधिप्पायेन वुत्तत्ता गुणपरिधंसनेन गरहतीति वेदितब्बं. ‘‘नियतो सम्बोधिपरायनो’’ति (सं. नि. २.४१; ५.९९८, १००४) वुत्तो अरियपुग्गलो मग्गावरणं कातुं समत्थं फरुसवचनं यदि कथेय्य, अपायगमनीयम्पि करेय्य, तेन सो अपायुपगोपि भवेय्य, तस्मा उपपरिक्खितब्बन्ति एके. ‘‘वायामं मा अकासीति थेरेन वुत्तत्ता मग्गावरणं करोती’’ति वदन्ति. पुब्बेव सोतापन्नेन अपायद्वारो पिहितो, तस्मास्स सग्गावरणं नत्थि. ‘‘पाकतिकन्ति पवत्तिविपाकं अहोसी’’ति वदन्ति. ‘‘वुद्धि हेसा, भिक्खवे, अरियस्स विनये, यो अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोती’’ति (म. नि. ३.३७०; दी. नि. १.२५१) वचनतो पाकतिकं अहोसीति एके. सचे सो न खमतीति सोतापन्नादीनं खन्तिगुणस्स मन्दताय वा आयतिं तस्स सुट्ठु संवरत्थाय वा अक्खमनं सन्धाय वुत्तं. सुखानं वा आयस्स आरम्मणादिनो अभावा कालकञ्चिका असुरा होन्ति. ‘‘इतो भो सुगतिं गच्छा’’ति (इतिवु. ८३) वचनतो मनुस्सगतिपि. दिब्बचक्खुञाणविज्जाति दिब्बचक्खुमेव दस्सनट्ठेन ञाणं, तस्स तस्स अत्थस्स विन्दनट्ठेन विज्जाति अत्थो.

दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना निट्ठिता.

आसवक्खयञाणकथावण्णना

१४. सो एवं समाहिते चित्तेति किं पुरिमस्मिंयेव, उदाहु अञ्ञस्मिंयेव चतुत्थज्झानचित्ते. अट्ठकथायम्पि यतो वुट्ठाय पुरिमविज्जाद्वयं अधिगतं, तदेव पुन समापज्जनवसेन अभिनवं अभिण्हं कतन्ति दस्सनत्थं ‘‘सो एवं समाहिते चित्तेति इध विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. एत्थाह – यदि तदेव पुन समापज्जनवसेन अभिनवं कतं, अथ कस्मा पुब्बे विय ‘‘विपस्सनापादकं अभिञ्ञापादकं निरोधपादकं सब्बकिच्चसाधकं सब्बलोकियलोकुत्तरगुणदायकं इध चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्ब’’न्ति अवत्वा ‘‘इध विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्ब’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं, ननु इध तथावचनट्ठानमेव तं अरहत्तमग्गेन सद्धिं सब्बगुणनिप्फादनतो, न पठमविज्जाद्वयमत्तनिप्फादनतोति? वुच्चते – अरियमग्गस्स बोज्झङ्गमग्गङ्गझानङ्गपटिपदाविमोक्खविसेसनियमो पुब्बभागवुट्ठानगामिनीविपस्सनाय सङ्खारुपेक्खासङ्खाताय नियमेन अहोसीति दस्सनत्थं विपस्सनापादकमिध वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्थ परियापन्नत्ता, न तदारम्मणमत्तेन. परियायतोति अञ्ञेनपि पकारेन. ‘‘इमे आसवा’’ति अयं वारो किमत्थं आरद्धो? ‘‘आसवानं खयञाणाया’’ति अधिकारानुलोमनत्थं. मग्गक्खणे हि चित्तं विमुच्चति, फलक्खणे विमुत्तं होतीति इदं एकत्तनयेन वुत्तं. यञ्हि विमुच्चमानं, तदेव अपरभागे विमुत्तं नाम होति. यञ्च विमुत्तं, तदेव पुब्बभागे विमुच्चमानं नाम होति. भुञ्जमानो एव हि भोजनपरियोसाने भुत्तावी नाम. ‘‘इमिना पच्चवेक्खणञाणं दस्सेती’’ति पच्चवेक्खणञाणस्स च पट्ठाने ‘‘मग्गा वुट्ठहित्वा मग्गं पच्चवेक्खति, फलं, निब्बानं, पहीने किलेसे पच्चवेक्खती’’ति अयमुप्पत्तिक्कमो वुत्तो. पवत्तिक्कमो पनेत्थ सरूपतो अत्थतोति द्विधा वुत्तो. तत्थ ‘‘विमुत्तमिति ञाणं अहोसी’’ति सरूपतो चतुब्बिधस्सपि पच्चवेक्खणञाणस्स पवत्तिक्कमनिदस्सनं. ‘‘खीणा जाती’’तिआदि अत्थतो. तेनेव अन्ते ‘‘अब्भञ्ञासि’’न्ति पुग्गलाधिट्ठानं देसनं अकासि पच्चवेक्खणञाणस्स तथा अप्पवत्तितो. अप्पटिसन्धिकं होतीति जानन्तो ‘‘खीणा जाती’’ति जानाति नाम. ‘‘दिब्बचक्खुना पच्चुप्पन्नानागतंसञाण’’न्ति अनागतंसञाणस्स च दिब्बचक्खुसन्निस्सितत्ता वुत्तं.

आसवक्खयञाणकथावण्णना निट्ठिता.

उपासकत्तपटिवेदनाकथावण्णना

१५. कण्णसुखतो हदयङ्गमतोति वचनमेव सन्धाय वुत्तं. अनत्तुक्कंसनतोतिआदि पुग्गलवसेन, कण्णसुखतोति सोतिन्द्रियं सन्धाय. आपाथारमणीयतोति ञाणापाथारमणीयतो. सयमेव हेट्ठामुखजातं वा, मग्गो पन असोको होति. तदा हि सोको पहीयमानो. चरियादिअनुकूलतो अप्पटिकूलं. ‘‘मधुरमिम’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘धम्ममिम’’न्ति वचनं अधिकं विय दिस्सति. तस्मा ‘‘रागविरागमिम’’न्ति एवं विसुं विसुं योजेत्वा पुन पिण्डेत्वा धम्ममिमं उपेहीति योजेतब्बं, ‘‘धम्ममेव सरणत्थमुपेही’’ति पठन्ति किराति दीपेति. सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुग्गतिं परिक्किलेसं दुक्खं हिंसतीति रतनत्तयं सरणं नाम. तप्पसादतग्गरुतादीहि विहतकिलेसो तप्परायनताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं. तंसमङ्गीसत्तो सरणं गच्छति. पभेदेन पन दुविधं सरणगमनं लोकुत्तरं लोकियन्ति. तत्थ लोकुत्तरं दिट्ठसच्चानं मग्गक्खणे सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन निब्बानारम्मणं हुत्वा किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झति. लोकियं पुथुज्जनानं सरणगमनुपक्किलेसं तदङ्गविक्खम्भनेन आरम्मणतो बुद्धादिगुणारम्मणं हुत्वा इज्झति. तं अत्थतो रतनत्तये सद्धापटिलाभो सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठि. लोकुत्तरस्स चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफलं, सब्बदुक्खक्खयो आनिसंसफलं. ‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च…पे… सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति (ध. प. १९०-१९२) हि वुत्तं. लोकियस्स भवभोगसम्पदा. ‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे’’ति (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७) हि वुत्तं. लोकियसरणगमनं तीसु वत्थूसु अञ्ञाणसंसयमिच्छाञाणादीहि संकिलिस्सति, न महाजुतिकं होति, न महाविप्फारं. लोकुत्तरस्स नत्थि संकिलेसो. लोकियस्स सावज्जो अनवज्जोति दुविधो भेदो. तत्थ अञ्ञसत्थारादीसु अत्तसन्निय्यातनादीहि सावज्जो होति, सो अनिट्ठफलो. अनवज्जो कालकिरियाय, सो अविपाकत्ता अफलो. लोकुत्तरस्स नेवत्थि भेदो. भवन्तरेपि हि अरियसावको अञ्ञं सत्थारं न उद्दिसति. यो कोचि सरणगतो गहट्ठो उपासको. रतनत्तयउपासनतो उपासको. पञ्च वेरमणियो सीलं. सत्थसत्तमंसमज्जविसवाणिज्जारहितं धम्मेन जीविकं आजीवो. वुत्तसीलाजीवविपत्ति विपत्ति नाम. विपरीता सम्पत्ति.

१६. लच्छाम नु खोति दुग्गते सन्धाय वुत्तं. सक्खिस्साम नुखो नोति समिद्धे सन्धाय. तत्थ वेरञ्जायं. पग्गय्हतीति पत्तं पग्गहो, तेन पग्गहेन पत्तेनाति अत्थो. समादायेवाति निदस्सनं. न च वट्टतीति पुन पाकं किञ्चापि वट्टति, तथापि न सुट्ठु पक्कत्ता वुत्तं, ‘‘उत्तण्डुलभत्तं लभित्वापि पिधेतुं न वट्टती’’ति अट्ठकथावचनञ्चेत्थ साधकं. ‘‘सावकानं वा सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति इमिना वचनेन आजीवपारिसुद्धिसीलं सन्धाय ‘‘पच्छा सील’’न्ति वुत्तं. उपालित्थेरोपि तं तं वत्थुं पटिच्च भगवता बहूनि सिक्खापदानि पञ्ञत्तानि अत्थीति दीपेति. यदि एवं वेरञ्जायं ‘‘एतस्स भगवा कालो’’ति वचनं न समेतीति चे? न, ततो पुब्बे सिक्खापदाभावप्पसङ्गतो. थेरो पन पञ्ञत्तानि ठपेत्वा इदानि पञ्ञपेतब्बानि पातिमोक्खुद्देसप्पहोनकानि सन्धायाह. भगवापि ‘‘न ताव सारिपुत्त सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेती’’ति भद्दालिसुत्ते (म. नि. २.१३४; आदयो) विय एकच्चेसु पञ्ञत्तेसुपि ततो परं पञ्ञपेतब्बानि सन्धायाह. इधेव अट्ठकथायं ‘‘सामम्पि पचनं समणसारुप्पं न होति न च वट्टती’’ति वचनञ्च, तथा ‘‘रत्तिच्छेदो वा वस्सच्छेदो वा’’तिआदिवचनानि च अत्थि. अञ्ञथा ‘‘द्वीहाकारेहि बुद्धा भगवन्तो भिक्खू पटिपुच्छन्ती’’ति इधेवेदं पाळिठपनं विरुज्झतीति आचरियेन विचारितं, तं सुन्दरं पुब्बेपि पञ्ञत्तसिक्खापदसम्भवतो. किन्तु इध पाळिठपनविरोधविचारणा पन निप्पयोजना विय मम दिस्सति. कस्मा? उपालित्थेरेन सङ्गीतिकाले वुत्तपाठत्ता. रत्तिच्छेदोति सत्ताहकिच्चं सन्धाय वुत्तो. ‘‘सत्ताहकरणीयेन गन्त्वा रत्तिच्छेदो वा वस्सच्छेदो वा एकभिक्खुनापि न कतो’’ति वुत्तं किर महाअट्ठकथायं, तस्मा वस्सच्छेदस्स कारणे सति सत्ताहकिच्चं कातुं वट्टतीति एके. विनयधरा पन निच्छन्ति, तस्मा अट्ठकथाधिप्पायो वीमंसितब्बो, इमाय वेरञ्जायं अप्पिच्छतादिपटिपदाय पसन्ना. सालीनं विकति सालिविकति.

१७-८. उपपन्नफलोति बहुफलो. ‘‘खुद्दं मधु’’न्ति पाठो. थेरं सीहनादं नदापेतुं पुच्छीति इमिना आचरियो यं पुब्बे आणाय ठितानं सावकानं महानुभावतादस्सनं ‘‘वेरञ्जायं निवासप्पयोजन’’न्ति अम्हेहि वुत्तं, तं सम्पादेति, राजगहे वेरञ्जायञ्चाति उभयत्थ वितक्कुप्पादे एकतो पिण्डेत्वा दस्सेन्तो ‘‘अथ खो आयस्मतो सारिपुत्तस्सा’’तिआदिमाह. कालं सन्धाय चिरं, ठितिं सन्धाय चिराति विग्गहो.

कामं हिनोति अत्तनो फलनिब्बत्तिया सहायं गच्छतीति कत्तरि हेतु, तथापि इध तेन करणभूतेन तस्स फलं हिनोति पवत्ततीति हेतु. तथा घटन्ति तेनाति घटो. किलासुनोति पयोजनाभावेन अवावटा. अब्बोकिण्णानि विसभागेहि. आगामिनिया अनागतेति अत्थो. इमेसंयेव नोति दस्सनत्थं ‘‘सब्बबुद्धानं ही’’ति वुत्तं. यावसासनपरियन्ताति याव बुद्धा धरन्ति, तावाति अत्थो. खत्तियब्राह्मणाव उच्चा, तत्थापि विसेसं दस्सेतुं ‘‘उच्चनीचउळारुळारभोगा’’ति. ‘‘मनसि कत्वा’’तिपि पाठो. उपसम्पाद्यउपसम्पाद्यइच्चेतं द्वयं मागधे ‘‘उपसम्पज्जा’’ति वुच्चति. अनुपादायाति आरम्मणकरणवसेन अग्गहेत्वा. आसवेहीति कत्तरि ततियाविभत्ति. चित्तानीति पच्चत्तबहुवचनं. विमुच्चिंसूति कम्मकारके. विमोचितानीति अधिप्पायोति आचरियो. आसवेहीति पदञ्च पच्चत्ते करणवचनं कत्वा गण्ठिपदे अत्थो पकासितो. यदि अरियमग्गेन निरुद्धानं आसवानं वसेन अनासवता, लोके चित्तानिपि अनासवा सियुं. न हि निरुद्धानि चित्तानि आरम्मणानि करोन्तीति तानि अनिरुद्धासववसेन सासवानीति चे. सोतापन्नस्स मग्गचित्तं उपरिमग्गवज्झासववसेन सासवं, अवसिट्ठासवसमुच्छिन्दनानुभावत्ता फलानि सासवानि सियुन्ति? न, आसवसमुच्छिन्दनानुभावागतफलत्ता. भिंसनस्स करणं भिंसनकतं, तस्मिं भिंसनकतस्मिं, भिंसनकिरियायाति अत्थो. इत्थिलिङ्गं विपल्लासं कत्वा नपुंसकलिङ्गं, पुरिसलिङ्गं वा कत्वा. निमित्तत्थेति एत्थ –

‘‘चम्मनि दीपिनं हन्ति, दन्तेसु हन्ति कुञ्जरं;

वालेसु चामरिं हन्ति, सिङ्गेसु सरभो हतो’’ति. –

अधिकरणं.

२०-२१. नचिरट्ठितिककारणे कथिते चिरट्ठितिककारणं अत्थतो वुत्तपटिपक्खवसेन किञ्चापि सिद्धं, तथापि तं थेरस्स विनयपञ्ञत्तियाचनाय ओकासकारणाधिप्पायतो विनयपञ्ञत्तियाचनोकासं पापेतुं पुन भगवन्तं ‘‘को पन, भन्ते, हेतू’’ति पुच्छि. भगवापि याचनं सम्पटिच्छितुकामो ब्याकासि. ‘‘आसवट्ठानीया सङ्घे पातुभवन्ती’’ति पुग्गलस्स सङ्घपरियापन्नत्ता वुत्तं. आदरत्थवसेनेवेत्थ द्विक्खत्तुं वुत्तन्ति यस्मा थेरो पुब्बे राजगहे, सम्पति वेरञ्जायन्ति द्विक्खत्तुं काचि, तस्मा आदरेन पुनप्पुनं याचयमानं पस्सित्वा सयम्पि भगवा आदरेनेव ‘‘आगमेहि त्वं सारिपुत्ता’’ति आह. तेनेतं दीपेति ‘‘मा त्वं पुनप्पुनं याचाहि, सम्पटिच्छिताव मया ते याचना, पुब्बेननु तवयाचनं सम्पटिच्छताव मया एत्तके काले एत्तकानि सिक्खापदानि पञ्ञत्तानि, न ताव मे सावकानं आणापातिमोक्खुद्देसानुजाननकालो सम्पत्तो, तक्कानुमानवसेन तया ‘एतस्स भगवा कालो’ति पुनप्पुनं निद्दिसियमानोपि नेस सो कालो, किन्तु तथागतोव तत्थ कालं जानिस्सती’’ति. यस्मा पन ‘‘सिक्खापदपञ्ञत्तिकालतो पभुति आणापातिमोक्खमेव उद्दिसियती’’ति वुत्तं, तस्मा पातिमोक्खुद्देसप्पहोनकसिक्खापदमेव सन्धायाह. ‘‘तत्थाति सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनापेक्खं भुम्मवचन’’न्ति एकमेव पदं वुत्तं तस्सा सिद्धिया इतरस्स सिद्धितो. ‘‘सावकानं विसयभावन्ति इमिना महापदुमत्थेरवादो पटिक्खित्तो’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं, तं सुन्दरं विय. सम्मुखे गरहा. परम्मुखे उपवादो. ‘‘न, भिक्खवे, ऊनदसवस्सेन…पे… दुक्कटस्सा’’ति (महाव. ७५) इदं सिक्खापदं भगवा बुद्धत्तेन दसवस्सिको हुत्वा पञ्ञपेसि ऊनदसवस्सिकस्स तस्स तथा सिक्खापदपञ्ञत्तिया अभावतो. न तदा अतिरेकदसवस्सिकोव दसवस्सिकानं रत्तञ्ञुमहत्तप्पत्तितो, तस्मा तं सिक्खापदं वेरञ्जायं वस्सावासतो पुब्बे राजगहे एव पञ्ञत्तन्ति सिद्धं, तस्मिं सिद्धे सिद्धमेव ‘‘याव न सङ्घो रत्तञ्ञुमहत्तं पत्तोति वचनं इतो पुब्बे पठमयाचनायपि वुत्त’’न्ति. अट्ठकथायम्पि रत्तञ्ञुमहत्तप्पत्तकाले ‘‘द्वे सिक्खापदानी’’ति गणनपरिच्छेदवचनं पठमयाचनाय वुत्तवचनं सन्धाय वुत्तं. अञ्ञथा रत्तञ्ञुमहत्तप्पत्तकाले द्वे एव, न अञ्ञन्ति आपज्जति.

‘‘अथ खो आयस्मतो सारिपुत्तस्सा’’तिआदिम्हि अयमादितो पट्ठाय अत्थविभावना – अयं किरायस्मा अस्सजित्थेरतो पटिलद्धं एकगाथामत्तकं धम्मपरियायं नयसतसहस्सेहि विवेचेन्तो अरहत्तं पत्वा सावकपारमीञाणे ठितो ‘‘अहो वत महानुभावोयं सद्धम्मो, यो विनापि धम्मसामिना परम्मुखतो सुतमत्तेपि मय्हं महन्तं गुणविसेसं जनेसि, साधु वतायं सद्धम्मो चिरं तिट्ठेय्या’’ति चिन्तेन्तो ‘‘कतमेसानं नु खो बुद्धानं भगवन्तानं…पे… न चिरट्ठितिक’’न्ति तमत्थं, कारणञ्च अत्तनो अग्गसावकञाणेन पटिविज्झित्वा ‘‘सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तन्तिआदिचिरट्ठितिकारण’’न्ति निट्ठं कत्वा विनयपञ्ञत्तियाचनोकासकरणत्थं भगवन्तं पुच्छि. ततो पञ्हस्स विस्सज्जने विनयपञ्ञत्तियाचनोकासे सम्पत्ते ‘‘एतस्स भगवा कालो, एतस्स सुगत कालो’’ति विनयपञ्ञत्तिं याचि. ततो भगवा तस्सा याचनाय सम्पटिच्छितभावं, ‘‘एतस्स भगवा कालो’’ति वुत्तकालस्स अकालतं, कालस्स च अनञ्ञविसयतं दीपेन्तो ‘‘आगमेहि त्व’’न्तिआदिमाह, ततो भगवा तस्स याचनं, सत्तेसु कारुञ्ञतञ्च पटिच्च ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खू अनुपज्झायका अनाचरियका अनोवदियमाना’’तिआदिना (महाव. ६४) नयेन वेपुल्लमहत्ततं पटिच्च सत्था सावकानं उपज्झायवत्तादीनि विनयकम्मानि, तदनुरूपसिक्खापदानि च पञ्ञपेसि. ततो अनुक्कमेन द्वादसमवस्सं वेरञ्जायं वसि. तदा च आयस्मा सारिपुत्तो सत्थारा निद्दिट्ठेसु चिरट्ठितिहेतूसु जातेसु ‘‘नवङ्गसत्थुसासनमहत्तता च सम्पति जाता, विनयपञ्ञत्ति च बहुतरा जाता, पातिमोक्खुद्देसो एवेको न ताव सावकानं अनुञ्ञातो, सो च परिसुद्धेन सङ्घेन करीयति. सङ्घोपि एतरहि परिसुद्धो पच्छिमकस्स सोतापन्नत्ता’’ति चिन्तेत्वा पातिमोक्खुद्देसं अनुजानापेतुकामो यत्तकेहि च सिक्खापदेहि पातिमोक्खुद्देसो अनुजानीयति, तत्तकानं पञ्ञत्तियाचनपुब्बङ्गमं पातिमोक्खुद्देसं याचन्तो पुब्बुप्पन्नवितक्कसूचनपुच्छाविस्सज्जनक्कमवसेन याचनोकासे सम्पत्ते ‘‘एतस्स भगवा कालो’’तिआदिमाह.

तत्थ ‘‘यं भगवा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेय्या’’ति पातिमोक्खुद्देसप्पहोनकसिक्खापदं सन्धायाह, अयमत्थो भद्दालिसुत्तेन (म. नि. २.१३४ आदयो) दीपेतब्बो. तत्थ हि बहूसु सिक्खापदेसु पञ्ञत्तेसु, पञ्ञपियमानेसु च ‘‘न ताव भद्दालि सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेती’’तिआदि (म. नि. २.१४५) वुत्तं अपञ्ञत्तं उपादाय, तथा इधापि अपञ्ञत्तं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. परिसुद्धत्ता सङ्घस्स सम्पति सावकानं आणापातिमोक्खुद्देसं नानुजानामीति दस्सेन्तो ‘‘निरब्बुदो’’तिआदिमाह. न हि परिसुद्धे सङ्घे ओवादपातिमोक्खुद्देसस्स अनुद्देसकारणं अत्थि, तस्मिं सति आणापातिमोक्खुद्देसानुजाननाधिप्पायतो. तथा च सो ततो अट्ठन्नंवस्सानं अच्चयेन अनुञ्ञातो. यथाह पातिमोक्खठपनक्खन्धके (चूळव. ३८६) ‘‘न दानाहं, भिक्खवे, इतो परं उपोसथं करिस्सामि…पे… पातिमोक्खं उद्दिसेय्याथा’’ति. यं पन उपसम्पदक्खन्धके (महाव. १२९) ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खू अञ्ञतरं भिक्खुं उपसम्पादेत्वा एककं ओहाय पक्कमिंसु…पे… सो तस्सा मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा चिरेन अगमासी’’ति वत्थु आगतं, तं सुदिन्नवत्थुतो परतो उप्पन्नम्पि तत्थ यथाधिकारं समोधानेतुं वुत्तं. तथा तत्थेव ‘‘उभयानि खो पनस्स पातिमोक्खानि वित्थारेन स्वागतानि होन्ती’’तिआदिना (पाचि. १४७; अ. नि. ८.५२; १०.३३) अङ्गानिपि वेदितब्बानि. न हि आदितो एव उभतोपातिमोक्खानि सिद्धानीति. अपिच आदितो पट्ठाय अयमनुक्कमो वेदितब्बो, सेय्यथिदं – राहुलकुमारे उप्पन्ने बोधिसत्तो निक्खमित्वा छब्बस्सानि दुक्करं कत्वा सत्तमे अभिसम्बुद्धो, तस्मिं एव संवच्छरे कपिलवत्थुं गन्त्वा राहुलकुमारं पब्बाजेसि. अम्बलट्ठिकराहुलोवादसुत्तट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. २.१०७ आदयो) ‘‘अयञ्हि आयस्मा सत्तवस्सिककाले भगवन्तं चीवरकण्णे गहेत्वा ‘दायज्जं मे समण देहि, दायज्जं मे समण देही’ति दायज्जं याचमानो भगवता धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरस्स निय्यादेत्वा पब्बाजितो’’ति च वुत्तं, तस्मा राहुलकुमारं आरब्भ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तीहि सरणगमनेहि सामणेरपब्बज्ज’’न्ति (महाव. १०५) वुत्तत्ता सरणगमनूपसम्पदा पठमवस्सब्भन्तरे एव पटिक्खित्ता, ञत्तिचतुत्थकम्मवसेन उपसम्पदा अनुञ्ञाताति पञ्ञायति. अपिच राहुलवत्थुम्हि ‘‘न, भिक्खवे, अननुञ्ञातो मातापितूहि पुत्तो पब्बाजेतब्बो, यो पब्बाजेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. १०५) सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तस्मा इतो पुब्बेपि सिक्खापदानि पञ्ञत्तानीति सिद्धं.

सुत्वा च यो हेतुनिरोधमग्गं,

निरोधुपायं पटिविज्झि खिप्पं;

जातोवपेक्खेन असेसमेतं,

लोकं विपस्सी सुगतग्गसिस्सो.

सो धम्मसेनापति अग्गसिस्सो,

सद्धम्मराजस्स तथागतस्स;

सयं मुनिन्देन यसस्स पत्तो,

अनेकसो सोळसधा पसत्थो.

तस्मा हि सिक्खापदबन्धकालो,

ञातुम्पि लोके अतिभारियोव;

पगेव सिक्खापदभावभेदो,

पगेव अञ्ञो उभयत्थ तत्थ.

पच्चेकबुद्धा अपि तं द्वयन्तु,

ञातुं न सक्काव पगेव नेतुं;

निस्संसयं तत्थ तथागतोव,

जानिस्सतिच्चाह तथागतोति.

इच्चेतमत्थं इध भिक्खु ञत्वा,

सिक्खापदानं कमभावभेदं;

ञातुं सयं नो न परे च नेतुं,

परियेसितब्बो इध युत्तिमग्गो.

तत्थ कमभेदो सिक्खापदानं परतो आवि भविस्सति. भावभेदो ताव उक्खित्तकानुवत्तनपच्चया भिक्खु अनापत्तिको, भिक्खुनी पन समनुभट्ठा पाराजिका होति. पाराजिकापत्तिपटिच्छादने भिक्खुस्स दुक्कटं, भिक्खुनिया पाराजिकं. दुट्ठुल्लं आरोचेन्तस्स, पटिच्छादेन्तस्स च पाचित्तियं. महासावज्जं पाराजिकं आरोचेन्तस्स, पटिच्छादेन्तस्स च भिक्खुस्स दुक्कटं. इच्चेवमादीहि अभावभेदसिक्खापदानं इध भावभेदेन युत्तिपरियेसनं साधयमानोपि सिया अनुम्मादविघातभागीति. एत्तावता सकलस्सपि विनयपिटकस्स वितक्कयाचनकालकालञ्ञूकारणफलपयोजनेहि सत्तहि अङ्गेहि पटिमण्डितं निदानमायस्मता उपालित्थेरेन निदस्सितं होति. तत्थ थेरस्स विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतो वितक्को नाम. तस्सेव ‘‘एतस्स भगवा कालो’’तिआदिना पवत्ता याचना नाम. रत्तञ्ञूवेपुल्ललाभग्गबाहुसच्चमहत्तप्पत्ति कालो नाम. सब्बञ्ञू एव कालञ्ञू नाम. आसवट्ठानीयानं धम्मानं पातुभावो कारणं नाम. ‘‘तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताया’’ति वचनतो आसवट्ठानीयधम्मपटिघातो फलं नाम. ‘‘यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्सा’’ति वचनतो सासनब्रह्मचरियस्स चिरट्ठिति पयोजनन्ति वेदितब्बं. होति चेत्थ –

‘‘वितक्को याचना कालो, कालञ्ञू कारणं फलं;

पयोजनन्ति सत्तङ्गं, निदानं विनयस्सिधा’’ति.

२२. अन्तिममण्डलन्ति अब्भन्तरमण्डलं. तञ्हि इतरेसं अन्तो होति, खुद्दकमण्डलं वा. अनुमतिदानवसेन तेसं भिक्खूनं दत्वा. तेसं बुद्धानं चारिकाय विनेतब्बा वेनेय्यसत्ता. ओचिनन्ता वियाति बहुपुप्फं गच्छं मालाकारा चिरं ओचिनन्ति, एवं बहुवेनेय्येसु गामादीसु चिरं वसन्ता वेनेय्यपुञ्ञं परिहरन्ता चरन्ति. सन्तं सुखं, न वेदनासुखं विय सपरिप्फन्दं. दससहस्सचक्कवाळेति देवानं वसेन वुत्तं. मनुस्सा पन इमस्मिंयेव चक्कवाळे बोधनेय्या उप्पज्जन्ति. महाकरुणाय धुवं सत्तसमवलोकनं. ओतिण्णेति परिसमज्झं आगते, आरोचिते वा. येन कारणेन मयं तुम्हाकं देय्यधम्मं ददेय्याम, तं कुतो सक्का लद्धुं. बहुकिच्चा हि घरावासाति. दुतियविकप्पे तन्ति देय्यधम्मं. ‘‘तुम्हेहि तं कुतो लद्धा’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. केचि पन ‘‘पठमं किरियं पेक्खति, दुतियं देय्यधम्म’’न्ति वदन्ति. आचरियो पन ‘‘पठमयोजनाय यं दानपुञ्ञं, तं कुतो लब्भा. पुञ्ञन्तरायबहुला हि घरावासाति. दुतिययोजनाय तेमासब्भन्तरे यमहं ददेय्यं, अतिक्कन्तकालत्ता तमहं सम्पति कुतो ददेय्यन्ति दस्सेती’’ति वदति. सीलादिकुसलधम्मसन्दस्सनादिधम्मरतनवस्सं.

२३. पत्तुण्णदेसे पत्तुण्णं पटवरं. महायागन्ति महादानं. परिपुण्णसङ्कप्पन्ति तेमासं सोतब्बं अज्ज सुणिन्ति.

तत्रिदन्ति इदं कारणं.

उपालि दासकोति आचरियपरम्परतो. बाहिरब्भन्तरनिदानं, सिक्खापदानं पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खातं आवेणिकनिदानञ्च सन्धायाह ‘‘निदानस्स पभेददीपनतो’’ति. थेरवादादि वत्थुप्पभेदो. सकाय पटिञ्ञाय मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथातिआदि परसमयविवज्जनतोतिआदि. विभङ्गनयभेददस्सनतोति तिस्सो इत्थियो भूमट्ठं थलट्ठन्तिआदि. एत्थाह – किं भगवतो मारावट्टनपटिघाताय सत्ति नत्थीति? अत्थि, तथापिस्स पच्छा उपगुत्तकाले पसादहेतुत्ता अधिवासेति. एत्थ उपगुत्ताधिट्ठानं वत्तब्बं. बुद्धानं आचिण्णन्ति दिजदस्सनेन किंपयोजनन्ति चे? मारावट्टनहेतु ब्राह्मणस्स पुञ्ञन्तरायोति पयोजनं.

दिजोपि सो मारमनोरथस्स,

भङ्गं करोन्तो जिनपुङ्गवस्स;

सस्सिस्ससङ्घस्स अदासि दानं,

असेसकं कप्पियभण्डभेदं.

किं भगवा ससिस्सो ताव महन्तं कप्पियभण्डं उब्भण्डिकं कत्वा अगमासीति? न अगमासि, तेमासिभागियं पन पुञ्ञरासिकं देय्यधम्मं अप्पटिक्खिपन्तो ब्राह्मणस्स उपायतो सत्था अदासि.

तदञ्ञथा मारमनोरथोव,

पूरो सिया नेव दिजस्स भिय्यो;

पापं महन्तं अपि पापुणेय्य,

मिच्छाभिमानेन तथागते सो.

तस्मा भगवा अस्सादियन्तो तं देय्यधम्मं अप्पटिक्खिपन्तो उपायेन ब्राह्मणस्स पुञ्ञबुद्धिं कत्वा, मारस्स च मनोरथविघातं कत्वा अगमासीति, ‘‘अयं नयो अट्ठकथं विनापि पाळिनयानुलोमतो सिद्धो’’ति वदन्ति. कथं? –

‘‘सत्था ससिस्सो यदि अग्गहेसि,

दिजस्स तं चीवरमादितोव;

नाथस्स नो वीसतिवस्सकाले,

विरुज्झते जीवकयाचनापि;

तथापि सब्बं सुविचारयित्वा,

युत्तं नयं चिन्तयितुंव युत्त’’न्ति.

इदानि आयस्मा उपालित्थेरो विनयपञ्ञत्तिया साधारणनिदानं दस्सेत्वा सिक्खापदानं पाटेक्कं पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खातं निदानमादिं कत्वा पुग्गलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिविभागापत्तिभेदन्तरापत्तिआदिकं नानप्पकारं विधिं निज्जटं निग्गुम्बं कत्वा दस्सेतुं ‘‘अथ खो भगवा वेरञ्जायं यथाभिरन्तं विहरित्वा’’तिआदिमाहाति. इध ठत्वा –

सिक्खापदान सब्बेसं, कमभेदं पकासये;

तस्मिं सिद्धे निदानानं, कमसिद्धि यतो भवे.

तत्थ सब्बसिक्खापदानं यथासम्भवं देसनाक्कमो पहानक्कमो पटिपत्तिक्कमो उप्पत्तिक्कमोति चतुब्बिधो कमो लब्भति. तत्थ भगवता राजगहे भिक्खूनं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानन्तेन पातिमोक्खुद्देसस्स यो देसनाक्कमो अनुञ्ञातो, तं देसनाक्कममनुलोमेन्तो आयस्मा महाकस्सपो पठमं पाराजिकुद्देसं पुच्छि, तदनन्तरं सङ्घादिसेसुद्देसं, ततो अनियतुद्देसं वित्थारुद्देसञ्च पुच्छित्वा तदनन्तरं भिक्खुनीविभङ्गञ्च तेनेव अनुक्कमेन पुच्छि, निदानुद्देसन्तोगधानञ्च सरूपेन अनुद्दिट्ठानं पुच्छनत्थं खन्धकेपि पुच्छि. एतेन च खन्धके पञ्ञत्ता थुल्लच्चया सङ्गहिता होन्ति. पुच्छितानुक्कमेनेव उपालित्थेरो तं सब्बं सापत्तिभेदादिकं देसेन्तो थुल्लच्चयदुब्भासितआपत्तिसमुट्ठानादिदीपकं अन्तोकत्वा देसेसि, अयमेत्थ देसनाक्कमो. उभतोविभङ्गखन्धकतो पन उच्चिनित्वा तदा परिवारपाळि विसुं कता. इममेव नयं सन्धाय अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘एतेनेव उपायेन खन्धकपरिवारेपि आरोपेसु’’न्तिआदि (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा). अपिच पाळिया ‘‘एतेनेवुपायेन उभतोविनये पुच्छि. पुट्ठो पुट्ठो आयस्मा उपालि विस्सज्जेसी’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तस्मा महाकस्सपो उभतोविभङ्गे एव पुच्छि. विस्सज्जेन्तो पन आयस्मा उपालि निवरसेसं देसेन्तो खन्धकपरिवारे अन्तोकत्वा देसेसि. तदा च खन्धकपरिवारपाळि विसुं कताति अयं देसनाक्कमो. यदि एवं निदानुद्देसो पठमं देसेतब्बोति चे? न, तदसम्भवतो. सो हि ‘‘यस्स सिया आपत्ती’’तिआदिना (महाव. १३४) नयेन पवत्तत्ता पठमं सिक्खापदसङ्गहितासु आपत्तीसु अदस्सितासु न सम्भवति. ‘‘यानि मया भिक्खूनं पञ्ञत्तानि सिक्खापदानि, तानि नेसं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानेय्य’’न्ति वचनतो सिक्खापदानेव पठमं देसेतब्बानीति पाराजिकुद्देसक्कमो सम्भवति.

पाराजिकुद्देसादिसङ्गहितानं आपत्तिअकुसलानं यथोळारिकक्कमेन पहातब्बत्ता पहानक्कमोपेत्थ सम्भवति. उपसम्पन्नसमनन्तरं ‘‘तावदेव चत्तारि अकरणीयानि आचिक्खितब्बानी’’ति (महाव. १२९) वचनतो ‘‘समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू’’ति (दी. नि. १.१९३) वचनतो च यथा गरुकं आचिक्खणं सिक्खनेन पटिपत्तिक्कमोपेत्थ सम्भवति, एवमिमेहि तीहि कमेहि देसेतब्बानम्पेतेसं सिक्खापदानं यथासम्भवं उप्पत्तिक्कमो सम्भवति. तथा हि यं यं साधारणं, तं तं भिक्खुं आरब्भ उप्पन्ने एव वत्थुस्मिं ‘‘या पन भिक्खुनी छन्दसो मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति भिक्खुनीनम्पि पञ्ञत्तं. अञ्ञथा तं भिक्खुनीनं अनुप्पन्नपञ्ञत्ति सिया. ततो ‘‘अनुप्पन्नपञ्ञत्ति तस्मिं नत्थी’’ति (परि. २४७) परिवारे एतं वचनं विरुज्झति, एत्तावता पुरिमेन कमत्तयेन पठमं देसेतब्बतं पत्ते पाराजिकुद्देसे पठमुप्पन्नत्ता मेथुनधम्मपाराजिकं सब्बपठमं देसेतुकामो उपालित्थेरो ‘‘तत्र सुदं भगवा वेसालिय’’न्ति वेसालिमेव पापेत्वा ठपेसि. अञ्ञथा बाराणसियं पञ्ञत्तानं ‘‘न, भिक्खवे, मनुस्समंसं परिभुञ्जितब्ब’’न्ति (महाव. २८०) एवमादीनं देसनाधिप्पाये सति बाराणसिं पापेत्वा ठपेय्याति.

अब्भन्तरनिदानकथा निट्ठिता.

वेरञ्जकण्डवण्णना निट्ठिता.

१. पाराजिककण्डो

१. पठमपाराजिकं

सुदिन्नभाणवारवण्णना

पठमस्सेत्थ निदाने, ठत्वा पाराजिकस्स विञ्ञेय्यो;

चोदनापरिहारनयो, पुग्गलवत्थुप्पकासनेयेव.

तत्थ भगवा वेरञ्जायं वुत्थवस्सो अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो कत्तिकजुण्हपक्खे एव वेसालिं पापुणित्वा याव पठमपाराजिकसिक्खापदपञ्ञापनं, ताव अट्ठ वस्सानि वेसालियंयेव विहरन्तो विय पाळिक्कमेन दिस्सति, न च भगवा तावत्तकं कालं तत्थेव विहासि. सो हि सुदिन्नस्स सावकानं सन्तिके पब्बज्जं उपसम्पदञ्च अनुजानित्वा यथाभिरन्तं तत्थ विहरित्वा चारिकं चरन्तो भेसकळावनं पत्वा तत्थ तेरसमं वस्सं वसि, तेनेव अनुक्कमेन सावत्थिं पत्वा चुद्दसमं वस्सं वसि, पन्नरसमं कपिलवत्थुम्हि, सोळसमं आळवियं, ततो वुत्थवस्सो चारिकं चरन्तो राजगहं पत्वा सत्तरसमं वसि, इमिना अनुक्कमेन अपरानिपि तीणि वस्सानि तत्थेव वसि. एत्तावता भगवा परिपुण्णवीसतिवस्सो राजगहतो अनुपुब्बेन वेसालिं पापुणि, ततो उपसम्पदाय अट्ठवस्सिको सुदिन्नो वेसालियंयेव मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसि, ततो भगवा तस्मिं वत्थुस्मिं पठमं पाराजिकं पञ्ञपेसीति वेदितब्बं. तत्थ यस्मा उपालित्थेरो इतो पठमतरं तत्थ वेसालियञ्च पञ्ञत्तसिक्खापदानि अदस्सेतुकामो, विनयनिदानानन्तरं पठमपाराजिकमेव दस्सेतुकामो, तस्मा वेसालियं पठमं निवासं, पच्छा इमस्स सिक्खापदस्स पञ्ञत्तिकाले निवासञ्च एकतो कत्वा ‘‘तत्र सुदं भगवा वेसालिय’’न्तिआदिमाह, तेन वुत्तं ‘‘पठमस्सेत्थ निदाने, ठत्वा …पे… पकासनेयेवा’’ति. तस्मा इमस्मिं पठमपाराजिकस्स पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खाते निदाने ठत्वा ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होति…पे… अञ्ञतरं वज्जिगामं उपनिस्साय विहरती’’ति एतस्मिं इमस्स सिक्खापदस्स पुग्गलप्पकासने, ‘‘तेन खो पन समयेन वज्जी दुब्भिक्खा होति…पे… तिक्खत्तुं मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसी’’ति (पारा. ३०) इमस्मिं वत्थुप्पकासने च चोदनानयो, परिहारनयो च वेदितब्बोति वुत्तं होति. तत्रायं पकासना – किमत्थं थेरेन अञ्ञेसं सिक्खापदानं पुग्गलवत्थूनि विय सङ्खेपतो अवत्वा यत्थ च सो उप्पन्नो, यथा च धम्मे पसन्नो, यथा च पब्बजितो, यथा च इमं वत्थुं उप्पादेति, तं सब्बं अनवसेसेत्वा पुग्गलवत्थूनि वित्थारतो वुत्तानीति चे? वुच्चते –

एवं सद्धाय किच्छेन, महन्ते भोगञातके;

हित्वा पब्बजितानम्पि, पेसलानम्पि सब्बसो.

सब्बलामकधम्मायं, मेथुनो यदि सम्भवे;

न धम्मदेसनायेव, सिद्धा विरति सब्बसो.

तस्मा नवङ्गसद्धम्मे, सत्थारा देसितेपि च;

विनयो पञ्ञपेतब्बो, ततो धम्मविसुद्धिहि.

विनयाभावतो एवं, अज्झाचारो भविस्सति;

तस्मा विनयपञ्ञत्ति, सात्थिका पेसलस्सपि.

अनादीनवदस्सावी, यस्मा यं पापमाचरि;

विनयोयेव सद्धानं, आदीनवविभाविनो.

तस्मा सद्धानुसारीनं, विनयो सात्थकोव यं;

धम्मो धम्मानुसारीनं, ततो उभयदेसना.

अपि च यदि पण्णत्तिवीतिक्कमं अकरोन्तस्सापि याव ब्रह्मलोका अयसो पत्थटो, पगेवञ्ञेसन्ति दस्सनत्थं अज्झाचारस्स पाकटभावदीपनं. कथं? –

अभब्बो अरहत्तस्स, सुदिन्नो पुत्तमातरो;

भब्बानुप्पन्नपञ्ञत्ति, तदत्थं न कता अयं.

ननु मागण्डिकं अज्झुपेक्खित्वा मातापितूनमस्सा हितत्थं धम्मं देसेतीति इममत्थं दस्सेतुं बीजकबीजकमातूनं अरहत्तुप्पत्ति थेरेन दीपिता. ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होति, येन समयेन सुदिन्नो पुराणदुतियिकाय मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’ति वा ‘‘येन समयेन भगवा पठमपाराजिकं पञ्ञपेसी’’ति वा वचनं इध न युज्जति. कस्मा? ‘‘इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवती’’ति वुत्तं अट्ठकथावचनञ्हि इध न लब्भति. चिरनिविट्ठो हि सो गामो, न तस्मिंयेव समयेति. यस्मा पन सो चिरनिविट्ठोपि च गामो अत्तनो निविट्ठकालतो पट्ठाय सब्बकालमत्थीति वत्तब्बतं अरहति, तेन परियायेन ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होती’’ति वुत्तं.

२५-६. अनुञ्ञातोसि पन त्वन्ति समणवत्तदस्सनत्थं भगवा पुच्छति. मातापितूहि अननुञ्ञातन्ति एत्थ जनकेहेव अननुञ्ञातदस्सनत्थं पुच्छीति वुत्तं. न खो सुदिन्न तथागताति ‘‘पब्बाजेतु मं भगवा’’ति याचनावसेन पनेवमाह, न भगवा सयं सरणानि दत्वा पब्बाजेसि. दुक्खस्साति एत्थ ‘‘कलभागम्पी’’ति पाठसेसो. विकप्पद्वयेपीति दुतियततियविकप्पेसु. पुरिमपदस्साति किञ्चीति पदस्स. उत्तरपदेनाति दुक्खस्साति पदेन. समानविभत्तीति सामिवचनं. यथा किं? ‘‘कस्सचि दुक्खस्सा’’ति वत्तब्बे ‘‘किञ्चि दुक्खस्सा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. अकामका विना भविस्सामाति तया सद्धिं अमरित्वा अकामा जीविस्साम. सचेपि न मराम, अकामकाव तया वियोगं पापुणिस्साम, तयि जीवमाने एव नो मरणं भवेय्य, मरणेनपि नो तया वियोगं मयं अकामकाव पापुणिस्साम.

३०. कतिपाहं बलं गाहेत्वाति कस्मा पनायं तथा पब्बज्जाय तिब्बच्छन्दो अनुञ्ञातो समानो कतिपाहं घरेयेव विलम्बित्वा कायबलञ्च अग्गहेसीति? अनुमतिदानेन मातापितूसु सहायकेसु च तुट्ठो तेसं चित्ततुट्ठत्थं. केसुचि अट्ठकथापोत्थकेसु केचि आचरिया ‘‘अयं सुदिन्नो जीवकवत्थुतो पच्छा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको जातो’’ति सञ्ञाय ‘‘गहपतिचीवरं पटिक्खिपित्वा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होती’’ति लिखन्ति, तं ‘‘अचिरूपसम्पन्नो’’ति वचनेन विरुज्झति. ‘‘तथा सुदिन्नो हि भगवतो द्वादसमे वस्से पब्बजितो, वीसतिमे वस्से ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सयं पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको हुत्वा’’ति, ‘‘भगवतो हि बुद्धत्तं पत्ततो पट्ठाय याव इदं वत्थं, एत्थन्तरे वीसति वस्सानि न कोचि गहपतिचीवरं सादियि, सब्बे पंसुकूलिकाव अहेसु’’न्ति च वुत्तेन अट्ठकथावचनेन विरुज्झति, पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको, न उपसम्पदाय. उपसम्पदं पन जीवकवत्थुतो (महाव. ३२६) पच्छा अलत्थ, तस्मा अवस्सिको ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सियाति चे? न, ‘‘अलत्थ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पद’’न्ति एकतो अनन्तरं वुत्तत्ता. पब्बज्जानन्तरमेव हि सो उपसम्पन्नो तेरसधुतङ्गगुणे समादाय वत्तन्तो अट्ठ वस्सानि वज्जिगामे विहरित्वा निस्सयमुत्तत्ता सयंवसी हुत्वा ‘‘एतरहि खो वज्जी दुब्भिक्खा’’तिआदितक्कवसेन येन वेसाली तदवसरि, तस्मा ‘‘पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होती’’ति एत्तकोयेव पाठो येसु पोत्थकेसु दिस्सति, सोव पमाणतो गहेतब्बो. ‘‘आरञ्ञिको होती’’ति इमिना पञ्च सेनासनपटिसंयुत्तानि सङ्गहितानि नेसज्जिकङ्गञ्च विहारसभागत्ता, ‘‘पिण्डपातिको’’ति इमिना पञ्च पिण्डपातपटिसंयुत्तानि, ‘‘पंसुकूलिको’’ति इमिना द्वे चीवरपटिसंयुत्तानि सङ्गहितानीति. ञातिघरूपगमनकारणदीपनाधिप्पायतो सपदानचारिकङ्गं विसुं वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘मा अतिहरापेसु’’न्ति कालब्यत्तयवसेन वुत्तं. धम्मस्सन्तरायकरतरत्ता ‘‘इमं नय’’न्ति अनयोयेव.

येभुय्येन हि सत्तानं, विनासे पच्चुपट्ठिते;

अनयो नयरूपेन, बुद्धिमागम्म तिट्ठति.

३६. अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति एत्थ दुविधं सिक्खापदपञ्ञापनं. कथं? ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति एवं सउद्देसानुद्देसभेदतो दुविधं. तत्थ पातिमोक्खे सरूपतो आगता पञ्च आपत्तिक्खन्धा सउद्देसपञ्ञत्ति नाम. सापि दुविधा सपुग्गलापुग्गलनिद्देसभेदतो. तत्थ यस्सा पञ्ञत्तिया अन्तो आपत्तिया सह, विना वा पुग्गलो दस्सितो, सा सपुग्गलनिद्देसा. इतरा अपुग्गलनिद्देसाति वेदितब्बा. सपुग्गलनिद्देसापि दुविधा दस्सितादस्सितापत्तिभेदतो. तत्थ अदस्सितापत्तिका नाम अट्ठ पाराजिका धम्मा. ‘‘पाराजिको होति असंवासो’’ति हि पुग्गलोव तत्थ दस्सितो, नापत्ति. दस्सितापत्तिका नाम भिक्खुनीपातिमोक्खे ‘‘सत्तरस सङ्घादिसेसा धम्मा निस्सारणीयं सङ्घादिसेस’’न्ति हि तत्थ आपत्ति दस्सिता सद्धिं पुग्गलेन, तथा अपुग्गलनिद्देसापि दस्सितादस्सितापत्तितोव दुविधा. तत्थ अदस्सितापत्तिका नाम सेखिया धम्मा. सेसा दस्सितापत्तिकाति वेदितब्बा. सापि दुविधा अनिद्दिट्ठकारकनिद्दिट्ठकारकभेदतो. तत्थ अनिद्दिट्ठकारका नाम सुक्कविस्सट्ठि मुसावाद ओमसवाद पेसुञ्ञ भूतगाम अञ्ञवादक उज्झापनक गणभोजन परम्परभोजन सुरामेरय अङ्गुलिपतोदक हसधम्म अनादरिय तलघातकजतुमट्ठक सिक्खापदानं वसेन पञ्चदसविधा होन्ति. सेसानं पुग्गलनिद्देसानं वसेन निद्दिट्ठकारका वेदितब्बा.

अनुद्देसपञ्ञत्तिपि पदभाजनन्तरापत्तिविनीतवत्थुपटिक्खेपपञ्ञत्तिअवुत्तसिद्धिवसेन छब्बिधा होन्ति. तत्थ ‘‘येभुय्येन खायितं आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ६१) एवमादिका पदभाजनिये सन्दिस्समानापत्ति पदभाजनसिक्खापदं नाम. ‘‘न त्वेव नग्गेन आगन्तब्बं, यो आगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिका (पारा. ५१७) अन्तरापत्तिसिक्खापदं नाम. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति (पारा. ७५) एवमादिका विनीतवत्थुसिक्खापदं नाम. ‘‘लोहितुप्पादको, भिक्खवे, अनुपसम्पन्नो न उपसम्पादेतब्बो, उपसम्पन्नो नासेतब्बो’’ति (महाव. ११४) एवमादिका पटिक्खेपसिक्खापदं नाम. खन्धकेसु पञ्ञत्तदुक्कटथुल्लच्चयानि पञ्ञत्तिसिक्खापदं नाम. ‘‘या पन भिक्खुनी नच्चं वा गीतं वा वादितं वा दस्सनाय गच्छेय्य, पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ८३४) इमिना वुत्तेन ‘‘या पन भिक्खुनी नच्चेय्य वा गायेय्य वा वादेय्य वा पाचित्तिय’’न्ति एवमादिकं यं किञ्चि अट्ठकथाय दिस्समानं आपत्तिजातं, विनयकम्मं वा अवुत्तसिद्धिसिक्खापदं नाम. छब्बिधम्पेतं छहि कारणेहि उद्देसारहं न होतीति अनुद्देससिक्खापदं नामाति वेदितब्बं. सेय्यथिदं – पञ्चहि उद्देसेहि यथासम्भवं विसभागत्ता थुल्लच्चयदुब्भासितानं, सभागवत्थुकम्पि दुक्कटथुल्लच्चयद्वयं असभागापत्तिकत्ता, अन्तरापत्तिपञ्ञत्तिसिक्खापदानं नानावत्थुकापत्तिकत्ता, पटिक्खेपसिक्खापदानं केसञ्चि विनीतवत्थुपञ्ञत्तिसिक्खापदानञ्च अदस्सितापत्तिकत्ता, अदस्सितवत्थुकत्ता भेदानुवत्तकथुल्लच्चयस्स, अदस्सितापत्तिवत्थुकत्ता अवुत्तसिद्धिसिक्खापदानन्ति. एत्तावता ‘‘दुविधं सिक्खापदपञ्ञापनं उद्देसानुद्देसभेदतो’’ति यं वुत्तं, तं समासतो पकासितं होति.

तत्थ अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति सउद्देससिक्खापदं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. एकच्चे आचरिया एवं किर वण्णयन्ति ‘‘चत्तारो पाराजिका कतिवस्साभिसम्बुद्धेन भगवता पञ्ञत्तातिआदिना पुच्छं कत्वा तेसु पठमपाराजिको वेसालियं पञ्ञत्तो पञ्चवस्साभिसम्बुद्धेन हेमन्तानं पठमे मासे दुतिये पक्खे दसमे दिवसे अड्ढतेय्यपोरिसाय छायाय पुरत्थाभिमुखेन निसिन्नेन अड्ढतेरसानं भिक्खुसतानं मज्झे सुदिन्नं कलन्दपुत्तं आरब्भ पञ्ञत्तो’’ति, तं न युज्जति, कस्मा? –

यस्मा द्वादसमं वस्सं, वेरञ्जायं वसि जिनो;

तस्मिञ्च सुद्धो सङ्घोति, नेव पाराजिकं तदा.

थेरस्स सारिपुत्तस्स, सिक्खापञ्ञत्तियाचना;

तस्मिं सिद्धाति सिद्धाव, गरुकापत्ति नो तदा.

ओवादपातिमोक्खञ्च, किं सत्था चतुवस्सिको;

पटिक्खिपि किमाणञ्च, समत्तं अनुजानि सो.

अजातसत्तुं निस्साय, सङ्घभेदमकासि यं;