१. पठमपाराजिकं
सुदिन्नभाणवारवण्णना
पठमस्सेत्थ निदाने, ठत्वा पाराजिकस्स विञ्ञेय्यो;
चोदनापरिहारनयो, पुग्गलवत्थुप्पकासनेयेव.
तत्थ भगवा वेरञ्जायं वुत्थवस्सो अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो कत्तिकजुण्हपक्खे एव वेसालिं पापुणित्वा याव पठमपाराजिकसिक्खापदपञ्ञापनं, ताव अट्ठ वस्सानि वेसालियंयेव विहरन्तो विय पाळिक्कमेन दिस्सति, न च भगवा तावत्तकं कालं तत्थेव विहासि. सो हि सुदिन्नस्स सावकानं सन्तिके पब्बज्जं उपसम्पदञ्च अनुजानित्वा यथाभिरन्तं तत्थ विहरित्वा चारिकं चरन्तो भेसकळावनं पत्वा तत्थ तेरसमं वस्सं वसि, तेनेव अनुक्कमेन सावत्थिं पत्वा चुद्दसमं वस्सं वसि, पन्नरसमं कपिलवत्थुम्हि, सोळसमं आळवियं, ततो वुत्थवस्सो चारिकं चरन्तो राजगहं पत्वा सत्तरसमं वसि, इमिना अनुक्कमेन अपरानिपि तीणि वस्सानि तत्थेव वसि. एत्तावता भगवा परिपुण्णवीसतिवस्सो राजगहतो अनुपुब्बेन वेसालिं पापुणि, ततो उपसम्पदाय अट्ठवस्सिको सुदिन्नो वेसालियंयेव मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसि, ततो भगवा तस्मिं वत्थुस्मिं पठमं पाराजिकं पञ्ञपेसीति वेदितब्बं. तत्थ यस्मा उपालित्थेरो इतो पठमतरं तत्थ वेसालियञ्च पञ्ञत्तसिक्खापदानि अदस्सेतुकामो, विनयनिदानानन्तरं पठमपाराजिकमेव दस्सेतुकामो, तस्मा वेसालियं पठमं निवासं, पच्छा इमस्स सिक्खापदस्स पञ्ञत्तिकाले निवासञ्च एकतो कत्वा ‘‘तत्र सुदं भगवा वेसालिय’’न्तिआदिमाह, तेन वुत्तं ‘‘पठमस्सेत्थ निदाने, ठत्वा …पे… पकासनेयेवा’’ति. तस्मा इमस्मिं पठमपाराजिकस्स पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खाते निदाने ठत्वा ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होति…पे… अञ्ञतरं वज्जिगामं उपनिस्साय विहरती’’ति एतस्मिं इमस्स सिक्खापदस्स पुग्गलप्पकासने, ‘‘तेन खो पन समयेन वज्जी दुब्भिक्खा होति…पे… तिक्खत्तुं मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसी’’ति (पारा. ३०) इमस्मिं वत्थुप्पकासने च चोदनानयो, परिहारनयो च वेदितब्बोति वुत्तं होति. तत्रायं पकासना – किमत्थं थेरेन अञ्ञेसं सिक्खापदानं पुग्गलवत्थूनि विय सङ्खेपतो अवत्वा यत्थ च सो उप्पन्नो, यथा च धम्मे पसन्नो, यथा च पब्बजितो, यथा च इमं वत्थुं उप्पादेति, तं सब्बं अनवसेसेत्वा पुग्गलवत्थूनि वित्थारतो वुत्तानीति चे? वुच्चते –
एवं सद्धाय किच्छेन, महन्ते भोगञातके;
हित्वा पब्बजितानम्पि, पेसलानम्पि सब्बसो.
सब्बलामकधम्मायं, मेथुनो यदि सम्भवे;
न धम्मदेसनायेव, सिद्धा विरति सब्बसो.
तस्मा नवङ्गसद्धम्मे, सत्थारा देसितेपि च;
विनयो पञ्ञपेतब्बो, ततो धम्मविसुद्धिहि.
विनयाभावतो एवं, अज्झाचारो भविस्सति;
तस्मा विनयपञ्ञत्ति, सात्थिका पेसलस्सपि.
अनादीनवदस्सावी, यस्मा यं पापमाचरि;
विनयोयेव सद्धानं, आदीनवविभाविनो.
तस्मा सद्धानुसारीनं, विनयो सात्थकोव यं;
धम्मो धम्मानुसारीनं, ततो उभयदेसना.
अपि च यदि पण्णत्तिवीतिक्कमं अकरोन्तस्सापि याव ब्रह्मलोका अयसो पत्थटो, पगेवञ्ञेसन्ति दस्सनत्थं अज्झाचारस्स पाकटभावदीपनं. कथं? –
अभब्बो अरहत्तस्स, सुदिन्नो पुत्तमातरो;
भब्बानुप्पन्नपञ्ञत्ति, तदत्थं न कता अयं.
ननु मागण्डिकं अज्झुपेक्खित्वा मातापितूनमस्सा हितत्थं धम्मं देसेतीति इममत्थं दस्सेतुं बीजकबीजकमातूनं अरहत्तुप्पत्ति थेरेन दीपिता. ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होति, येन समयेन सुदिन्नो पुराणदुतियिकाय मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’ति वा ‘‘येन समयेन भगवा पठमपाराजिकं पञ्ञपेसी’’ति वा वचनं इध न युज्जति. कस्मा? ‘‘इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवती’’ति वुत्तं अट्ठकथावचनञ्हि इध न लब्भति. चिरनिविट्ठो हि सो गामो, न तस्मिंयेव समयेति. यस्मा पन सो चिरनिविट्ठोपि च गामो अत्तनो निविट्ठकालतो पट्ठाय सब्बकालमत्थीति वत्तब्बतं अरहति, तेन परियायेन ‘‘तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम होती’’ति वुत्तं.
२५-६. अनुञ्ञातोसि पन त्वन्ति समणवत्तदस्सनत्थं भगवा पुच्छति. मातापितूहि अननुञ्ञातन्ति एत्थ जनकेहेव अननुञ्ञातदस्सनत्थं पुच्छीति वुत्तं. न खो सुदिन्न तथागताति ‘‘पब्बाजेतु मं भगवा’’ति याचनावसेन पनेवमाह, न भगवा सयं सरणानि दत्वा पब्बाजेसि. दुक्खस्साति एत्थ ‘‘कलभागम्पी’’ति पाठसेसो. विकप्पद्वयेपीति दुतियततियविकप्पेसु. पुरिमपदस्साति किञ्चीति पदस्स. उत्तरपदेनाति दुक्खस्साति पदेन. समानविभत्तीति सामिवचनं. यथा किं? ‘‘कस्सचि दुक्खस्सा’’ति वत्तब्बे ‘‘किञ्चि दुक्खस्सा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. अकामका विना भविस्सामाति तया सद्धिं अमरित्वा अकामा जीविस्साम. सचेपि न मराम, अकामकाव तया वियोगं पापुणिस्साम, तयि जीवमाने एव नो मरणं भवेय्य, मरणेनपि नो तया वियोगं मयं अकामकाव पापुणिस्साम.
३०. कतिपाहं बलं गाहेत्वाति कस्मा पनायं तथा पब्बज्जाय तिब्बच्छन्दो अनुञ्ञातो समानो कतिपाहं घरेयेव विलम्बित्वा कायबलञ्च अग्गहेसीति? अनुमतिदानेन मातापितूसु सहायकेसु च तुट्ठो तेसं चित्ततुट्ठत्थं. केसुचि अट्ठकथापोत्थकेसु केचि आचरिया ‘‘अयं सुदिन्नो जीवकवत्थुतो पच्छा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको जातो’’ति सञ्ञाय ‘‘गहपतिचीवरं पटिक्खिपित्वा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होती’’ति लिखन्ति, तं ‘‘अचिरूपसम्पन्नो’’ति वचनेन विरुज्झति. ‘‘तथा सुदिन्नो हि भगवतो द्वादसमे वस्से पब्बजितो, वीसतिमे वस्से ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सयं पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको हुत्वा’’ति, ‘‘भगवतो हि बुद्धत्तं पत्ततो पट्ठाय याव इदं वत्थं, एत्थन्तरे वीसति वस्सानि न कोचि गहपतिचीवरं सादियि, सब्बे पंसुकूलिकाव अहेसु’’न्ति च वुत्तेन अट्ठकथावचनेन विरुज्झति, पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको, न उपसम्पदाय. उपसम्पदं पन जीवकवत्थुतो (महाव. ३२६) पच्छा अलत्थ, तस्मा अवस्सिको ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सियाति चे? न, ‘‘अलत्थ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पद’’न्ति एकतो अनन्तरं वुत्तत्ता. पब्बज्जानन्तरमेव हि सो उपसम्पन्नो तेरसधुतङ्गगुणे समादाय वत्तन्तो अट्ठ वस्सानि वज्जिगामे विहरित्वा निस्सयमुत्तत्ता सयंवसी हुत्वा ‘‘एतरहि खो वज्जी दुब्भिक्खा’’तिआदितक्कवसेन येन वेसाली तदवसरि, तस्मा ‘‘पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होती’’ति एत्तकोयेव पाठो येसु पोत्थकेसु दिस्सति, सोव पमाणतो गहेतब्बो. ‘‘आरञ्ञिको होती’’ति इमिना पञ्च सेनासनपटिसंयुत्तानि सङ्गहितानि नेसज्जिकङ्गञ्च विहारसभागत्ता, ‘‘पिण्डपातिको’’ति इमिना पञ्च पिण्डपातपटिसंयुत्तानि, ‘‘पंसुकूलिको’’ति इमिना द्वे चीवरपटिसंयुत्तानि सङ्गहितानीति. ञातिघरूपगमनकारणदीपनाधिप्पायतो सपदानचारिकङ्गं विसुं वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘मा अतिहरापेसु’’न्ति कालब्यत्तयवसेन वुत्तं. धम्मस्सन्तरायकरतरत्ता ‘‘इमं नय’’न्ति अनयोयेव.
येभुय्येन हि सत्तानं, विनासे पच्चुपट्ठिते;
अनयो नयरूपेन, बुद्धिमागम्म तिट्ठति.
३६. अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति एत्थ दुविधं सिक्खापदपञ्ञापनं. कथं? ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथा’’ति एवं सउद्देसानुद्देसभेदतो दुविधं. तत्थ पातिमोक्खे सरूपतो आगता पञ्च आपत्तिक्खन्धा सउद्देसपञ्ञत्ति नाम. सापि दुविधा सपुग्गलापुग्गलनिद्देसभेदतो. तत्थ यस्सा पञ्ञत्तिया अन्तो आपत्तिया सह, विना वा पुग्गलो दस्सितो, सा सपुग्गलनिद्देसा. इतरा अपुग्गलनिद्देसाति वेदितब्बा. सपुग्गलनिद्देसापि दुविधा दस्सितादस्सितापत्तिभेदतो. तत्थ अदस्सितापत्तिका नाम अट्ठ पाराजिका धम्मा. ‘‘पाराजिको होति असंवासो’’ति हि पुग्गलोव तत्थ दस्सितो, नापत्ति. दस्सितापत्तिका नाम भिक्खुनीपातिमोक्खे ‘‘सत्तरस सङ्घादिसेसा धम्मा निस्सारणीयं सङ्घादिसेस’’न्ति हि तत्थ आपत्ति दस्सिता सद्धिं पुग्गलेन, तथा अपुग्गलनिद्देसापि दस्सितादस्सितापत्तितोव दुविधा. तत्थ अदस्सितापत्तिका नाम सेखिया धम्मा. सेसा दस्सितापत्तिकाति वेदितब्बा. सापि दुविधा अनिद्दिट्ठकारकनिद्दिट्ठकारकभेदतो. तत्थ अनिद्दिट्ठकारका नाम सुक्कविस्सट्ठि मुसावाद ओमसवाद पेसुञ्ञ भूतगाम अञ्ञवादक उज्झापनक गणभोजन परम्परभोजन सुरामेरय अङ्गुलिपतोदक हसधम्म अनादरिय तलघातकजतुमट्ठक सिक्खापदानं वसेन पञ्चदसविधा होन्ति. सेसानं पुग्गलनिद्देसानं वसेन निद्दिट्ठकारका वेदितब्बा.
अनुद्देसपञ्ञत्तिपि पदभाजनन्तरापत्तिविनीतवत्थुपटिक्खेपपञ्ञत्तिअवुत्तसिद्धिवसेन छब्बिधा होन्ति. तत्थ ‘‘येभुय्येन खायितं आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ६१) एवमादिका पदभाजनिये सन्दिस्समानापत्ति पदभाजनसिक्खापदं नाम. ‘‘न त्वेव नग्गेन आगन्तब्बं, यो आगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिका (पारा. ५१७) अन्तरापत्तिसिक्खापदं नाम. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति (पारा. ७५) एवमादिका विनीतवत्थुसिक्खापदं नाम. ‘‘लोहितुप्पादको, भिक्खवे, अनुपसम्पन्नो न उपसम्पादेतब्बो, उपसम्पन्नो नासेतब्बो’’ति (महाव. ११४) एवमादिका पटिक्खेपसिक्खापदं नाम. खन्धकेसु पञ्ञत्तदुक्कटथुल्लच्चयानि पञ्ञत्तिसिक्खापदं नाम. ‘‘या पन भिक्खुनी नच्चं वा गीतं वा वादितं वा दस्सनाय गच्छेय्य, पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ८३४) इमिना वुत्तेन ‘‘या पन भिक्खुनी नच्चेय्य वा गायेय्य वा वादेय्य वा पाचित्तिय’’न्ति एवमादिकं यं किञ्चि अट्ठकथाय दिस्समानं आपत्तिजातं, विनयकम्मं वा अवुत्तसिद्धिसिक्खापदं नाम. छब्बिधम्पेतं छहि कारणेहि उद्देसारहं न होतीति अनुद्देससिक्खापदं नामाति वेदितब्बं. सेय्यथिदं – पञ्चहि उद्देसेहि यथासम्भवं विसभागत्ता थुल्लच्चयदुब्भासितानं, सभागवत्थुकम्पि दुक्कटथुल्लच्चयद्वयं असभागापत्तिकत्ता, अन्तरापत्तिपञ्ञत्तिसिक्खापदानं नानावत्थुकापत्तिकत्ता, पटिक्खेपसिक्खापदानं केसञ्चि विनीतवत्थुपञ्ञत्तिसिक्खापदानञ्च अदस्सितापत्तिकत्ता, अदस्सितवत्थुकत्ता भेदानुवत्तकथुल्लच्चयस्स, अदस्सितापत्तिवत्थुकत्ता अवुत्तसिद्धिसिक्खापदानन्ति. एत्तावता ‘‘दुविधं सिक्खापदपञ्ञापनं उद्देसानुद्देसभेदतो’’ति यं वुत्तं, तं समासतो पकासितं होति.
तत्थ अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति सउद्देससिक्खापदं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. एकच्चे आचरिया एवं किर वण्णयन्ति ‘‘चत्तारो पाराजिका कतिवस्साभिसम्बुद्धेन भगवता पञ्ञत्तातिआदिना पुच्छं कत्वा तेसु पठमपाराजिको वेसालियं पञ्ञत्तो पञ्चवस्साभिसम्बुद्धेन हेमन्तानं पठमे मासे दुतिये पक्खे दसमे दिवसे अड्ढतेय्यपोरिसाय छायाय पुरत्थाभिमुखेन निसिन्नेन अड्ढतेरसानं भिक्खुसतानं मज्झे सुदिन्नं कलन्दपुत्तं आरब्भ पञ्ञत्तो’’ति, तं न युज्जति, कस्मा? –
यस्मा द्वादसमं वस्सं, वेरञ्जायं वसि जिनो;
तस्मिञ्च सुद्धो सङ्घोति, नेव पाराजिकं तदा.
थेरस्स सारिपुत्तस्स, सिक्खापञ्ञत्तियाचना;
तस्मिं सिद्धाति सिद्धाव, गरुकापत्ति नो तदा.
ओवादपातिमोक्खञ्च, किं सत्था चतुवस्सिको;
पटिक्खिपि किमाणञ्च, समत्तं अनुजानि सो.
अजातसत्तुं निस्साय, सङ्घभेदमकासि यं;
देवदत्तो ततो सङ्घ-भेदो पच्छिमबोधियं.
आराधयिंसु मं पुब्बे, भिक्खूति मुनिभासितं;
सुत्तमेव पमाणं नो, सोव कालो अनप्पकोति.
यं पन वुत्तं ‘‘अथ भगवा अज्झाचारं अपस्सन्तो पाराजिकं वा सङ्घादिसेसं वा न पञ्ञपेसी’’ति, तं सकलसिक्खापदं सन्धायाह. न केवलं सउद्देससिक्खापदमत्तं, तेन सउद्देसानुद्देसपञ्ञत्तिभेदं सकलं पाराजिकं सन्धायाहाति वुत्तं होति. किञ्चापि नाभिपरामसनम्पि कायसंसग्गो, तथापि एतं विसेसनियमनतो, अच्छन्दरागाधिप्पायतो च विसुं वुत्तं. छन्दरागरत्तस्सेव हि कायसंसग्गो इधाधिप्पेतो. असुचिपाने पन हत्थिनिया तापसपस्सावपानेन वालकाब्यो नाम उप्पज्जति, वालकाब्यस्स वत्थु वत्तब्बं. मण्डब्यस्स नाभिया परामसनेनेव किर. रूपदस्सने पन वेज्जका आहु –
‘‘थीनं सन्दस्सना सुक्कं, कदाचि चलितोवरे;
तं गामधम्मकरणं, द्वयसमं सङ्गमिय;
गब्भादीति अयं नयो, थीनं पुरिसदस्सनासीत्यूपनेय्य’’.
तथाप्याहु –
‘‘पुप्फिके एधिय्य सुद्धे, पस्सं नरञ्च इत्थि तं;
गब्भञ्च नयेत्युत्त-मिति तस्मा कासो इती’’ति.
राजोरोधो वियाति सीहळदीपे एकिस्सा इत्थिया तथा अहोसि, तस्मा किर एवं वुत्तं. किञ्चापि याव ब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छि, न तं मनुस्सानं विसयो अहोसि तेसं रूपं विय. तेनेव भिक्खू पुच्छिंसु ‘‘कच्चि नो त्वं आवुसो सुदिन्न अनभिरतो’’ति.
३९. कलीति कोधो, तस्स सासनं कलिसासनं, कलहो. गामधम्मन्ति एत्थ जनपदधम्मं जनपदवासीनं सिद्धिं. अत्ताति चित्तं, सरीरञ्च. असुत्तन्तविनिबद्धन्ति विनयसुत्ते अनागतं, सुत्ताभिधम्मेसुपि अनागतं, पाळिविनिमुत्तन्ति अत्थो. कुसुममालन्ति नानागुणं सन्धायाह. रतनदामन्ति अत्थसम्पत्तिं सन्धाय वदति. पटिक्खिपनाधिप्पाया भद्दालि विय. पदनिरुत्तिब्यञ्जनानि नामवेवचनानेव ‘‘नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ती’’तिआदीसु (ध. स. १३१५) विय. निप्परियायेन विरति सिक्खापदं नाम. अकुसलपक्खे दुस्सील्यं नाम चेतना. कुसलपक्खेपि चेतनापरियायतो विभङ्गे ‘‘सिक्खापद’’न्ति वुत्तं. सङ्घसुट्ठुतायाति एत्थ लोकवज्जस्स पञ्ञापने सङ्घसुट्ठुता होति पाकटादीनवतो. पञ्ञत्तिवज्जस्स पञ्ञापने सङ्घफासुता होति पाकटानिसंसत्ता. तत्थ पठमेन दुम्मङ्कूनं निग्गहो, दुतियेन पेसलानं फासुविहारो. पठमेन सम्परायिकानं आसवानं पटिघातो, दुतियेन दिट्ठधम्मिकानं. तथा पठमेन अप्पसन्नानं पसादो, दुतियेन पसन्नानं भिय्योभावो. ‘‘पुब्बे कतपुञ्ञताय चोदियमानस्स भब्बकुलपुत्तस्सा’’ति वुत्तत्ता ‘‘सुदिन्नो तं कुक्कुच्चं विनोदेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि, तेनेव पब्बज्जा अनुञ्ञाता’’ति वदन्ति, उपपरिक्खितब्बं. तथा पठमेन सद्धम्मट्ठिति, दुतियेन विनयानुग्गहो होतीति वेदितब्बो.
अपिचेत्थ वत्थुवीतिक्कमे यत्थ एकन्ताकुसलभावेन, तं सङ्घसुट्ठुभावाय पञ्ञत्तं लोकवज्जतो, यत्थ पञ्ञत्तिजानने एव अत्थापत्ति, न अञ्ञदा, तं सद्धम्मट्ठितिया वापि पसादुप्पादबुद्धिया धम्मदेसनापटिसंयुत्तं, इतरञ्च सेखियं, इदं लोकवज्जं नाम. वत्थुनो पञ्ञत्तिया वा वीतिक्कमचेतनायाभावेपि पटिक्खित्तस्स करणे, कत्तब्बस्स अकरणे वा सति यत्थ आपत्तिप्पसङ्गो, तं सब्बं ठपेत्वा सुरापानं पण्णत्तिवज्जन्ति वेदितब्बं. आगन्तुकवत्तं, आवासिक, गमिक, अनुमोदन, भत्तग्ग, पिण्डचारिक, आरञ्ञक, सेनासन, जन्ताघर, वच्चकुटि, सद्धिविहारिक, उपज्झाय, अन्तेवासिक, आचरियवत्तन्ति एतानि अग्गहितग्गहणनयेन गणियमानानि चुद्दस, एतानि पन वित्थारतो द्वेअसीति महावत्तानि नाम होन्ति. सत्तहि आपत्तिक्खन्धेहि संवरो संवरविनयो पञ्ञत्तिसिक्खापदमेव. तत्थ पञ्ञत्तिविनयो समथविनयत्थाय समथविनयो संवरविनयत्थाय संवरविनयो पहानविनयत्थायाति योजना वेदितब्बा. यं सङ्घसुट्ठु, तं सङ्घफासूति एकमिव वुत्तं सङ्घसुट्ठुताय सति सङ्घफासु भविस्सतीति दीपनत्थं. पकरीयन्ति एत्थ ते ते पयोजनविसेससङ्खाता अत्थवसाति अत्थवसं ‘‘पकरण’’न्ति वुच्चति. दससु पदेसु एकेकं मूलं कत्वा दसक्खत्तुं योजनाय पदसतं वुत्तं. तत्थ पच्छिमस्स पदस्स वसेन अत्थसतं पुरिमस्स वसेन धम्मसतं अत्थजोतिकानं निरुत्तीनं वसेन निरुत्तिसतं, धम्मभूतानं निरुत्तीनं वसेन निरुत्तिसतन्ति द्वे निरुत्तिसतानि, अत्थसते ञाणसतं, धम्मसते ञाणसतं द्वीसु निरुत्तिसतेसु द्वे ञाणसतानीति चत्तारि ञाणसतानि वेदितब्बानि. एत्थ सङ्घसुट्ठुताति धम्मसङ्घस्स सुट्ठुभावोति अत्थो. ‘‘अत्थपदानीति अट्ठकथा. धम्मपदानीति पाळी’’ति वुत्तं किर.
मेथुनं धम्मन्ति एवं बहुलनयेन लद्धनामकं सकसम्पयोगेन, परसम्पयोगेन वा अत्तनो निमित्तस्स सकमग्गे वा परमग्गे वा परनिमित्तस्स सकमग्गे एव पवेसपविट्ठठितुद्धरणेसु यं किञ्चि एकं पटिसादियनवसेन सेवेय्य पाराजिको होति असंवासोति. केचि पन ‘‘पवेसादीनि चत्तारि वा तीणि वा द्वे वा एकं वा पटिसेवेय्य, पाराजिको होति. वुत्तञ्हेतं ‘सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं, ठितं, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’तिआदी’’ति (पारा. ५९) वदन्ति, तेसं मतेन चतूसुपि चतस्सो पाराजिकापत्तियो आपज्जति. तेयेव एवं वदन्ति ‘‘आपज्जतु मेथुनधम्मपाराजिकापत्ति मेथुनधम्मपाराजिकापत्तिया तब्भागिया’’ति, ‘‘अत्तनो वीतिक्कमे पाराजिकापत्तिं, सङ्घादिसेसापत्तिञ्च आपज्जित्वा सिक्खं पच्चक्खाय गहट्ठकाले मेथुनादिपाराजिकं आपज्जित्वा पुन पब्बजित्वा उपसम्पज्जित्वा एकं सङ्घादिसेसापत्तिं एकमनेकं वा पटिकरित्वाव सो पुग्गलो यस्मा निरापत्तिको होति, तस्मा सो गहट्ठकाले सापत्तिकोवाति अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नस्सापि अत्थेव आपत्तिवुट्ठानं. वुट्ठानदेसनाहि पन असुज्झनतो ‘पयोगे पयोगे आपत्ति पाराजिकस्सा’ति न वुत्तं गणनपयोजनाभावतो. किञ्चापि न वुत्तं, अथ खो पदभाजने ‘आपत्ति पाराजिकस्सा’ति वचनेनायमत्थो सिद्धो’’ति युत्तिञ्च वदन्ति. यदि एवं मातिकायम्पि ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य पाराजिक’’न्ति वत्तब्बं भवेय्य, पाराजिकस्स अनवसेसवचनम्पि न युज्जेय्य. सब्बेपि हि आपत्तिक्खन्धे भिक्खुगणनञ्च अनवसेसेत्वा तिट्ठतीति अनवसेसवचनन्ति कत्वा पवेसेव आपत्ति, न पविट्ठादीसु, तमेवेकं सन्धाय ‘‘यस्स सिया आपत्ती’’ति पाराजिकापत्तिम्पि अन्तो कत्वा निदानुद्देसे वचनं वेदितब्बं. तस्मा मातिकायं ‘‘पाराजिक’’न्ति अवत्वा ‘‘पाराजिको होती’’ति पुग्गलनिद्देसवचनं तेन सरीरबन्धनेन उपसम्पदाय अभब्बभावदीपनत्थं. ‘‘आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति पदभाजने वचनं अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नस्सापि पाराजिकस्स असंवासस्स सतो पुग्गलस्स अथेय्यसंवासकभावदीपनत्थं. न हि सो संवासं सादियन्तोपि थेय्यसंवासको होति, तस्मा ‘‘उपसम्पन्नो भिक्खु’’त्वेव वुच्चति. तेनेवाह ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो अनोकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदेति, आपत्ति ओमसवादेन दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ३८९). अनुपसम्पन्नस्स तदभावतो सिद्धो सो ‘‘उपसम्पन्नो भिक्खु’’त्वेव वुच्चतीति. तेन पदसोधम्मं सहसेय्यञ्च न जनेति, भिक्खुपेसुञ्ञादिञ्च जनेतीति वेदितब्बं. भिक्खुनीनं सङ्घादिसेसेसु पन भिक्खुसङ्घादिसेसतो वुट्ठानविधिविसेसदस्सनत्थं ‘‘अयम्पि भिक्खुनी…पे… आपन्ना’’ति (पाचि. ६७९) पुग्गलनिद्देसं कत्वापि पाराजिकतो अधिप्पायन्तरदस्सनत्थं ‘‘निस्सारणीयं सङ्घादिसेस’’न्ति (पाचि. ६७९) आपत्तिनामग्गहणञ्च कतं. एत्तावता सपुग्गलनिद्देसे दस्सितादस्सितापत्तिदुकं वित्थारितं होति. अपुग्गलनिद्देसेसु सेखियेसु आपत्तिया दस्सनकारणं सेखियानं अट्ठकथायमेव वुत्तं. तदभावतो इतरेसु आपत्तिदस्सनं कतं. अपुग्गलनिद्देसेसुपि दस्सितादस्सितापत्तिदुकञ्च वित्थारितं होतीति.
पठमपञ्ञत्तिकथावण्णना निट्ठिता.
सुदिन्नभाणवारं निट्ठितं.
मक्कटीवत्थुकथावण्णना
४०-१. दुतियपञ्ञत्तियं ‘‘इध मल्ला युज्झन्ती’’तिआदीसु विय पटिसेवतीति वत्तमानवचनं पचुरपटिसेवनवसेन वुत्तं, ‘‘तञ्च खो मनुस्सित्थिया, नो तिरच्छानगताया’’ति परिपुण्णत्थम्पि पठमं पञ्ञत्तिं अत्तनो मिच्छागाहेन वा लेसओड्डनत्थाय वा एवमाह. परिपुण्णत्थतंयेव नियमेतुं ‘‘ननु आवुसो तथेव तं होती’’ति वुत्तं, तेनेव मक्कटीवत्थु विनीतवत्थूसु पक्खित्तं अविसेसत्ता, तथा वज्जिपुत्तकवत्थु. विचारणा पनेत्थ ततियपञ्ञत्तियं आवि भविस्सति. ‘‘ननु, आवुसो, भगवता अनेकपरियायेना’’तिआदि न केवलं सउद्देससिक्खापदेनेव सिद्धं, ‘‘तिरच्छानगतादीसुपि पाराजिक’’न्ति अनुद्देससिक्खापदेनपि सिद्धन्ति दस्सनत्थं वुत्तं. अथ वा यदि सउद्देससिक्खापदं सावसेसन्ति पञ्ञपेसि, इमिना अनुद्देससिक्खापदेनापि किं न सिद्धन्ति दस्सनत्थं वुत्तं. ‘‘तेन हि, भिक्खवे, भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति तदेव सिक्खापदं पठमपञ्ञत्तमेव लेसत्थिकानं अलेसोकासं कत्वा आमेडितत्थं कत्वा पञ्ञपेस्सामीति अत्थो. अञ्ञथा ‘‘अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तिय’’न्तिआदीसु (पाचि. १०१) विय वत्थुद्वयेन आपत्तिद्वयं आपज्जति, न चापज्जति, सो एवत्थो अञ्ञेनापि वचनेन सुप्पकासितो, सुपरिब्यत्तकरणत्थेन दळ्हतरो कतोति अधिप्पायो. ततियपञ्ञत्तियम्पि अञ्ञेसु च एवं विसुद्धो.
यस्स सचित्तकपक्खेतिआदिम्हि पन गण्ठिपदनयो ताव पठमं वुच्चति, सचित्तकपक्खेति सुरापानादिअचित्तके सन्धाय वुत्तं. सचित्तकेसु पन यं एकन्तमकुसलेनेव समुट्ठापितञ्च. उभयं लोकवज्जं नाम. सुरापानस्मिञ्हि ‘‘सुरा’’ति वा ‘‘पातुं न वट्टती’’ति वा जानित्वा पिवने अकुसलमेव, तथा भिक्खुनीनं गन्धवण्णकत्थाय लेपने, भेसज्जत्थाय लेपने अदोसत्ता ‘‘अविचारणीय’’न्ति एत्तकं वुत्तं. तत्थ न वट्टतीति ‘‘जानित्वा’’ति वुत्तवचनं न युज्जति पण्णत्तिवज्जस्सापि लोकवज्जभावप्पसङ्गतो. इमं अनिट्ठप्पसङ्गं परिहरितुकामताय वजिरबुद्धित्थेरस्स गण्ठिपदे वुत्तं ‘‘इध सचित्तकन्ति च अचित्तकन्ति च विचारणा वत्थुविजाननेयेव होति, न पञ्ञत्तिविजानने. यदि पञ्ञत्तिविजानने होति, सब्बसिक्खापदानि लोकवज्जानेव सियुं, न च सब्बसिक्खापदानि लोकवज्जानि, तस्मा वत्थुविजाननेयेव होती’’ति, इदं युज्जति. कस्मा? यस्मा सेखियेसु पञ्ञत्तिजाननमेव पमाणं, न वत्थुमत्तजाननन्ति, यं पन तत्थेव वुत्तं ‘‘पसुत्तस्स मुखे कोचि सुरं पक्खिपेय्य, अन्तो चे पविसेय्य, आपत्ति, तत्थ यथा भिक्खुनिया अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं परस्स आमसनादिकाले कायं अचालेत्वा चित्तेनेव सादियन्तिया आपत्ति ‘किरियाव होती’ति वुत्ता येभुय्येन किरियसम्भवतो, तथा अयम्पि तदा किरियाव होती’’ति, तं सुविचारितं अनेकन्ताकुसलभावसाधनतो. सुरापानापत्तिया एकन्ताकुसलता पन मज्जसञ्ञिनोपि सकिं पयोगेन पिवतो होतीति कत्वा वुत्ता.
अयं पनेत्थ अत्थो – सिक्खापदसीसेन आपत्तिं गहेत्वा यस्स सिक्खापदस्स सचित्तकस्स चित्तं अकुसलमेव होति, तं लोकवज्जं. सचित्तकाचित्तकसङ्खातस्स अचित्तकस्स च सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, तम्पि सुरापानादि लोकवज्जन्ति इममत्थं सम्पिण्डेत्वा ‘‘यस्स सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, तं लोकवज्ज’’न्ति वुत्तं. सचित्तकपक्खेति हि इदं वचनं अचित्तकं सन्धायाह. न हि एकंसतो सचित्तकस्स सचित्तकपक्खेति विसेसने पयोजनं अत्थि. यस्मा पनेत्थ पण्णत्तिवज्जस्स पञ्ञत्तिजाननचित्तेन सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव, वत्थुजाननचित्तेन सचित्तकपक्खे चित्तं सिया कुसलं सिया अकुसलं सिया अब्याकतं, तस्मा ‘‘तस्स सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेवा’’ति न वुच्चतीति ‘‘सेसं पण्णत्तिवज्ज’’न्ति वुत्तं. अधिमाने वीतिक्कमाभावा, सुपिनन्ते अब्बोहारिकत्ता सुपिनन्ते विज्जमानापि वीतिक्कमछाया अब्बोहारिकभावेनाति वुत्तं होति. इदं पन वचनं दळ्हीकम्मसिथिलकरणप्पयोजनत्ता च वुत्तं, तेन यं वुत्तं बाहिरनिदानकथाधिकारे ‘‘दळ्हीकम्मसिथिलकरणप्पयोजनाति येभुय्यताय वुत्त’’न्तिआदि, तं सुवुत्तमेवाति वेदितब्बं.
मक्कटीवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.
वज्जिपुत्तकवत्थुवण्णना
४३-४. वज्जीसु जनपदेसु वसन्ता वज्जिनो नाम, तेसं पुत्ता. यावदत्थन्ति यावता अत्थो अधिप्पायोति वुत्तं होति, तत्थ यं वुत्तं ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यंअनाविकत्वा’’ति, तं कामं सिक्खापच्चक्खाने, तदेकट्ठे च दुब्बल्याविकरणे पञ्ञत्ते सति युज्जति, न अञ्ञथा. तथापि इदानि पञ्ञपेतब्बं उपादाय वुत्तं, कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू अतिरेकचीवरं धारेस्सन्ति (पारा. ४५९), आळवका भिक्खू कुटियो कारापेन्ति अप्पमाणिकायो (पारा. ३४२), भिक्खुनियो द्वे वस्सानि छसु धम्मेसु असिक्खितसिक्खं सिक्खमानं वुट्ठापेन्ति (पाचि. १०७७), सङ्घेन असम्मतं वुट्ठापेन्तीतिआदि (पाचि. १०८४) विय दट्ठब्बं. न हि ततो पुब्बे अधिट्ठानं विकप्पनं वा अनुञ्ञातं. यदभावा अतिरेकचीवरन्ति वदेय्य, पमाणं वा न पञ्ञत्तं, यदभावा अप्पमाणिकायोति वदेय्य, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. ‘‘उल्लुम्पतु मं, भन्ते, सङ्घो अनुकम्पं उपादाया’’ति (महाव. ७१, १२६) उपसम्पदं याचित्वा उपसम्पन्नेन उपसम्पन्नसमनन्तरमेव ‘‘उपसम्पन्नेन भिक्खुना मेथुनो धम्मो न पटिसेवितब्बो, असक्यपुत्तियो’’ति (महाव. १२९) च पञ्ञत्तेन अस्समणादिभावं उपगन्तुकामेन ननु पठमं अज्झुपगता सिक्खा पच्चक्खातब्बा, तत्थ दुब्बल्यं वा आविकातब्बं सिया, ते पन ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेविंसू’’ति अनुपञ्ञत्तिया ओकासकरणत्थं वा तं वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘सो आगतो न उपसम्पादेतब्बो’’ति किञ्चापि एत्थेव वुत्तं, तथापि इतरेसुपि पाराजिकेसु यथासम्भवं वेदितब्बं. न हि सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा यो पाराजिकवत्थुं अदिन्नं थेय्यसङ्खातं आदियति, मनुस्सविग्गहं वा जीविता वोरोपेति, पटिविजानन्तस्स उत्तरिमनुस्सधम्मं वा उल्लपति, सो आगतो न उपसम्पादेतब्बो. अनुपञ्ञत्ति हि दळ्हीकम्मसिथिलकम्मकरणप्पयोजना. सा हि यस्स पाराजिकं होति अञ्ञा वा आपत्ति, तस्स नियमदस्सनप्पयोजनातिलक्खणानुपञ्ञत्तिकत्ता. एवञ्हि अन्ते अवत्वा आदिम्हि वुत्ता ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति (पारा. ९१) अनुपञ्ञत्ति विय. परिपुण्णे पनेतस्मिं सिक्खापदे –
‘‘निदाना मातिकाभेदो, विभङ्गो तंनियामको;
ततो आपत्तिया भेदो, अनापत्ति तदञ्ञथा’’ति. –
अयं नयो वेदितब्बो. तत्थ सुदिन्नवत्थु मक्कटिवत्थु वज्जिपुत्तकवत्थु चाति तिप्पभेदं वत्थु इमस्स सिक्खापदस्स निदानं नाम, ततो निदाना ‘‘यो पन, भिक्खु, भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो…पे… असंवासो’’ति इमिस्सा मातिकाय भेदो जातो. तत्थ हि ‘‘अन्तमसो तिरच्छानगताया’’ति इत्थिलिङ्गवचनेन ‘‘सच्चं, आवुसो, भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तञ्च खो इत्थिया नो पुरिसे नो पण्डके नो उभतोब्यञ्जनके चा’’ति मक्कटिपाराजिको विय अञ्ञोपि लेसं ओड्डेतुं सक्कोति, तस्मा तादिसस्स अलेसोकासस्स दस्सनत्थं इदं वुच्चति. मक्कटिवत्थुसङ्खाता निदाना ‘‘अन्तमसो तिरच्छानगतायपी’’ति मातिकावचनभेदो न इत्थिया एव मेथुनसिद्धिदस्सनतो कतो, तस्मा विभङ्गो तंनियामको तस्सा मातिकाय अधिप्पेतत्थनियामको विभङ्गो. विभङ्गे हि ‘‘तिस्सो इत्थियो. तयो उभतोब्यञ्जनका. तयो पण्डका. तयो पुरिसा. मनुस्सित्थिया तयो मग्गे…पे… तिरच्छानगतपुरिसस्स द्वे मग्गे’’तिआदिना (पारा. ५६) नयेन सब्बलेसोकासं पिदहित्वा नियमो कतो.
एत्थाह – यदि एवं साधारणसिक्खापदवसेन वा लिङ्गपरिवत्तनवसेन वा न केवलं भिक्खूनं, भिक्खुनीनम्पि ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति विभङ्गे वत्तब्बं सिया. तदवचनेन भिक्खुनी पुरिसलिङ्गपातुभावेन भिक्खुभावे ठिता एवं वदेय्य ‘‘नाहं उपसम्पदकाले भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्ना, तस्मा न अप्पच्चक्खातसिक्खापि मेथुनधम्मेन पाराजिका होमी’’ति? वुच्चते – तथा न वत्तब्बं अनिट्ठप्पसङ्गतो. भिक्खुनीनम्पि ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति वुत्ते भिक्खुनीनम्पि सिक्खापच्चक्खानं अत्थीति आपज्जति, तञ्चानिट्ठं. इदं अपरं अनिट्ठप्पसङ्गोति ‘‘सब्बसिक्खापदानि साधारणानेव, नासाधारणानी’’ति. अपिचायं भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नोवाति दस्सनत्थं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झ’’न्तिआदि (पारा. ६९) वुत्तं, अपिच यो तथा लेसं ओड्डेत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो वज्जिपुत्तका विय पाराजिको होति. ते हि ‘‘भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति वचनाभावे सति ‘‘आपत्तिं तुम्हे, भिक्खवे, आपन्ना पाराजिक’’न्ति वुत्ता भगवता. एत्थ पन ‘‘भिक्खवे’’ति वुत्तत्ता केचि भिक्खुलिङ्गे ठिता, ‘‘इदानि चेपि मयं, भन्ते आनन्द, लभेय्याम भगवतो सन्तिके पब्बज्जं लभेय्याम उपसम्पद’’न्ति वुत्तत्ता केचि विब्भन्ताति वेदितब्बा. ततो आपत्तिया भेदोति ततो विभङ्गतो ‘‘अक्खायिते सरीरे पाराजिकं, येभुय्येन खायिते थुल्लच्चय’’न्तिआदि आपत्तिया भेदो होति. अनापत्ति तदञ्ञथाति ततो एव विभङ्गतो येनाकारेन आपत्ति वुत्ता, ततो अञ्ञेनाकारेन अनापत्तिभेदोव होति. ‘‘सादियति आपत्ति पाराजिकस्स, न सादियति अनापत्ती’’ति हि विभङ्गे असति न पञ्ञायति. एत्तावता समासतो गाथात्थो वुत्तो होति. एत्थ च पन –
‘‘निदानमातिकाभेदो, विभङ्गस्स पयोजनं;
अनापत्तिपकारो च, पठमो निप्पयोजनो’’ति. –
इमं नयं दस्सेत्वाव सब्बसिक्खापदानं अत्थो पकासितब्बो. कथं? भगवता पन येनाकारेन यं सिक्खापदं पञ्ञापितं, तस्स आकारस्स समत्थं वा असमत्थं वाति दुविधं निदानं, अयं निदानभेदो. मातिकापि निदानापेक्खा निदानानपेक्खाति दुविधा. तत्थ चतुत्थपाराजिकादिसिक्खापदानि निदानापेक्खानि. न हि वग्गुमुदातीरिया भिक्खू सयमेव अत्तनो अत्तनो असन्तं उत्तरिमनुस्सधम्मं मुसावादलक्खणं पापेत्वा भासिंसु. अञ्ञमञ्ञस्स हि ते उत्तरिमनुस्सधम्मस्स गिहीनं वण्णं भासिंसु, न च तावता पाराजिकवत्थु होति. तत्थ तेन लेसेन भगवा तं वत्थुं निदानं कत्वा पाराजिकं पञ्ञपेसि, तेन वुत्तं ‘‘निदानापेक्ख’’न्ति. इमिना नयेन निदानापेक्खानि ञत्वा तब्बिपरीतानि सिक्खापदानि निदानानपेक्खानीति वेदितब्बानि, अयं मातिकाभेदो.
नानप्पकारतो मूलापत्तिप्पहोनकवत्थुपयोगचित्तनियामदस्सनवसेन मातिकाय विभजनभावदीपनत्थं तेसं अप्पहोनकताय वा तदञ्ञतरवेकल्लताय वा वीतिक्कमे सति आपत्तिभेददस्सनत्थं, असति अनापत्तिदस्सनत्थञ्चाति सब्बत्थ तयो अत्थवसे पटिच्च मातिकाय विभजनं विभङ्गो आरभीयतीति वेदितब्बो. एत्थ पन ‘‘भिक्खकोति भिक्खु, भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु, भिन्नपटधरोति भिक्खू’’ति केवलं ब्यञ्जनत्थदीपनवसेन पवत्तो वा, ‘‘समञ्ञाय भिक्खू’’ति भिक्खुभावसम्भवं अनपेक्खित्वापि केवलं भिक्खु नाम पवत्तिट्ठानदीपनवसेन पवत्तो वा, ‘‘एहि भिक्खूति भिक्खु, सरणगमनेहि उपसम्पन्नोति भिक्खु, ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन उपसम्पन्नोति भिक्खू’’ति उपसम्पदानन्तरेनापि भिक्खुभावसिद्धिदीपनवसेन पवत्तो वा, ‘‘भद्रो भिक्खु, सारो भिक्खु, सेक्खो भिक्खु, असेक्खो भिक्खू’’ति भिक्खुकरणेहि धम्मेहि समन्नागतभिक्खुदीपनवसेन पवत्तो वा विभङ्गो अज्झुपेक्खितो सब्बसामञ्ञपदत्ता, तथा अञ्ञभागियसिक्खापदादीसु सद्वारवसेन, अधिकरणदस्सनादिवसेन पवत्तो च अज्झुपेक्खितो इतरत्थ तदभावतोति वेदितब्बो.
तत्थ तिस्सो इत्थियोतिआदि वत्थुनियमदस्सनवसेन पवत्तो, मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सातिआदि पयोगनियमदस्सनवसेन पवत्तो, भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठितेतिआदि चित्तनियमदस्सनवसेन पवत्तो, सादियति आपत्ति पाराजिकस्स, न सादियति अनापत्तीतिआदि वत्थुपयोगनियमे सति चित्तनियमभावाभाववसेन आपत्तानापत्तिदस्सनत्थं पवत्तो, मतं येभुय्येन खायितं आपत्ति थुल्लच्चयस्सातिआदि वत्थुस्स अप्पहोनकताय वीतिक्कमे आपत्तिभेददस्सनत्थं पवत्तो, न सादियति अनापत्तीति चित्तनियमवेकल्येन वीतिक्कमाभावा अनापत्तिदस्सनत्थं पवत्तोति. एवं इतरेसुपि सिक्खापदेसु यथासम्भवनयो अयन्ति पयोजनो विभङ्गो.
अनापत्तिवारो पन मूलापत्तितो, तदञ्ञेकदेसतो, सब्बापत्तितो च अनापत्तिदीपनवसेन तिविधो. तत्थ यो पठमो, सो विभङ्गो विय तयो अत्थवसे पटिच्च पवत्तो. कतमे तयो? मातिकापदानं सात्थकनिरत्थकानं तदञ्ञथा उद्धरणानुद्धरणवसेन सप्पयोजननिप्पयोजनभावदीपनत्थं, तदञ्ञथा पटिपत्तिक्कमदस्सनत्थं, आपत्तिप्पहोनकट्ठानेपि विस्सज्जनत्थञ्चाति. कथं? एळकलोमसिक्खापदे ‘‘भिक्खुनो पनेव अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्स एळकलोमानि उप्पज्जेय्युं, आकङ्खमानेन भिक्खुना पटिग्गहेतब्बानी’’ति (पारा. ५७२) एतानि केवलं वत्थुमत्तदीपनपदानीति निरत्थकानि नाम, तेसं अनापत्ति. ‘‘अद्धानमग्गं अप्पटिपन्नस्स उप्पन्ने एळकलोमे अनापत्ति, आकङ्खमानेन पटिग्गहिते’’तिआदिना नयेन तदञ्ञथा अनुद्धरणेन निप्पयोजनभावो दीपितो होति, यदिदं मातिकायं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति, इदं सात्थकं. तस्स सप्पयोजनभावदीपनत्थं ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्स असादियन्तस्सा’’ति वुत्तं. यस्मा जाननसादियनभावेन आपत्ति, असेवन्तस्स अनापत्ति, तस्मा वुत्तं मातिकायं ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, पाराजिको होति असंवासो’’ति अधिप्पायो. ‘‘परपरिग्गहितं परपरिग्गहितसञ्ञिता गरुपरिक्खारो थेय्यचित्तं अवहरण’’न्ति वुत्तानं पञ्चन्नम्पि अङ्गानं पारिपूरिया पेततिरच्छानगतपरिग्गहिते आपत्तिप्पहोनकट्ठानेपि विस्सज्जनत्थं ‘‘अनापत्ति पेतपरिग्गहिते’’तिआदि (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) वुत्तं. अनापत्ति इमं जान, इमं देहि, इमं आहर, इमिना अत्थो, इमं कप्पियं करोहीति भणतीतिआदि पन तदञ्ञथा पटिपत्तिक्कमदस्सनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. एत्तावता ‘‘निदानमातिकाभेदो’’तिआदिना वुत्तगाथाय अत्थो पकासितो होति.
एत्थ पठमपञ्ञत्ति ताव पठमबोधिं अतिक्कमित्वा पञ्ञत्तत्ता, आयस्मतो सुदिन्नस्स अट्ठवस्सिककाले पञ्ञत्तत्ता च रत्तञ्ञुमहत्तं पत्तकाले पञ्ञत्ता. दुतियअनुपञ्ञत्ति बाहुसच्चमहत्तं पत्तकाले उप्पन्ना. सो हायस्मा मक्कटिपाराजिको यथा मातुगामपटिसंयुत्तेसु सिक्खापदेसु तिरच्छानगतित्थी अनधिप्पेता, तथा इधापीति सञ्ञाय ‘‘सच्चं, आवुसो, भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तञ्च खो मनुस्सित्थिया, नो तिरच्छानगतित्थिया’’ति आह. ततियानुपञ्ञत्ति लाभग्गमहत्तं पत्तकाले उप्पन्ना. ते हि वज्जिपुत्तका लाभग्गमहत्तं पत्ता हुत्वा यावदत्थं भुञ्जित्वा न्हायित्वा वरसयनेसु सयित्वा ततियानुपञ्ञत्तिया वत्थुं उप्पादेसुं, ते च वेपुल्लमहत्तं पत्ते सङ्घे उप्पन्ना, सयञ्च वेपुल्लमहत्तं पत्ताति ‘‘वेपुल्लमहत्तम्पेत्थ लब्भती’’ति वुत्तं. इदं पठमपाराजिकसिक्खापदं तिविधम्पि वत्थुं उपादाय चतुब्बिधम्पि तं कालं पत्वा पञ्ञत्तन्ति वेदितब्बं.
तत्थ यो पनाति अनवसेसपरियादानपदं. भिक्खूति तस्स अतिप्पसङ्गनियमपदं. भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नोति तस्स विसेसनवचनं. न हि सब्बोपि भिक्खुनामको या भगवता याय कायचि उपसम्पदाय उपसम्पन्नभिक्खूनं हेट्ठिमपरिच्छेदेन सिक्खितब्बसिक्खा विहिता, ‘‘एत्थ सह जीवन्ती’’ति यो च आजीवो वुत्तो, तं उभयं समापन्नोव होति. कदा पन समापन्नो अहोसि? याय कायचि उपसम्पदाय उपसम्पन्नसमनन्तरमेव तदुभयं जानन्तोपि अजानन्तोपि तदज्झुपगतत्ता समापन्नो नाम होति. सह जीवन्तीति याव सिक्खं न पच्चक्खाति, पाराजिकभावञ्च न पापुणाति, यं पन वुत्तं अन्धकट्ठकथायं ‘‘सिक्खं परिपूरेन्तो सिक्खासमापन्नो साजीवं अवीतिक्कमन्तो साजीवसमापन्नो होती’’ति, तं उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन वुत्तं. न हि सिक्खं अपरिपूरेन्तो कामवितक्कादिबहुलो वा एकच्चं सावसेसं साजीवं वीतिक्कमन्तो वा सिक्खासाजीवसमापन्नो नाम न होति. उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन चतुक्कं लब्भति अत्थि भिक्खु सिक्खासमापन्नो सीलानि पच्चवेक्खन्तो न साजीवसमापन्नो अचित्तकं सिक्खापदं वीतिक्कमन्तो, अत्थि न सिक्खासमापन्नो कामवितक्कादिबहुलो साजीवसमापन्नो निरापत्तिको, अत्थि न सिक्खासमापन्नो न च साजीवसमापन्नो अनवसेसं आपत्तिं आपन्नो, अत्थि सिक्खासमापन्नो च साजीवसमापन्नो च सिक्खं परिपूरेन्तो साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तो, अयमेव चतुत्थो भिक्खु उक्कट्ठो इध अधिप्पेतो सिया. न हि भगवा अनुक्कट्ठं वत्तुं युत्तोति चे? न, ‘‘तत्र यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’तिवचनविरोधतो. उक्कट्ठग्गहणाधिप्पाये सति ‘‘सिक्खाति तिस्सो सिक्खा’’ति एत्तकमेव वत्तब्बन्ति अधिप्पायो. सिक्खत्तयसमापन्नो हि सब्बुक्कट्ठोति.
‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति परतो वचनं अपेक्खित्वा अधिसीलसिक्खाव वुत्ताति चे? न, तस्सापि अभब्बत्ता. न हि अधिसीलसिक्खं परिपूरेन्तो साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तो मेथुनं धम्मं पटिसेवितुं भब्बो, तं सिक्खं अपरिपूरेन्तो साजीवञ्च वीतिक्कमन्तो एव हि पटिसेवेय्याति अधिप्पायो, तस्मा एवमेत्थ अत्थो गहेतब्बो. यस्मा सिक्खापदसङ्खातो साजीवो अधिसीलसिक्खमेव सङ्गण्हाति, नेतरं अधिचित्तसिक्खं अधिपञ्ञासिक्खं वा, तस्मा ‘‘तत्र यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’ति वुत्तं, तस्मा अधिसीलसिक्खाय सङ्गाहको साजीवो सिक्खासाजीवोति वुत्तो. इति साजीवविसेसनत्थं सिक्खाग्गहणं कतं. तदत्थदीपनत्थमेव विभङ्गे सिक्खं अपरामसित्वा ‘‘तस्मिं सिक्खति, तेन वुच्चति साजीवसमापन्नो’’ति वुत्तं, तेन एकमेविदं अत्थपदन्ति दीपितं होति. तञ्च उपसम्पदूपगमनन्तरतो पट्ठाय सिक्खनाधिकारत्ता ‘‘सिक्खती’’ति च ‘‘समापन्नो’’ति च वुच्चति. यो एवं ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति सङ्ख्यं गतो, तादिसं पच्चयं पटिच्च अपरभागे साजीवसङ्खातमेव सिक्खं अप्पच्चक्खाय, तस्मिंयेव च दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्याति अयमत्थो युज्जति. किन्तु अट्ठकथानयो पटिक्खित्तो होति. सो च न पटिक्खेपारहोति तेन तदनुसारेन भवितब्बं.
अधिप्पायो पनेत्थ परियेसितब्बो, सो दानि वुच्चति – सब्बेसुपि सिक्खापदेसु इदमेव भिक्खुलक्खणं साधारणं, यदिदं ‘‘भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति. खीणासवोपि सावको आपत्तिं आपज्जति अचित्तकं, तथा सेक्खो. पुथुज्जनो पन सचित्तकम्पि, तस्मा सेक्खासेक्खपुथुज्जनभिक्खूनं सामञ्ञमिदं भिक्खुलक्खणन्ति कत्वा केवलं सिक्खासमापन्नो, केवलं साजीवसमापन्नो च उभयसमापन्नो चाति सरूपेकदेसेकसेसनयेन ‘‘सिक्खासाजीवसमआपन्नो’’त्वेव सम्पिण्डेत्वा उक्कट्ठग्गहणेन अनुक्कट्ठानं गहणसिद्धितो अट्ठकथायं उक्कट्ठोव वुत्तो. तमेव सम्पादेतुं ‘‘तस्मिं सिक्खति, तेन वुच्चति साजीवसमापन्नो’’ति एत्थ सिक्खापदस्स अवचने परिहारं वत्वा यस्मा पन सो असिक्खम्पि समापन्नो, तस्मा सिक्खासमापन्नोतिपि अत्थतो वेदितब्बोति च वत्वा ‘‘यं सिक्खं समापन्नो तं अप्पच्चक्खाय यञ्च साजीवं समापन्नो तत्थ दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति वुत्तन्ति अयमट्ठकथायं अधिप्पायो वेदितब्बो. एतस्मिं पन अधिप्पाये अधिसीलसिक्खाय एव गहणं सब्बत्थिकत्ता, सीलाधिकारतो च विनयस्साति वेदितब्बं. यथा च सिक्खापदं समादियन्तो सीलं समादियतीति वुच्चति, एवं सिक्खापदं पच्चक्खन्तो सीलसङ्खातं सिक्खं पच्चक्खातीति वत्तुं युज्जति, तस्मा तत्थ वुत्तं ‘‘यं सिक्खं समापन्नो, तं अप्पच्चक्खाया’’ति. सिक्खं पच्चक्खाय पटिसेवितमेथुनस्स उपसम्पदं अनुजानन्तो न समूहनति नाम. न हि सो भिक्खु हुत्वा पटिसेवि, ‘‘यो पन भिक्खू’’ति च पञ्ञत्तं. एत्तावता समासतो ‘‘सिक्खासाजीवसमान्नो’’ति एत्थ वत्तब्बं वुत्तं.
किं इमिना विसेसवचनेन पयोजनं, ननु ‘‘यो पन भिक्खु सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा…पे… असंवासो’’ति एत्तकमेव वत्तब्बन्ति चे? न वत्तब्बं अनिट्ठप्पसङ्गतो. यो पन सिक्खासाजीवसमापन्नो थेय्यसंवासादिको केवलेन समञ्ञामत्तेन, पटिञ्ञामत्तेन वा भिक्खु, तस्सापि सिक्खापच्चक्खानं अत्थि. सिक्खं अप्पच्चक्खाय च मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स पाराजिकापत्ति. यो वा पच्छा पाराजिकं आपत्तिं आपज्जित्वा न सिक्खासाजीवसमापन्नो तस्स च, यो वा पक्खपण्डकत्ता पण्डकभावूपगमनेन न सिक्खासाजीवसमापन्नो तस्स च तदुभयं अत्थीति आपज्जति. ‘‘पण्डकभावपक्खे च पक्खपण्डको उपसम्पदाय न वत्थू’’ति वुत्तं, तस्मा इतरस्मिं पक्खे वत्थूति सिद्धं, तस्मिं पक्खे उपसम्पन्नो पण्डकभावपक्खे पण्डकत्ता न सिक्खासाजीवसमापन्नो, सो परिच्चजितब्बसिक्खाय अभावेन सिक्खं अप्पच्चक्खाय मुखेन परस्स अङ्गजातग्गहणादयो मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, तस्स कुतो पाराजिकापत्तीति अधिप्पायो. अयं नयो अपण्डकपक्खं अलभमानस्सेव परतो युज्जति, लभन्तस्स पन अरूपसत्तानं कुसलानं समापत्तिक्खणे भवङ्गविच्छेदे सतिपि अमरणं विय पण्डकभावपक्खेपि भिक्खुभावो अत्थि. संवासं वा सादियन्तस्स न थेय्यसंवासकभावो अत्थि अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नस्स विय. न च सहसेय्यादिकं जनेति. गणपूरको पन न होति अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नो विय, न सो सिक्खासाजीवसमापन्नो, इतरस्मिं पन पक्खे होति, अयं इमस्स ततो विसेसो. किमयं सहेतुको, उदाहु अहेतुकोति? न अहेतुको. यतो उपसम्पदा तस्स अपण्डकपक्खे अनुञ्ञाता सहेतुकपटिसन्धिकत्ता. पण्डकभावपक्खेपि किस्स नानुञ्ञाताति चे? पण्डकभूतत्ता ओपक्कमिकपण्डकस्स विय.
अपिच सिक्खासाजीवसमापन्नोति इमिना तस्स सिक्खासमादानं दीपेत्वा तं समादिन्नसिक्खं अप्पच्चक्खाय तत्थ च दुब्बल्यं अनाविकत्वाति वत्तुं युज्जति, न अञ्ञथाति इमिना कारणेन यथावुत्तानिट्ठप्पसङ्गतो ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’तिआदि वुत्तं. यथा चेत्थ, तथा ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो सिक्खं अप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा गामा वा अरञ्ञा वा अदिन्नं थेय्यसङ्खातं आदियेय्य (पारा. ८९), सुगतचीवरप्पमाणं चीवरं कारापेय्य अतिरेकं वा, छेदनकं पाचित्तिय’’न्तिआदिना (पाचि. ५४८) नयेन सब्बत्थ योजेतब्बं. अन्तमसो तिरच्छानगतायपीति मनुस्सित्थिं उपादाय वुत्तं. न हि ‘‘पगेव पण्डके पुरिसे वा’’ति वत्तुं युज्जति. सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयमेव.
अयं पठमपाराजिकस्स मातिकाय ताव विनिच्छयो.
चतुब्बिधविनयकथावण्णना
४५. नीहरित्वाति एत्थ सासनतो नीहरित्वाति अत्थो. ‘‘पञ्चहुपालि, अङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना नानुयुञ्जितब्बं. कतमेहि पञ्चहि? सुत्तं न जानाति, सुत्तानुलोमं न जानाती’’ति (परि. ४४२) एवमादितो हि परियत्तिसासनतो सुत्तं, सुत्तानुलोमञ्च नीहरित्वा पकासेसुं. ‘‘अनापत्ति एवं अम्हाकं आचरियानं उग्गहो परिपुच्छाति भणती’’ति एवमादितो परियत्तिसासनतो आचरियवादं नीहरित्वा पकासेसुं. भारुकच्छकवत्थुस्मिं ‘‘आयस्मा उपालि एवमाह – अनापत्ति, आवुसो, सुपिनन्तेना’’ति (पारा. ७८) एवमादितो परियत्तिसासनतो एव अत्तनोमतिं नीहरित्वा पकासेसुं. ताय हि अत्तनोमतिया थेरो एतदग्गट्ठानं लभि. अपि च वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘अनुपसम्पन्नेन पञ्ञत्तेन वा अपञ्ञत्तेन वा वुच्चमानो…पे… अनादरियं करोति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पाचि. ३४३). तत्थ हि पञ्ञत्तं नाम सुत्तं. सेसत्तयं अपञ्ञत्तं नाम. तेनायं ‘‘चतुब्बिधञ्हि विनयं, महाथेरा’’ति गाथा सुवुत्ता. यं सन्धाय वुत्तं नागसेनत्थेरेन. आहच्चपदेनाति अट्ठ वण्णट्ठानानि आहच्च वुत्तेन पदनिकायेनाति अत्थो, उदाहटेन कण्ठोक्कन्तेन पदसमूहेनाति अधिप्पायो. रसेनाति तस्स आहच्चभासितस्स रसेन, ततो उद्धटेन विनिच्छयेनाति अत्थो. सुत्तच्छाया विय हि सुत्तानुलोमं. आचरियवादो ‘‘आचरियवंसो’’ति वुत्तो पाळियं वुत्तानं आचरियानं परम्पराय आभतोव पमाणन्ति दस्सनत्थं. अधिप्पायोति कारणोपपत्तिसिद्धो उहापोहनयप्पवत्तो पच्चक्खादिपमाणपतिरूपको. अधिप्पायोति एत्थ ‘‘अत्तनोमती’’ति केचि अत्थं वदन्ति.
परिवारट्ठकथायं, इध च किञ्चापि ‘‘सुत्तानुलोमं नाम चत्तारो महापदेसा’’ति वुत्तं, अथ खो महापदेसनयसिद्धं पटिक्खित्तापटिक्खित्तं अनुञ्ञाताननुञ्ञातं कप्पियाकप्पियन्ति अत्थतो वुत्तं होति. तत्थ यस्मा ठानं ओकासो पदेसोति कारणवेवचनानि ‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द, अनवकासो’’तिआदि (पारा. ४३) सासनतो, ‘‘निग्गहट्ठान’’न्ति च ‘‘असन्दिट्ठिट्ठान’’न्ति च ‘‘असन्दिट्ठि च पन पदेसो’’ति च लोकतो, तस्मा महापदेसाति महाकारणानीति अत्थो. कारणं नाम ञापको हेतु इधाधिप्पेतं. महन्तभावो पन तेसं महाविसयत्ता महाभूतानं विय. ते दुविधा विनयमहापदेसा सुत्तन्तिकमहापदेसा चाति. तत्थ विनयमहापदेसा विनये पयोगं गच्छन्ति, इतरे उभयत्थापि, तेनेव परिवारे अनुयोगवत्ते ‘‘धम्मं न जानाति, धम्मानुलोमं न जानाती’’ति (परि. ४४२) वुत्तं. तत्थ धम्मन्ति ठपेत्वा विनयपिटकं अवसेसपिटकद्वयं. धम्मानुलोमन्ति सुत्तन्तिके चत्तारो महापदेसे. तत्थ यो धम्मं धम्मानुलोमञ्चेव जानाति, न विनयं विनयानुलोमञ्च, सो ‘‘धम्मं रक्खामी’’ति विनयं उब्बिनयं करोति, इतरो ‘‘विनयं रक्खामी’’ति धम्मं उद्धम्मं करोति, उभयं जानन्तो उभयम्पि सम्पादेति.
तत्रिदं मुखमत्तं – तत्थ पठमो ‘‘सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं, ठितं, उद्धरणं सादियति आपत्ति, न सादियति अनापत्ती’’ति एत्थ विप्पटिपज्जति. सो हायस्मा सुखवेदनीयस्स उपादिन्नफोट्ठब्बस्स, कायिन्द्रियस्स च समायोगे सति पटिविजानन्तो कायिकसुखवेदनुप्पत्तिमत्तेन सादियति नामाति परिच्छिन्दित्वा तस्स आपत्ति पाराजिकस्साति असेवनाधिप्पायस्सपि आपत्तिप्पसङ्गं करोति, तथा यस्स सन्थतत्ता वा योनिदोसवसेन वा दुक्खा असाता वेदना, वातोपहटगत्तताय वा नेव कायिकवेदना, तस्स जानतो अजानतोपि ‘‘अनापत्ति असादियन्तस्सा’’ति (पारा. ७६) सुत्तन्तं दस्सेत्वा सेवनाधिप्पायस्सापि अनापत्तिप्पसङ्गं करोति, तथा यदि मोचनरागेन उपक्कमतो मुत्ते सङ्घादिसेसो, पगेव मेथुनरागेनाति दुक्कटट्ठानं गहेत्वा सङ्घादिसेसट्ठानं करोति, एवं विनयं उब्बिनयं करोति नाम. इतरो ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्साति वुत्तत्ता जानतो जाननेनेव सुखवेदना होतु वा मा वा सादियना होती’’ति वत्वा असेवनाधिप्पायस्सपि जानतो अनापत्तिट्ठाने आपत्तिं करोति, अनवज्जं सावज्जं करोतीति एवं धम्मं उद्धम्मं करोति. उभयं पन जानन्तो ‘‘भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठितेति (पारा. ५७) वचनतो सेवनचित्तमेवेत्थ पमाणं, तस्स भावेन आपत्ति पाराजिकस्स, अभावेन अनापत्ती’’ति वत्वा उभयम्पि रक्खति सम्पादेति. इमिना नयेन सब्बसिक्खापदेसु यथासम्भवं सप्पयोजना कातब्बा.
सङ्गीतिं आरोपेत्वा ठपितपाळितो विनिमुत्तं कत्वा ठपितत्ता पाळिविनिमुत्ता अत्थतो, नयतो, अनुलोमतो च पाळिओक्कन्तविनिच्छयप्पवत्ता अनुपविट्ठविनिच्छयवसेन पवत्ताति अत्थो. ‘‘न समूहनिस्सती’’ति जानन्तोपि भगवा केवलं ‘‘तेसं मतं पच्छिमा जनता मम वचनं विय पमाणं करोतू’’ति दस्सनत्थञ्च परिनिब्बानकाले एवमाह ‘‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतू’’ति (दी. नि. २.२१६), तेनेतं सिद्धं ‘‘पञ्ञत्तम्पि चे सिक्खापदं समूहनितुं यस्स सङ्घस्स अनुञ्ञातं भगवता, तस्स पञ्ञत्तानुलोमं अतिरेकत्थदीपनं, पगेवानुञ्ञातं भगवता’’ति. किञ्च भिय्यो ऊनातिरित्तसिक्खापदेसु आचरियकुलेसु विवादो अञ्ञमञ्ञं न कातब्बोति दस्सनत्थञ्च. कस्मा सङ्घो न समूहनीति? अञ्ञमञ्ञं विवादप्पसङ्गदस्सनतो. भगवता च ‘‘सब्बेहेव समग्गेहि सम्मोदमानेहि अविवदमानेहि सिक्खितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ च एकच्चे थेरा एवमाहंसूति च अञ्ञवाददस्सनतो विवदमानेहि सिक्खितब्बं जातं, तदभावत्तम्पि ञत्तिदुतियकम्मवाचं सावेत्वा अविवदमानेहेव सिक्खितब्बं अकासि.
अपिचाति अत्तनो मतिया पाकटकरणत्थं आरम्भो. तत्थ ‘‘सुत्तन्ताभिधम्मविनयट्ठकथासू’’ति वचनतो पिटकत्तयस्सपि साधारणा एसा कथाति वेदितब्बा, ‘‘अथ पनायं कप्पिय’’न्तिआदि विनयस्सेव. कारकसङ्घसदिसन्ति सङ्गीतिकारकसङ्घसदिसं. ‘‘सुत्तादिचतुक्कं अप्पच्चक्खाय तेन अविरुद्धस्स कम्मस्स कारकसङ्घसदिस’’न्ति धम्मसिरित्थेरस्स गण्ठिपदे वुत्तं, तं अयुत्तं, ‘‘सुत्तमेव बलवतरं. सुत्तञ्हि अप्पटिवत्तियं कारकसङ्घसदिस’’न्ति एतेहि पदेहि अयुत्तत्ता. पाकतिके पन गण्ठिपदे ‘‘तमत्थं विनिच्छिनित्वा तस्स कारकसङ्घसदिस’’न्ति वुत्तं. परवादीति अम्हाकं समयविजाननको अञ्ञनिकायिकोति वुत्तं. परवादी सुत्तानुलोमन्ति कथं? ‘‘अञ्ञत्र उदकदन्तपोना’’ति (पाचि. २६६) सुत्तं सकवादिस्स, तदनुलोमतो नाळिकेरफलस्स उदकम्पि उदकमेव होतीति परवादी च.
‘‘नाळिकेरस्स यं तोयं, पुराणं पित्तबन्धनं;
तमेव तरुणं तोयं, पित्तघं बलबन्धन’’न्ति. –
एवं परवादिना वुत्ते सकवादी धञ्ञफलस्स गतिकत्ता, आहारत्थस्स च फरणतो ‘‘यावकालिकमेव त’’न्ति वदन्तो पटिक्खिपति. परो आचरियवादन्ति ‘‘सुङ्कं परिहरतीति एत्थ उपचारं ओक्कमित्वा किञ्चापि परिहरति, अवहारो एवा’’ति अट्ठकथावचनतो ‘‘तथा करोन्तो पाराजिकमापज्जती’’ति परवादिना वुत्ते सकवादी ‘‘सुङ्कं परिहरति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति सुत्तं तत्थेव आगतमहाअट्ठकथावचनेन सद्धिं दस्सेत्वा पटिसेधेति, तथा करोन्तस्स दुक्कटमेवाति. परो अत्तनोमतीति एत्थ ‘‘पुरेभत्तं परसन्तकं अवहराति पुरेभत्तमेव हरिस्सामीति वायमन्तस्स पच्छाभत्तं होति, पुरेभत्तपयोगोव सो, तस्मा मूलट्ठो न मुच्चतीति तुम्हाकं थेरवादत्ता मूलट्ठस्स पाराजिकमेवा’’ति परवादिना वुत्ते सकवादी ‘‘तं सङ्केतं पुरे वा पच्छा वा तं भण्डं अवहरति, मूलट्ठस्स अनापत्ती’’ति (पारा. ११९) सुत्तं दस्सेत्वा पटिक्खिपति.
परो सुत्तन्ति ‘‘अनियतहेतुधम्मो सम्मत्तनियतहेतुधम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति सुत्तं पट्ठाने लिखितं दस्सेत्वा ‘‘अरियमग्गस्स न निब्बानमेवारम्मण’’न्ति परवादिना वुत्ते सकवादी ‘‘आरम्मणत्तिकादिसुत्तानुलोमे न ओतरती’’ति पटिक्खिपति. सुत्तानुलोमे ओतरन्तंयेव हि सुत्तं नाम, नेतरं. तेन वुत्तं पाळिआगतं पञ्ञायतीति एत्तकेनपि सिद्धे तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हपाळिआगतं पञ्ञायती’’तिआदि. तादिसञ्हि पमादलेखन्ति आचरियो. ‘‘अप्पमादो अमतं पदं, पमादो मच्चुनो पद’’न्ति (ध. प. २१; नेत्ति. २६) वचनतो दिन्नभोजने भुञ्जित्वा परिस्सयानि परिवज्जित्वा सतिं पच्चुपट्ठपेत्वा विहरन्तो निच्चो होतीति. एवरूपस्स अत्थस्स वसेन आरुळ्हम्पि सुत्तं न गहेतब्बं, तेन वुत्तं नो चे तथा पञ्ञायतीति सिद्धेपि ‘‘नो चे तथा पञ्ञायति, न ओतरति न समेती’’ति. ‘‘बाहिरकसुत्तं वा’’ति वुत्तत्ता अत्तनो सुत्तम्पि अत्थेन असमेन्तं न गहेतब्बं. परो आचरियवादन्तिआदीसु द्वीसु नयेसु पमादलेखवसेन तत्थ तत्थ आगतट्ठकथावचनं थेरवादेहि सद्धिं योजेत्वा वेदितब्बं.
अथ पनायं आचरियवादं. परो सुत्तन्ति परवादिना ‘‘मूलबीजं नाम हलिद्दि सिङ्गिवेरं वचा…पे… बीजे बीजसञ्ञी छिन्दति वा छेदापेति वा भिन्दति वा…पे… आपत्ति पाचित्तियस्साति (पाचि. ९१) तुम्हाकं पाठत्ता हलिद्दिगण्ठिं छिन्दन्तस्स पाचित्तिय’’न्ति वुत्ते सकवादी ‘‘यानि वा पनञ्ञानि अत्थि मूले सञ्जायन्ती’’तिआदिं दस्सेत्वा तस्स अट्ठकथासङ्खातेन आचरियवादेन पटिक्खिपति. न हि गण्ठिम्हि गण्ठि जायतीति. परो सुत्तानुलोमन्ति परवादिना ‘‘अनापत्ति एवं अम्हाकं आचरियानं उग्गहोति वचनस्सानुलोमतो ‘अम्हाकं पोराणभिक्खू एकपासादे गब्भं थकेत्वा अनुपसम्पन्नेन सयितुं वट्टतीति तथा कत्वा आगता, तस्मा अम्हाकं वट्टती’ति तुम्हेसु एव एकच्चेसु वदन्तेसु तुम्हाकं न किञ्चि वत्तुं सक्का’’ति वुत्ते सकवादी ‘‘सुत्तं सुत्तानुलोमञ्च उग्गहितकानंयेव आचरियानं उग्गहो पमाण’’न्तिआदिअट्ठकथावचनं दस्सेत्वा पटिसेधेति. परो अत्तनोमतिन्ति ‘‘द्वारं विवरित्वा अनापुच्छा सयितेसु के मुच्चन्ती’’ति एत्थ पन द्वेपि जना मुच्चन्ति यो च यक्खगहितको, यो च बन्धित्वा निपज्जापितोति तुम्हाकं थेरवादत्ता अञ्ञे सब्बेपि यथा तथा वा निपन्नादयोपि मुच्चन्तीति पटिसेधेति.
अथ पनायं अत्तनोमतिं. परो सुत्तन्ति ‘‘आपत्तिं आपज्जन्ती’’ति परवादिना गुत्ते सकवादी ‘‘दिवा किलन्तरूपो मञ्चे निसिन्नो पादे भूमितो अमोचेत्वाव निद्दावसेन निपज्जति, तस्स अनापत्ती’’तिआदिअट्ठकथावचनं (पारा. अट्ठ. १.७७) दस्सेत्वा एकभङ्गेन निपन्नादयोपि मुच्चन्तीति पटिसेधेति. अथायं अत्तनोमतिं. परो सुत्तानुलोमन्ति ‘‘दोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि असेवितब्बम्पीतिआदिवचनेहि (दी. नि. २.३६०) संसन्दनतो सदारपोसे दोसो तुम्हाकं नत्थि, तेन वुत्तं ‘पुत्तदारस्स सङ्गहो’’’ति (खु. पा. ५.६; सु. नि. २६५) परवादिना वुत्ते किञ्चापि सकवादी बहुस्सुतो न होति, अथ खो रागसहितेनेव अकुसलेन भवितब्बन्ति पटिक्खिपति. सेसेसुपि इमिना नयेन अञ्ञथापि अनुरूपतो योजेतब्बं. इदं सब्बं उपतिस्सत्थेरादयो आहु. धम्मसिरित्थेरो पन ‘‘एत्थ परोति वुत्तो अञ्ञनिकायिको, सो पन अत्तनो सुत्तादीनियेव आहरति. तानि सकवादी अत्तनो सुत्तादिम्हि ओतारेत्वा सचे समेति गण्हाति, नो चे पटिक्खिपती’’ति वदति.
चतुब्बिधविनयकथावण्णना निट्ठिता.
पदभाजनीयवण्णना
सिक्खापदविभङ्गे पन किञ्चापि यो पनाति अनवसेसपरियादानपदं, तथापि भिक्खूति इमिना परपदेन समानाधिकरणत्ता तदनुरूपानेवस्स विभङ्गपदानि वुत्तानि. भिक्खुनिब्बचनपदानि तीणि किञ्चापि सभिक्खुभावस्स, अभिक्खुभावस्स चाति यस्स कस्सचि पब्बजितस्स साधारणानि, तथापि ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो अनोकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति सङ्घादिसेसेन दुक्कटस्सा’’ति एवमादिसुत्तं निब्बचनत्थयुत्तोव पुग्गलो ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसेन दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ३८९) एत्थ वत्थु, न इतरो गिहिभूतोति दस्सनत्थं वुत्तं. सब्बस्सपि विनयपिटकस्स साधारणं भिक्खुलक्खणं वत्थुञ्हि भगवा आरभि. यो पन सुद्धो एव समानो केनचि कारणेन गिहिलिङ्गे ठितो, सो अत्तनो सभिक्खुभावत्ता एव वत्थु होति, असुद्धोपि भिक्खुलिङ्गे ठितत्ताति अयमत्थो दस्सितो होति. असुद्धोपि ञातकेहि, पच्चत्थिकेहि वा राजभयादिकारणेन वा कासावेसु सउस्साहोव अपनीतकासावो वत्थु एव पुन कासावग्गहणेन थेय्यसंवासकभावानुपगमनतो, भिक्खुनिब्बचनत्थे अनिक्खित्तधुरत्ताति वुत्तं होति. यो पन लिङ्गत्थेनको भिक्खुनिब्बचनत्थं सयञ्च अज्झुपगतो, संवासं थेनेन्तो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो अनोकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति सङ्घादिसेसेन दुक्कटस्साति अयम्पि अत्थो दस्सितो होति.
‘‘समञ्ञाय भिक्खु पटिञ्ञाय भिक्खू’’ति वचनद्वयं यथावुत्तञ्च अत्थं उपब्रूहेति, अन्तरा उप्पन्नाय नियताय मिच्छादिट्ठिया उपच्छिन्नकुसलमूलो केवलाय समञ्ञाय, पटिञ्ञाय च ‘‘भिक्खू’’ति वुच्चति, न परमत्थतोति इमं अतिरेकत्थं दीपेति. किं वुत्तं होति? ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं महासावज्जं यथयिदं, भिक्खवे, मिच्छादिट्ठि. मिच्छादिट्ठिपरमानि, भिक्खवे, महावज्जानी’’ति आहच्चभासितं सङ्गीतित्तयारुळ्हं सुत्तं, अट्ठकथायम्पिस्स ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमा एतेसन्ति मिच्छादिट्ठिपरमानी’’ति (अ. नि. १.३१०) वुत्तं. पञ्च आनन्तरियकम्मानि महासावज्जानि, मिच्छादिट्ठि पन महासावज्जतराति अधिप्पायोति. कस्मा? तेसञ्हि परिच्छेदो अत्थि, सब्बबलवम्पि कप्पट्ठितिकमेव होति, नियतमिच्छादिट्ठिया पन परिच्छेदो नत्थि, ताय समन्नागतस्स भवतो वुट्ठानं नत्थि, तस्मा ‘‘इमस्स भिक्खुकरणा कुसला धम्मा संविज्जन्ती’’ति वा ‘‘सुद्धोवाय’’न्ति वा न सक्का वत्तुं. ‘‘दिट्ठिविपत्तिपच्चया द्वे आपत्तियो आपज्जती’’ति वुत्तत्ता न सक्का ‘‘असुद्धो’’ति वा ‘‘अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो’’ति वा वत्तुं. एस हि उभोपि पक्खे न भजति, तेन वुत्तं ‘‘समञ्ञाय, पटिञ्ञाय च भिक्खु, न परमत्थतो’’ति.
किमत्थं पनेवं महासावज्जाय नियतमिच्छादिट्ठिया पाराजिकं भगवा न पञ्ञपेसीति? दुब्बिजानत्ता. पकतियापेसा दिट्ठि नाम ‘‘सम्मा’’ति वा ‘‘मिच्छा’’ति वा दुविञ्ञेय्या, पगेव ‘‘नियता’’ति वा ‘‘अनियता’’ति वाति. तत्थ पाराजिकापत्तिया पञ्ञत्ताय भिक्खू अञ्ञमञ्ञं असमदिट्ठिकं पाराजिकं मञ्ञमाना उपोसथादीनि अकत्वा अचिरेनेव सासनं विनासेय्युं, सयञ्च अपुञ्ञं पसवेय्युं सुद्धेसुपि भिक्खूसु विप्पटिपत्तिया पटिपज्जनेन. तस्मा उपायकुसलताय पाराजिकं अपञ्ञापेत्वा तस्स उक्खेपनीयकम्मं, सम्मावत्तञ्च पञ्ञापेत्वा तं सङ्घेन असम्भोगं, असंवासञ्च अकासि. भगवा हि तस्स चे एसा दिट्ठि अनियता, सम्मावत्तं पूरेत्वा ओसारणं लभित्वा पकतत्तो भवेय्य. नियता चे, अट्ठानमेतं अनवकासो, यं सो नियतमिच्छादिट्ठिको सम्मावत्तं पूरेत्वा ओसारणं लभित्वा पकतत्तो भवेय्य. केवलं ‘‘समञ्ञायभिक्खु पटिञ्ञायभिक्खू’’ति नाममत्तधारको हुत्वा परं मरणा अरिट्ठो विय संसारखाणुकोव भविस्सतीति इमं नयं अद्दस.
अट्ठसु उपसम्पदासु तिस्सोवेत्थ वुत्ता, न इतरा पाटिपुग्गलत्ता, भिक्खूनं असन्तकत्ता च. तत्थ हि ओवादपटिग्गहणपञ्हब्याकरणूपसम्पदा द्विन्नं थेरानं एव, सेसा तिस्सो भिक्खुनीनं सन्तकाति इध नाधिप्पेता, तिस्सन्नम्पि उपसम्पदानं मज्झे ‘‘भद्रो भिक्खू’’तिआदीनि चत्तारि पदानि वुत्तानि तिस्सन्नं साधारणत्ता. एहिभिक्खुभावेन वा सरणगमनञत्तिचतुत्थेन वा उपसम्पन्नो हि भद्रो च सारो च सेक्खो च असेक्खो च होति, उपसम्पदवचनं पन नेसं सावकभावदीपनत्थं. इमे एव हि आपत्तिं आपज्जन्ति, न सम्मासम्बुद्धा, पच्चेकबुद्धा च.
अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतोति एत्थ च आपत्तिं आपज्जितुं भब्बा ञत्तिचतुत्थेनेव कम्मेन उपसम्पन्ना. न हि अञ्ञे एहिभिक्खुसरणगमनओवादपटिग्गहणपञ्हब्याकरणाहि उपसम्पन्ना आपत्तिं आपज्जितुं भब्बा, तेनेते पटिक्खिपित्वा ‘‘अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खू’’ति अन्तिमोव वुत्तोति किर धम्मसिरित्थेरो, तं अयुत्तं. ‘‘द्वे पुग्गला अभब्बा आपत्तिं आपज्जितुं बुद्धा च पच्चेकबुद्धा चा’’ति (परि. ३२२) एत्तकमेव वुत्तन्ति. अञ्ञथा एहिभिक्खुआदयोपि वत्तब्बा सियुं. किञ्च भिय्यो ‘‘द्वे पुग्गला भब्बा आपत्तिं आपज्जितुं भिक्खू च भिक्खुनियो चा’’ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता च, अपिच आपत्तिभयट्ठानदस्सनतो च. कथं? आयस्मा सारिपुत्तो आवसथपिण्डं कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गहेसि, चीवरविप्पवासभया च सब्बं तिचीवरं गहेत्वा नदिं तरन्तो मनं वुळ्हो अहोसि महाकस्सपो. किञ्च सरणगमनूपसम्पदाय उपसम्पन्ने आरब्भ सद्धिविहारिकवत्तादीनि असम्मावत्तन्तानं नेसं दुक्कटानि च पञ्ञत्तानि दिस्सन्ति, तस्मा दुब्बिचारितमेतं. अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति पटिक्खित्ताय सरणगमनूपसम्पदाय अनुञ्ञातप्पसङ्गभयाति उपतिस्सत्थेरो, आपत्तिया भब्बतं सन्धाय तस्मिम्पि वुत्ते पुब्बे पटिक्खित्तापि सा पुन एवं वदन्तेन अनुञ्ञाताति भिक्खूनं मिच्छागाहो वा विमति वा उप्पज्जति, तस्मा न वुत्ताति वुत्तं होति, तं ‘‘भिक्खुनी नाम उभतोसङ्घे उपसम्पन्ना’’ति (पाचि. १६१) इमिना समेति. इदञ्हि साकियादीनं अनुञ्ञातउपसम्पदाय अनुप्पबन्धभया वुत्तं.
अयं पनेत्थ अम्हाकं खन्ति – भिक्खु-पदनिद्देसत्ता यत्तकानि तेन पदेन सङ्गहं गच्छन्ति, ये च विनयपिटके तत्थ तत्थ सन्दिस्सन्ति सयं आपत्तापज्जनट्ठेन वा दुट्ठुल्लारोचनपटिच्छादनादीसु परेसं आपत्तिकरणट्ठेन वा, ते सब्बेपि दस्सेत्वा इदानि यदिदं तस्स भिक्खु-पदस्स विसेसनत्थं वुत्तं परपदं ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति, तस्स वसेन इदं वुत्तं ‘‘अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खू’’ति. सो एव हि कम्मवाचानन्तरमेव सिक्खासाजीवसमापन्नो होति ततो पट्ठाय सउद्देससिक्खापदानं उप्पत्तिदस्सनतो, तस्सेव च सिक्खापच्चक्खानं दिस्सति, नेतरस्स. तस्सेव च सिक्खापच्चक्खानं सम्भवति ‘‘उल्लुम्पतु मं, भन्ते, सङ्घो अनुकम्पं उपादाया’’ति (महाव. ७१, १२६) वत्वा समादिन्नत्ता, तस्सेव च उपसम्पन्नसमनन्तरमेव अकरणीयनिस्सयाचिक्खनदस्सनतो, विनयं पातिमोक्खं उद्देसं पच्चक्खामीतिआदिसिक्खापच्चक्खानलक्खणपारिपूरितो चाति सिक्खापच्चक्खानं उपादाय सो एव इधाधिप्पेतोति वुत्तं होति.
यस्मा पनस्स सिक्खापच्चक्खानं सब्बथा युज्जति, तस्मा ‘‘सिक्खं पच्चक्खाय तं तं वत्थुं वीतिक्कमन्तस्स ततो ततो आपत्तितो अनापत्ति, इतरस्स आपत्ती’’ति वत्तुं युज्जति, तस्मा ‘‘यत्थ यत्थ सावज्जपञ्ञत्ति, अनवज्जपञ्ञत्ति वा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति वुच्चति, तत्थ तत्थ तदज्झाचारत्थेनायमेव ञत्तिचतुत्थेन उपसम्पन्नो अधिप्पेतो नामा’’ति वत्तुं युज्जतीति वेदितब्बं. एवं सन्ते यं वुत्तं ‘‘याय कायचि उपसम्पदाय अयं इमस्मिं ‘मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पाराजिको होती’ति अत्थे भिक्खूति अधिप्पेतो’’ति, तम्पि न वत्तब्बमेव. कथं होति? विरोधदोसोपि परिहतो होति. कथं? सचे ञत्तिचतुत्थेन उपसम्पन्नो एव इधाधिप्पेतो ‘‘भिक्खू’’ति च ‘‘उपसम्पन्नो’’ति च, तेन न उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नो नामाति कत्वा ञत्तिचतुत्थकम्मतो अञ्ञथा उपसम्पन्ना नाम महाकस्सपत्थेरादयो इतरेसं अनुपसम्पन्नट्ठाने ठत्वा सहसेय्यपदसोधम्मापत्तिं जनेय्युं, ओमसनादिकाले च दुक्कटमेव जनेय्युन्ति एवमादिको विरोधदोसो परिहतो होतीति सब्बं आचरियो वदति. मङ्गुरच्छवि नाम सामो.
यस्मा ते अतिमहन्तो जातिमदो चित्तं परियुट्ठाति, तस्मा तुम्हेहि मम सासने एवं सिक्खितब्बं. ‘‘सातसहगता पठमज्झानसुखसहगता असुभे च आनापाने चा’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. उद्धुमातकसञ्ञाति उद्धुमातकनिमित्ते पटिलद्धपठमज्झानसञ्ञा. रूपसञ्ञाति पथवीकसिणादिरूपावचरज्झानसञ्ञा. सो तं ब्याकासि ‘‘अविभूता, भन्ते, उद्धुमातकसञ्ञा अवड्ढितब्बत्ता असुभानं, विभूता, भन्ते, रूपसञ्ञा वड्ढितब्बत्ता कसिणान’’न्ति. पञ्चउपसम्पदक्कमो महावग्गा गहितो. ञत्तिचतुत्थेनाति एत्थ किञ्चापि ञत्ति सब्बपठमं वुच्चति, तिस्सन्नं पन अनुस्सावनानं अत्थब्यञ्जनभेदाभावतो अत्थब्यञ्जनभिन्ना ञत्तितासं चतुत्थाति कत्वा ‘‘ञत्तिचतुत्थ’’न्ति वुच्चति. ब्यञ्जनानुरूपमेव अट्ठकथाय ‘‘तीहि अनुस्सावनाहि एकाय च ञत्तिया’’ति वुत्तं, अत्थपवत्तिक्कमेन पदेन पन ‘‘एकाय ञत्तिया तीहि अनुस्सावनाही’’ति वत्तब्बं. यस्मा पनेत्थ ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कम्मानि (महाव. ३८४), छ इमानि, भिक्खवे, कम्मानि अधम्मकम्मं वग्गकम्म’’न्ति (महाव. ३८७) वचनतो कुप्पकम्मम्पि कत्थचि ‘‘कम्म’’न्ति वुच्चति तस्मा ‘‘अकुप्पेना’’ति वुत्तं.
यस्मा अकुप्पम्पि एकच्चं न ठानारहं, येन अप्पत्तो ओसारणं ‘‘सोसारितो’’ति चम्पेय्यक्खन्धके (महाव. ३९५ आदयो) वुच्चति, तस्मा ‘‘ठानारहेना’’ति वुत्तं. यदि एवं ‘‘ठानारहेना’’ति इदमेव पदं वत्तब्बं, न पुब्बपदं इमिना अकुप्पसिद्धितोति चे? तं न, अट्ठानारहेन अकुप्पेन उपसम्पन्नो इमस्मिं अत्थे अनधिप्पेतोति अनिट्ठप्पसङ्गतो. द्वीहि पनेतेहि एकतो वुत्तेहि अयमत्थो पञ्ञायति ‘‘केवलं तेन अकुप्पेन उपसम्पन्नो अयम्पि इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो ‘भिक्खू’ति, ठानारहेन च उपसम्पन्नो अयम्पि इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो ‘भिक्खू’ति, कुप्पेन उपसम्पन्नो नाधिप्पेतो’’ति. तेनायम्पि अत्थो साधितो होति ‘‘यो पन, भिक्खु, जानं ऊनवीसतिवस्सं पुग्गलं उपसम्पादेय्य, सो च पुग्गलो अनुपसम्पन्नो’’ति (पाचि. ४०३) वचनतो याव न ञायति, ताव समञ्ञायभिक्खुपटिञ्ञायभिक्खुभावं उपगतोपि न पुब्बे दस्सितसमञ्ञायभिक्खुपटिञ्ञायभिक्खु विय अञ्ञेसं भिक्खूनं उपसम्पन्नट्ठाने ठत्वा ओमसनपाचित्तियादिवत्थु होति, केवलं अनुपसम्पन्नट्ठाने ठत्वा ‘‘अनुपसम्पन्ने उपसम्पन्नसञ्ञी पदसो धम्मं वाचेति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’तिआदि (पाचि. ४७) आपत्तिवत्थुमेव हुत्वा तिट्ठति. अकुप्पेन उपसम्पन्नो पन पच्छा पाराजिकोपि जातितो उपसम्पन्नट्ठाने तिट्ठतीति ‘‘पण्डको, भिक्खवे, अनुपसम्पन्नो न उपसम्पादेतब्बो, उपसम्पन्नो नासेतब्बो’’तिआदिना (महाव. १०९) नयेन वुत्तेसु पन वज्जनीयपुग्गलेसु कोचि पुग्गलो ‘‘उपसम्पन्नो’’ति वुच्चति, नोपि उपसम्पन्नट्ठाने तिट्ठति, कोचि तिट्ठतीति वेदितब्बं.
एत्थ पन अत्थि कम्मं अकुप्पं ठानारहं, अत्थि ठानारहं नाकुप्पं, अत्थि अकुप्पञ्चेव न ठानारहञ्च, अत्थि नाकुप्पं न च ठानारहन्ति इदं चतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ पठमं ताव वुत्तं, ततियचतुत्थानि पाकटानि. दुतियं परियायेन भिक्खुनिसङ्घतो एकतोउपसम्पन्नाय लिङ्गपरिवत्ते सति लब्भति. तस्स हि पुग्गलस्स पुब्बे सिक्खमानकाले लद्धं ञत्तिचतुत्थउपसम्पदाकम्मं किञ्चापि अकुप्पञ्चेव ठानारहञ्च, पुरिसलिङ्गे पन पातुभूते ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झं तमेव उपसम्पद’’न्ति (पारा. ६९) एत्थ अपरियापन्नत्ता तस्स पुग्गलस्स केवलं सामणेरभावापत्तितो कम्मं दानि कुप्पं जातन्ति वुच्चति. लिङ्गपरिवत्तेन चीवरस्स अधिट्ठानविजहनं विय तस्स पुग्गलस्स भिक्खुनिसङ्घेन कताय उपसम्पदाय विजहनं होतीति वेदितब्बं, अञ्ञथा सो पुग्गलो उपसम्पन्नो भिक्खूति आपज्जति. अथ वा लिङ्गपरिवत्ते असतिपितं एकतोउपसम्पदाकम्मं कुप्पति, यथाठाने न तिट्ठति. तस्मा न ताव सा ‘‘भिक्खुनी’’ति सङ्ख्यं गच्छति. यस्मा अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं आपज्जित्वापि अनापज्जित्वापि उप्पब्बजितुकामताय गिहिलिङ्गं सादियन्तिया पुनपि उपसम्पदा उभतोसङ्घे लब्भति, तस्मा तेन परियायेन ‘‘कुप्पतीति कुप्प’’न्ति वुच्चति, यथावुत्तकम्मदोसाभावतो पन ‘‘ठानारह’’न्ति. भिक्खुनी पन गिहिलिङ्गं सादियन्तिकाले न पुरिसलिङ्गपातुभावे सति भिक्खूसु उपसम्पदं लब्भतीति साधकं कारणं न दिस्सति, सिक्खं पच्चक्खाय उप्पब्बजिता चे, लभतीति एके, तं पनायुत्तं भिक्खुनिया सिक्खापच्चक्खनाभावतोति अम्हाकं खन्तीति आचरियो. ‘‘यथा ‘कत्तब्ब’न्ति वुत्तं, तथा अकते कुप्पतीति कत्वा करणं सत्थुसासन’’न्ति गण्ठिपदे वुत्तं. यत्थ यत्थ ‘‘गण्ठिपदे’’ति वुच्चति, तत्थ तत्थ ‘‘धम्मसिरित्थेरस्स गण्ठिपदे’’ति गहेतब्बं.
साजीवपदभाजनीयवण्णना
‘‘महाबोधिसत्ता नियता’’ति वुत्तं अनुगण्ठिपदे. यत्थ ‘‘अनुगण्ठिपदे’’ति, तत्थ ‘‘वजिरबुद्धित्थेरस्सा’’ति गहेतब्बं. सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधीति वा तीसु बोधीसु सम्मासम्बोधियं सत्ता बोधिसत्ता महाबोधिसत्ता नाम. पातिमोक्खसीलबहुकत्ता, भिक्खुसीलत्ता, किलेसपिदहनवसेन वत्तनतो, उत्तमेन भगवता पञ्ञत्तत्ता च अधिकं, बुद्धुप्पादेयेव पवत्तनतो उत्तमन्ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे. किञ्चापि पच्चेकबुद्धापि धम्मतावसेन पातिमोक्खसंवरसीलेन समन्नागताव होन्ति, तथापि ‘‘बुद्धुप्पादेयेव पवत्तती’’ति नियमितं तेन परियायेनाति. तेनाह ‘‘न हि तं पञ्ञत्तिं उद्धरित्वा’’तिआदि. पातिमोक्खसंवरतोपि च मग्गफलसम्पयुत्तमेव सीलं अधिसीलं, तं पन इध अनधिप्पेतं. न हि तं पातिमोक्खुद्देसेन सङ्गहितन्ति. समन्तभद्रकं कारणवचनं सब्बसिक्खापदानं साधारणलक्खणत्ता इमिस्सा अनुपञ्ञत्तिया अरियपुग्गला च एकच्चं आपत्तिं आपज्जन्तीति साधितमेतं, तस्मा ‘‘न हि तं समापन्नो मेथुनं धम्मं पटिसेवती’’ति अट्ठकथावचनं असमत्थं विय दिस्सतीति? नासमत्थं, समत्थमेव यस्मिं यस्मिं सिक्खापदे सासा विचारणा, तस्स तस्सेव वसेन अट्ठकथाय पवत्तितो. तथा हि कङ्खावितरणियं (कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना) उदकुक्खेपसीमाधिकारे ‘‘तिमण्डलं पटिच्छादेत्वा अन्तरवासकं अनुक्खिपित्वा उत्तरन्तिया भिक्खुनिया’’ति वुत्तं भिक्खुनिविभङ्गे आगतत्ता. एसेव नयो अञ्ञेपि एवरूपेसु. किमत्थन्ति चे तं? पाळिक्कमानुवत्तनेन पाळिक्कमदस्सनत्थं. तत्रिदं समासतो अधिप्पायदीपनं – पदसोधम्मसिक्खापदस्स तिकपरिच्छेदे उपसम्पन्ने उपसम्पन्नसञ्ञी, अनापत्ति, अकटानुधम्मसिक्खापदवसेन उपसम्पन्ने उक्खित्तके सिया आपत्ति, तथा सहसेय्यसिक्खापदेति एवमादि. अत्थो पनेत्थ परतो आवि भविस्सति.
यं वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘ततोपि च मग्गफलचित्तमेव अधिचित्तं, तं पन इध अनधिप्पेत’’न्ति च, ‘‘ततोपि च मग्गफलपञ्ञाव अधिपञ्ञा, सा पन इध अनधिप्पेता. न हि तंसमापन्नो भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवती’’ति. ‘‘तत्र यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’ति इमाय पाळिया विरुज्झति. अयञ्हि पाळि अधिसीलसिक्खाव इध अधिप्पेता, न इतराति दीपेति. अट्ठकथावचनं तासम्पि तिण्णं लोकियानं अधिप्पेततं दीपेति. अयं पनेत्थ अट्ठकथाधिप्पायो – तिस्सोपि लोकिया सिक्खा इमस्मिं पठमपाराजिके सम्भवन्ति, कालेनापि अधिचित्तपञ्ञालाभी भिक्खु तथारूपं असप्पायं पच्चयं पटिच्च ततो ततो अधिचित्ततो, अधिपञ्ञातो च आवत्तित्वा सीलभेदं पापुणेय्याति ठानमेतं विज्जति, न लोकुत्तरचित्तपञ्ञालाभी, अयं नयो इतरेसुपि सब्बेसु अदिन्नादानादीसु सचित्तकेसु लब्भति, अचित्तकेसु पन इतरोपि. तथापि केवलं विनयपिटकस्स, पातिमोक्खसीलस्स च सङ्गाहकत्ता ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’ति इमस्मिं उत्तरपदे पच्चक्खानारहा अधिसीलसिक्खाव लोकियाति दस्सनत्थं पाळियं ‘‘तत्र यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.
एत्थ सिक्खाति कायवचीदुच्चरिततो विरती च चेतना च, अञ्ञत्र चेतनायेव वेदितब्बा. सिक्खापदन्ति सउद्देससिक्खापदं, एकच्चं अनुद्देससिक्खापदञ्च लब्भति. चित्तस्स अधिकरणं कत्वाति तस्मिं सिक्खतीति अधिकरणत्थे भुम्मन्ति दस्सनत्थं वुत्तं. यथासिक्खापदन्ति पच्चवेक्खणवसेन वुत्तं. सीलपच्चवेक्खणापि हि सीलमेव, तस्मा सुप्पटिच्छन्नादिचारित्तेसु विरतिविप्पयुत्तचेतनं पवत्तेन्तोपि सिक्खं परिपूरेन्तोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. २) वुत्तमरियादं अवीतिक्कमन्तो ‘‘तस्मिञ्च सिक्खापदे सिक्खती’’ति वुच्चति. अञ्ञतरस्मिं पन गण्ठिपदे वुत्तं ‘‘सिक्खाति तं सिक्खापदं सिक्खनभावेन पवत्तचित्तुप्पादो. साजीवन्ति पञ्ञत्ति. तदत्थदस्सनत्थं पुब्बे मेथुनसंवरस्सेतं अधिवचन’’न्ति. यस्मा सिक्खाय गुणसम्मताय पुञ्ञसम्मताय तन्तिया अभावतो लोकस्स दुब्बल्याविकम्मं तत्थ न सम्भवति. पत्थनीया हि सा, तस्मा ‘‘यञ्च साजीवं समापन्नो, तत्थ दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति वुत्तं. आणाय हि दुब्बल्यं सम्भवतीति आयस्मा उपतिस्सो.
सिक्खापच्चक्खानकथावण्णना
एत्थ यामीति अमुकस्मिं तित्थायतने, घरादिम्हि वा. भावविकप्पाकारेनाति ‘‘अहं अस्स’’न्ति आगतत्ता यं यं भवितुकामो, तस्स तस्स भावस्स विकप्पाकारेन, भिक्खुभावतो अञ्ञभावविकप्पाकारेनाति अधिप्पायो.
४६. हन्दाति वचसायेव. गिहिभावं पत्थयमानोतिआदिपदेहि चित्तनियमं दस्सेति. एकेनेव चित्तेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेनाति.
५१. बुद्धं धम्मन्तिआदिपदेहि खेत्तनियमं दस्सेति. तत्थ आदितो चुद्दसहि पदेहि सभावपरिच्चागो, पच्छिमेहि अट्ठहि भावन्तरादानञ्च दस्सितं होति. पच्चक्खामि धारेहीति एतेहि कालनियमं दस्सेति. वदतीति इमिना पदेन पयोगनियमं दस्सेति. विञ्ञापेतीति इमिना विजानननियमं दस्सेति. उम्मत्तको सिक्खं पच्चक्खाति, उम्मत्तकस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खातीतिआदीहि पुग्गलनियमं दस्सेति. अरियकेन मिलक्खस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खातीतिआदीहि पन पुग्गलादिनियमेपि सति विजानननियमासम्भवं दस्सेति. तत्थ ‘‘याय मिलक्खभासाय कालनियमो नत्थि, तायपि भासाय कालनियमत्थदीपने सति सिक्खापच्चक्खानं रुहतीति नो मती’’ति आचरियो. दवायातिआदीहि खेत्तादिनियमे सतिपि चित्तनियमाभावेन न रुहतीति दस्सेति. सावेतुकामो न सावेतीति चित्तनियमेपि सति पयोगनियमाभावेन न रुहतीति दस्सेति. अविञ्ञुस्ससावेति, विञ्ञुस्स न सावेतीति चित्तखेत्तकालपयोगपुग्गलविजानननियमेपि सति यं पुग्गलं उद्दिस्स सावेति, तस्सेव सवने न रुहति, न अञ्ञस्साति दस्सनत्थं वुत्तं, तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘यदि अयमेव जानातूति एकं नियमेत्वा आरोचेति, तञ्चे सो एव जानाति, पच्चक्खाता होति सिक्खा. अथ सो न जानाति…पे… अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा’’ति. सब्बसो वा पन न सावेति, अप्पच्चक्खा होति सिक्खाति चित्तादिनियमेनेव सिक्खा पच्चक्खाता होति, न अञ्ञथाति दस्सनत्थं वुत्तं. एत्तावता ‘‘सिक्खा…पे… दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति पदस्स पदभाजनं तीहि आकारेहि दस्सितं होति. तत्थ द्वे अमिस्सा, पच्छिमो एको मिस्सोति वेदितब्बो. तेनेव वचीभेदेनाति तदत्थदीपनमत्तं वचनं सुत्वाव तेनेव वचीभेदेन जानापेतीति अत्थो. चित्तसम्पयुत्तन्ति पच्चक्खातुकामताचित्तसम्पयुत्तं. समयञ्ञू नाम तदधिप्पायजाननमत्तेन होति.
५३. वण्णपट्ठानं बुद्धगुणदीपकं सुत्तं. उपालिगहपतिना वुत्ता किर उपालिगाथा. पञ्ञाणं सञ्ञाणन्ति अत्थतो एकं, तस्मा बोधिपञ्ञाणन्ति बोधिसञ्ञाणं, बोधिबीजन्ति वुत्तं होति.
द्विन्नम्पि नियमेत्वाति एत्थ ‘‘द्वीसुपि जानन्तेसु एव पच्चक्खामीति अधिप्पायेन वुत्ते तेसु एको चे जानाति, न पच्चक्खाता होती’’ति अञ्ञतरस्मिम्पि गण्ठिपदे वुत्तं, तं अट्ठकथाय न समेति. ‘‘गिही होमी’’ति वा ‘‘गिहिम्ही’’ति वा वुत्ते किञ्चापि वत्तमानवचनं होति. ‘‘धारेही’’ति अत्थाभावा च ‘‘धारेही’’ति वुत्ते च परस्सुपरि गच्छति, तस्मा न होति. सन्दिट्ठिकं धम्मन्ति सब्बत्थ धम्मवचनं वुत्तं यं सन्धाय ‘‘सन्दिट्ठिक’’न्ति वदति, तं पकासेतुं. अञ्ञथा ‘‘विजितविजयं पच्चक्खामी’’ति वुत्ते चक्कवत्तिआदीसुपि तप्पसङ्गतो बुद्धसद्दोपि अवसाने वत्तब्बो भवेय्य. आचरियवेवचनेसु पन यो मं पब्बाजेसीतिआदि उपज्झं अग्गहेत्वा, परं वा उद्दिस्स पब्बजितं सन्धाय वुत्तन्ति. ओकल्लकोति कपणाधिवचनं. मोळिबद्धोति सिखाबद्धो, ओमुक्कमकुटो वा. चेल्लको अथेरो. चेटको मज्झिमो. मोळिगल्लो महासामणेरो. मनुस्सविग्गहनागादीनं नागरूपादीनं वा सन्तिके, भासाजाननकिन्नरादीनं वा. ‘‘देवता नाम महापञ्ञा’’ति किर पाठो. दवायाति सहसा. रवाभञ्ञेनाति खलितभञ्ञेन. अक्खरसमयानञ्हि नाभिञ्ञाताय वा करणानं अविसदताय वा होति रवाभञ्ञं. अविधेय्यिन्द्रियताय ‘‘पोत्थकरूपसदिसस्सा’’ति वुत्तं, गरुमेधस्स मन्दपञ्ञस्स. कित्तावता पन गरुमेधो होतीति चे? समये अकोविदताय.
सिक्खापच्चक्खानकथावण्णना निट्ठिता.
मूलपञ्ञत्तिकथावण्णना
५५. ‘‘पटिसेवतिनामा’’ति पदं मातिकायं नत्थि, तस्मा ‘‘पटिसेवेय्याति एत्था’’तिआदिमाह. ‘‘एसो मेथुनधम्मो नामा’’ति सब्बपाळिपोत्थकेसु, अट्ठकथायं ‘‘एसो वुच्चति मेथुनधम्मो नामा’’ति उद्धटा. इत्थिया निमित्तेन अत्तनो निमित्तन्ति दुविञ्ञेय्यमेतं दस्सितं. अत्तनो निमित्तेन इत्थिया निमित्तं सुविञ्ञेय्यत्ता न दस्सितं. चत्तारि ठानानि मुञ्चित्वाति एत्थ अब्भन्तरतलं छुपन्तंयेव सन्धाय वुत्तं, अच्छुपन्तं नीहरन्तस्स अनापत्ति. मज्झन्ति अग्गप्पदेसं. उपरिभागमज्झन्ति उपरिभागस्स अग्गप्पदेसं. नट्ठकायप्पसादन्ति एत्थ उपहतिन्द्रियस्स आपत्तिसम्भवतो इधापि आपत्तीति चे? नेति दस्सनत्थं ‘‘मतचम्मं वा’’तिआदि वुत्तं. मतचम्मञ्हि अनुपादिन्नं, उपादिन्ने एव पाराजिकापत्ति. अपिधाय अप्पटिच्छादेत्वा. यथा दन्ता न दिस्सन्ति, तथा पिधायेव निसीदितब्बन्ति अधिप्पायो.
गोनसोति गोणपिट्ठिको मण्डलसप्पो, यस्स पिट्ठे लोहितकानि मण्डलानि दिस्सन्ति. कललपरिचयवारिचारमच्छग्गहणेन किञ्चापि समुद्दे महामुखा हत्थिसरीरम्पि एकप्पहारेन गिलितुं समत्था ततो महन्ततरा च गहिता होन्ति, तेसं मुखादीसु मेथुनधम्मो न सम्भवतीति तत्थ ठानपरिच्छेदो नत्थीति एके, विचारेत्वा गहेतब्बं. एतमेव हीति अनन्तरं सन्धाय. सद्धिं योजनाय अक्खरयोजनाय. ‘‘पञ्ञत्तं पन सिक्खापदं सब्बेहिपि लज्जीपुग्गलेहि समं सिक्खितब्बभावतो समसिक्खता नामाति वुत्तत्ता सब्बसिक्खापदं सब्बभिक्खूहि सिक्खितब्बं. न हि कस्सचि ऊनमधिकं वा अत्थी’’ति तस्स गण्ठिपदे वुत्तं. परिवारे पन –
‘‘न उक्खित्तको न च पन पारिवासिको,
न सङ्घभिन्नो न च पन पक्खसङ्कन्तो;
समानसंवासकभूमिया ठितो,
कथं नु सिक्खाय असाधारणो सिया’’ति. (परि. ४७९) –
वुत्तं. तदट्ठकथाय च ‘‘अयं पञ्हा नहापितपुब्बकं सन्धाय वुत्ता. अयञ्हि खुरभण्डं परिहरितुं न लभति, अञ्ञे लभन्ति. तस्मा सिक्खाय असाधारणो’’ति वुत्तं. तं सब्बं यथा संसन्दति समेति, तथा वेदितब्बं. भिक्खुनीनंयेव साधारणानि सिक्खापदानिपि भिक्खु सिक्खति, एवमञ्ञोपि अन्हापितपुब्बको भिक्खु तं सिक्खापदं सिक्खति एव तदत्थकोसल्लत्थन्ति कत्वा सब्बम्पि सिक्खापदं समसिक्खता नामाति. यं तं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ‘‘तिस्सो इत्थियो’’तिआदिविभङ्गोतंनियामकोतिलक्खणत्ता वत्थुनियमनत्थं वुत्तं. तेन अमनुस्सित्थिप्पसङ्गेन कते सुवण्णरजतादिमये पटिक्खिपति. इतो पट्ठाय ये च ‘‘तयो अत्थवसे पटिच्च विभङ्गो पवत्तती’’ति पुब्बे वुत्ता, ते यथासम्भवं योजेत्वा वेदितब्बा.
पठमचतुक्ककथावण्णना
५७. आपत्ति पाराजिका अस्स होतीति एत्थ यस्मा सा अकुसला आपत्ति तस्स भिक्खुनो सीलसम्भवं अभिभवति, रागाभिभवे तस्मिं पाराजिकाति लद्धनामा पुब्बभागे आपन्ना दुक्कटथुल्लच्चयादयो आपत्तियो अभिभवित्वा विनासेत्वा सयमेवेका अस्स. वत्थुना सभागाहि वा असभागाहि वा अञ्ञाहि पाराजिकत्तेन समानजातिकाहि आपत्तीहि सयं नाभिभवीयतीति एके. तं तं पुब्बे विचारितमेव. यदा पन चतस्सोपि पाराजिकापत्तियो एकतो होन्ति, तदा ता तस्स भिक्खुनो भिक्खुभावं अभिभवन्ति, अभिक्खुं करोन्ति, अनुपसम्पन्नं करोन्ति, समञ्ञायपि भिक्खु न होति. ओमसवादपाचित्तियं न जनेतीति एके. दुतियेन अत्थविकप्पेन पाराजिकस्स धम्मस्स पत्ति सम्पत्ति आपत्तीति अत्थो सङ्गहितो होतीति कत्वा आपत्तिसम्पत्तिवादीनं सङ्गहितो होति, युज्जति चेसा परसापेक्खा. सापत्तिको नाम सो भिक्खु होति, अञ्ञथा तस्स खणभङ्गेन अनापत्तिको भवेय्य, न च होतीति. कदा पन होतीति? यदा कालं करोति, यदा च सिक्खं पच्चक्खाय सामणेरादिभूमियं तिट्ठति. यदि एवं सिक्खाय पच्चक्खाताय पाराजिकापत्ति पच्चक्खाता होति सिक्खा चाति उभयं तस्स एकतो अत्थि, सङ्घादिसेसादिआपत्ति सिक्खापच्चक्खानेन किं न पच्चक्खाता, पुन उपसम्पन्नेन देसापेतब्बा. सिक्खापच्चक्खानं आपत्तिवुट्ठानं जातं, अभिक्खु आपत्तितो वुट्ठाति, गहट्ठो वुट्ठाति, सामणेरो वुट्ठाति, ततो विनयविरोधा न वुट्ठाति. हञ्चि पन वुट्ठाति गहट्ठो, सामणेरो वा सीलसम्पन्नोव झानलाभी अस्स, सोतापत्तिफलस्स वा अरहत्तफलस्स वा लाभी अस्स, पाराजिकापत्तिया सापत्तिको अरहा अस्स. उक्खित्तको उप्पब्बजितो वा परिवासारहो मानत्तारहो उप्पब्बजितो वा सीलसम्पन्नो झानलाभी अस्स, सोतापत्तिफलस्स, अरहत्तफलस्स वा लाभी अस्स, सापत्तिको सन्तरायिको अरहा अस्स, सो पुन उपसम्पन्नो परिवासं, मानत्तं वा दत्वा अब्भेतब्बो उक्खित्तको ओसारेतब्बोति समानो अयं उपलब्भोति.
अयं पनेत्थ विनिच्छयो – पाराजिकं धम्मं आपन्नो याव भिक्खुभावं पटिजानाति सादियति संवासं, सन्तरायिकत्ता उपोसथदिवसादीसु गहट्ठस्स विय सयमेव सीलं समादियन्तस्सपि न सीलसमादानं रुहति, पगेव झानादीनि. सो चे भिक्खुभावं न सादियति न पटिजानाति संवासं न सादियति, केवलं भिक्खूनं आविकत्वा राजवेरिचोरादिभयेन कासावं न परिच्चजति, अनुपसम्पन्नोव होति सहसेय्यादिं जनेति, सीलस्स च झानादीनञ्च भागी होति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘आपन्नेन विसुद्धापेक्खेन सन्ती आपत्ति आविकातब्बा, आविकता हिस्स फासु होति, पठमस्स झानस्स अधिगमाया’’तिआदि (महाव. १३४-१३५).
तत्थ सन्ती आपत्तीति सावसेसानवसेसप्पभेदा सब्बापि आपत्ति आपन्ना अधिप्पेता. एवं सन्तेपि पगेव गहट्ठादिभूमियं ठितो झानादीनं भागी अस्स सुद्धन्ते ठितत्ता, यो पन उक्खित्तको अनोसारितो, गरुधम्मं वा आपज्जित्वा अवुट्ठितो सिक्खं पच्चक्खाय गहट्ठादिभूमियं ठितो, न सो झानादीनं भागीयेव भवति न सुद्धन्ते ठितत्ता, सकरणीयत्ता च, तेनेव भगवता ‘‘सो पुन उपसम्पन्नो ओसारेतब्बो’’ति वुत्तं, तस्मा तस्स पुग्गलस्स ते भिक्खुकाले आपन्ना अन्तरायिका धम्मा विप्पटिसारं जनयित्वा अविप्पटिसारमूलकानं पामोज्जादीनं सम्भवं निवारेन्ति, नो सकासावेसुयेव. नो चे निवारेन्ति, सम्भवति. गरुकं आपज्जित्वा भिक्खूनं आविकत्वा चे उप्पब्बजितो, पकतत्तो हुत्वा उप्पब्बजितोति कत्वा झानादीनं भागी अस्स ‘‘आविकता हिस्स फासु होती’’ति वुत्तत्ता. पगेव भिक्खुकाले, न त्वेव उक्खित्तको सकरणीयत्ताति एके. तदनुवत्तनको पन तं लद्धिं पहाय भागी अस्स. न, भिक्खवे, सगहट्ठाय परिसाय (महाव. १५४) सिक्खापच्चक्खातकस्स अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नकस्स निसिन्नपरिसायाति (महाव. १८३) एत्थ गहट्ठो नाम पकतिया गिहिलिङ्गे ठितो. सिक्खं पच्चक्खाय भिक्खुलिङ्गे ठितो सिक्खापच्चक्खातको. सो सकासावेसु सापेक्खत्ता सामणेरभावं पत्थयमानो तेनेव लिङ्गेन तीहि सरणगमनेहि सामणेरो होति. अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नो संवासं सादियन्तोपि पच्छा पुब्बे वुत्तक्कमेन असादियित्वा सामणेरभावं पत्थयमानो सिक्खापच्चक्खातको विय तीहि सरणगमनेहि सामणेरो होति, न पुन कासावं पटिग्गाहापेतब्बो भिक्खूहि पठमं दिन्नलिङ्गेयेव ठितत्ता. यो पन पाराजिको चोदियमानो पराजित्वा ‘‘हन्द, भन्ते, सामणेरो भवामि, सरणानि देथा’’ति वदति, ‘‘साधु गण्हाही’’ति न वत्तब्बो, गिहिलिङ्गे ठपेत्वा पुन कासायानि पटिग्गाहापेत्वा पब्बाजेतब्बो. ‘‘इदं पन सब्बं अत्तनो मतिया वुत्तत्ता विचारेत्वा गहेतब्ब’’न्ति आचरियो वदति. पवेसनं नाम अङ्गजातं पवेसेन्तस्स अङ्गजातेन सम्फुसनं. पविट्ठं नाम याव मूला पवेसेन्तस्स विप्पकतकाले वायामकालो. सुक्कविस्सट्ठिसमये अङ्गजातं ठितं नाम. उद्धरणं नाम नीहरणकालो. गण्ठिपदे पन ‘‘वायामतो ओरमित्वा ठानं ठितं नामा’’ति वुत्तं, तं असङ्करतो दस्सनत्थं वुत्तं. पवेसनपविट्ठउद्धरणकालेसुपि सुक्कविस्सट्ठि होतियेव.
पठमचतुक्ककथावण्णना निट्ठिता.
एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथावण्णना
५९-६०. ‘‘मतं येभुय्येन अक्खायित’’न्ति वचनतो अमतं येभुय्येन खायितम्पि पाराजिकवत्थुमेवाति दस्सेति. सब्बसो खायितं, उप्पाटितं वा थुल्लच्चयवत्थुमेवाति दस्सेति, तथा ‘‘येभुय्येन खायित’’न्ति वचनतो मतं सब्बखायितं, उप्पाटितं वा दुक्कटवत्थूति दस्सेति. न च सावसेसं पञ्ञपेन्ति. किं कारणा? इदञ्हि सिक्खापदं लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं. तत्थ सिक्खापदन्ति पाराजिकं अधिप्पेतं. तत्थ थुल्लच्चयम्पि हि लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं. अथ वा उभयम्पि अनवसेसं पञ्ञत्तं. पाराजिकखेत्ते हि हेट्ठिमकोटिं पापेत्वा ठपिते ततो परं थुल्लच्चयन्ति पञ्ञत्तमेव होति. तत्थ थुल्लच्चयखेत्तम्पि पाराजिकखेत्तं विय हेट्ठिमपरिच्छेदेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. उपड्ढक्खायिते थुल्लच्चयन्ति यत्थ निमित्तं खायितं, तं दुक्कटवत्थूति वेदितब्बं. एत्थाह – पण्णत्तिवज्जं किं सावसेसमेव भगवा पञ्ञापेतीति? न. एकंसतो पन यथासम्भवं तत्थ तत्थ पकासयिस्साम, किमत्थं पन भगवा उपड्ढक्खायिते पाराजिकं न पञ्ञापेसीति अयं ताव अपुच्छा बुद्धविसयत्ता विनयपञ्ञत्तिया. इदं पनेत्थ कारणपतिरूपकं ‘‘उपड्ढभावस्स दुब्बिनिच्छयत्ता’’ति. येभुय्येन खायितं नाम वच्चमग्गपस्सावमग्गमुखानं चतूसु कोट्ठासेसु द्वे कोट्ठासे अतिक्कम्म याव ततियकोट्ठासपरियोसाना खादितं, ततियकोट्ठासं अतिक्कम्म याव चतुत्थकोट्ठासपरियोसाना दुक्कटवत्थु.
यदिपि निमित्तं सब्बसो खायितन्ति ‘‘जीवमानकसरीरंयेव सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं वीमंसित्वा गहेतब्बं. अल्लसरीरेति अभिनवे, अकुथिते वा मनुस्सानं जीवमानसरीरे अक्खिनासादीसु थुल्लच्चयमेव. तिरच्छानगतानं हत्थिअस्सादीनं नासाय वत्थिकोसे च थुल्लच्चयन्ति ‘‘अमग्गेन अमग्गं पवेसेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति इमाय पाळिया अत्थविसेसेनेत्थ वुत्तं. उपकच्छकादीसु दुक्कटं, सब्बेसम्पि तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं, अवसेससरीरेपि दुक्कटमेवाति इदं विनीतवत्थुस्मिं ‘‘एहि, भन्ते, मेथुनं धम्मं पटिसेवा’’ति. ‘‘अलं भगिनि नेतं कप्पती’’ति (पारा. ७९) इमिना ताव मेथुनरागाभावो दस्सितो होति. ‘‘एहि, भन्ते, ऊरुन्तरिकाय घट्टेहि…पे… सो भिक्खु तथा अकासी’’ति इमिना ताव मोचनस्सादो दस्सितो होति, तेनेवाह भगवा ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति. ‘‘यो पन मेथुनरागेन ऊरुन्तरिकाय घट्टेति, तस्स दुक्कट’’न्ति सिद्धन्ति कत्वा वुत्तं.
मनुस्सानं अक्खिकण्णवणादि थुल्लच्चयवत्थु, तिरच्छानगतानं दुक्कटवत्थूति एत्थ दुविञ्ञेय्यो पाळिलेसो, तस्मा ‘‘न च, भिक्खवे, रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्बं, यो छुपेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वचनतो रत्तचित्तेन अक्खिकण्णवणं छुपन्तस्स दुक्कटन्ति सिद्धन्ति अयं चम्मक्खन्धके पाळिलेसोति वेदितब्बो. ‘‘जीवमानकपुरिसस्साति जीवमानकसद्दो मते वत्तब्बमेव नत्थीति ञापनत्थं वुत्तो’’ति वदन्ति. महाअट्ठकथायं पनाति इदं किञ्चापि ‘‘कत्वा महाअट्ठकथं सरीर’’न्ति वुत्तं, अथ खो सेसअट्ठकथासु ‘‘मेथुनरागेन मुखेना’’ति वचनाभावतो तत्थेव भावतो तं वचनं पाळिवचनेन संसन्दित्वा दस्सनत्थं वुत्तं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘तं सब्बम्पीति महाअट्ठकथायमेव मेथुनरागेन इत्थिया निमित्तं अप्पवेसेन्तो छुपति, थुल्लच्चय’’न्ति च वुत्तं. ‘‘मेथुनरागेन मुखेना’’तिपि कत्थचि, पाळियं अविसेसेन ‘‘न च, भिक्खवे, रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्ब’’न्ति वुत्तं, तस्मा ‘‘तं सब्ब’’न्ति वुत्तं. पुरिमं पसंसन्तीति तिरच्छानगति…पे… वुत्तनयेनेव थुल्लच्चयं, कायसंसग्गरागेन दुक्कटन्तिआदिअट्ठकथावचनेहि संसन्दनतो. ‘‘तं सब्बम्पि…पे… पुरिमं पसंसन्ती’’ति इदं सङ्गीतितो पच्छा सीहळदीपकेहि आचरियेहि पाळिया, अट्ठकथायञ्च वुत्तवचनं संसन्दित्वा वुत्तविनिच्छयोति वुत्तं. एत्थ इतरथा हीति पकतिमुखेन. कस्मा दुक्कटन्ति चे? ‘‘अङ्गुलिबीजादीनि पवेसेन्तस्स दुक्कट’’न्ति वुत्तत्ता युत्तं. तिरच्छानगतित्थिया पस्सावमग्गन्ति एत्थ महाअट्ठकथायम्पि पुब्बे ‘‘निमित्त’’न्ति वत्वा एत्थ ‘‘पस्सावमग्ग’’न्ति वुत्तत्ता अवसेसनिमित्ते दुक्कटन्ति युत्तं विय दिस्सति. वुत्तनयेनेवाति मेथुनरागेन. थुल्लच्चयन्ति च खन्धके पस्सावनिमित्तवसेनेवागतत्ता उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं.
एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथावण्णना निट्ठिता.
सन्थतचतुक्कभेदककथावण्णना
६१-२. इत्थिनिमित्तं खाणुं कत्वाति इत्थिनिमित्तस्स अन्तो खाणुं पवेसेत्वा समतलं वा कत्वा अतिरित्तं वा खाणुं घट्टेन्तस्स दुक्कटं पवेसाभावा. ईसकं अन्तो पवेसेत्वा ठितं खाणुमेव चे अङ्गजातेन छुपति, पाराजिकं. ‘‘उप्पलगन्धा उप्पलभावा’’तिपि दीपवासिनो पठन्ति किर. सुत्तं भिक्खुम्हीति सेवनचित्तं उपट्ठितेति (पारा. ५७) एत्थ विय. ‘‘सुत्तभिक्खुम्ही’’ति च पठन्ति, तं उजुकमेव.
सन्थतचतुक्कभेदककथावण्णना निट्ठिता.
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
पकिण्णककथावण्णना
पकिण्णके यानि सिक्खापदानि ‘‘किरियानी’’ति वुच्चन्ति, तेसं वसेन कायो, वाचा च सह विञ्ञत्तिया वेदितब्बा. अकिरियानं वसेन विना विञ्ञत्तिया वेदितब्बा, चित्तं पनेत्थ अप्पमाणं भूतारोचनसमुट्ठानस्स किरियत्ता, अचित्तकत्ता च. तत्थ किरिया आपत्तिया अनन्तरचित्तसमुट्ठाना वेदितब्बा. अविञ्ञत्तिजनकम्पि एकच्चं बाहुल्लनयेन ‘‘किरिय’’न्ति वुच्चति, यथयिदं पठमपाराजिकं विञ्ञत्तिया अभावेपि ‘‘सो चे सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति हि वुत्तं ‘‘न सादियति अनापत्ती’’ति च. विञ्ञत्तिसङ्खातापि किरिया विना सेवनचित्तेन न होति चित्तजत्ता, विकाररूपत्ता, चित्तानुपरिवत्तिकत्ता च. तस्मा किरियासङ्खातमिदं विञ्ञत्तिरूपं इतरं चित्तजरूपं विय जनकचित्तेन विना न तिट्ठति, इतरं सद्दायतनं तिट्ठति, तस्मा किरियाय सति एकन्ततो तज्जनकं सेवनचित्तं अत्थियेवाति कत्वा न सादियति अनापत्तीति न युज्जति. यस्मा विञ्ञत्तिजनकम्पि समानं सेवनचित्तं न सब्बकालं विञ्ञत्तिं जनेति, तस्मा विनापि विञ्ञत्तिया सयं उप्पज्जतीति कत्वा ‘‘सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति वुत्तं. नुप्पज्जति चे, न सादियति नाम, तस्स अनापत्ति, तेनेव भगवा ‘‘किंचित्तो त्वं भिक्खू’’ति चित्तेनेव आपत्तिं परिच्छिन्दति, न किरियायाति वेदितब्बं. एत्तावता छ आपत्तिसमुट्ठानानि, तानि एव आपत्तिकरा धम्मा नामाति च, चतूहाकारेहि आपत्तिं आपज्जति कायेन वाचाय कायवाचाहि कम्मवाचाय आपज्जतीति च एतानि सुत्तपदानि अविरोधितानि होन्ति, अञ्ञथा विरोधितानि. कथं? यञ्हि आपत्तिं कम्मवाचाय आपज्जति, न तत्थ कायादयोति आपन्नं, ततो कम्मवाचाय सद्धिं आपत्तिकरा धम्मा सत्ताति आपज्जति, अथ तत्थापि कायादयो एकतो वा नानातो वा लब्भन्ति. ‘‘चतूहि आकारेही’’ति न युज्जति, ‘‘तीहाकारेहि आपत्तिं आपज्जती’’ति वत्तब्बं सियाति एवं विरोधितानि होन्ति. कथं अविरोधितानीति? सविञ्ञत्तिकाविञ्ञत्तिकभेदभिन्नत्ता कायादीनं. या किरिया आपत्ति, तं एकच्चं कायेन सविञ्ञत्तिकेन आपज्जति, एकच्चं सविञ्ञत्तिया वाचाय, एकच्चं सविञ्ञत्तिकाहि कायवाचाहि आपज्जति. या पन अकिरिया आपत्ति, तं एकच्चं कम्मवाचाय आपज्जति, तञ्च खो अवसिट्ठाहि अविञ्ञत्तिकाहि कायवाचाहियेव, न विना ‘‘नो चे कायेन वाचाय पटिनिस्सज्जति, कम्मवाचापरियोसाने आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ४१४, ४२१) वचनतो. अविसेसेन वा एकच्चं आपत्तिं कायेन आपज्जति, एकच्चं वाचाय, एकच्चं कायवाचाहि. यं पनेत्थ कायवाचाहि, तं एकच्चं केवलाहि कायवाचाहि आपज्जति, एकच्चं कम्मवाचाय आपज्जतीति अयमत्थो वेदितब्बोति एवं अविरोधितानि होन्ति.
तत्रायं समासतो अत्थविभावना – कायेन आपज्जतीति कायेन सविञ्ञत्तिकेन अकत्तब्बं कत्वा एकच्चं आपज्जति, अविञ्ञत्तिकेन कत्तब्बं अकत्वा आपज्जति, तदुभयम्पि कायकम्मं नाम. अकतम्पि हि लोके ‘‘कत’’न्ति वुच्चति ‘‘इदं दुक्कटं मया, यं मया पुञ्ञं न कत’’न्ति एवमादीसु, सासने च ‘‘इदं ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं भगवन्तं न पुच्छी’’तिआदीसु (चूळव. ४४३), एवमिध विनयपरियाये कायेन अकरणीयम्पि ‘‘कायकम्म’’न्ति वुच्चति, अयमेव नयो वाचाय आपज्जतीतिआदीसु. तत्थ समुट्ठानग्गहणं कत्तब्बतो वा अकत्तब्बतो वा कायादिभेदापेक्खमेव आपत्तिं आपज्जति, न अञ्ञथाति दस्सनत्थं. किरियाग्गहणं कायादीनं सविञ्ञत्तिकाविञ्ञत्तिकभेददस्सनत्थं. सञ्ञाग्गहणं आपत्तिया अङ्गानङ्गचित्तविसेसदस्सनत्थं, तेन यं चित्तं किरियालक्खणे, अकिरियालक्खणे वा सन्निहितं, यतो वा किरिया वा अकिरिया वा होति, न तं अविसेसेन आपत्तिया अङ्गं वा अनङ्गं वा होति, किन्तु याय सञ्ञाय ‘‘सञ्ञाविमोक्ख’’न्ति वुच्चति, ताय सम्पयुत्तं चित्तं अङ्गं, इतरं अनङ्गन्ति दस्सितं होति. इदानि येन चित्तेन सिक्खापदं सचित्तकं होति, यदभावा अचित्तकं, तेन तस्स अविसेसेन सावज्जत्ता लोकवज्जभावोव वुच्चति, किन्तु सावज्जंयेव समानं एकच्चं लोकवज्जं एकच्चं पण्णत्तिवज्जन्ति दस्सनत्थं लोकवज्जग्गहणं. चित्तमेव यस्मा ‘‘लोकवज्ज’’न्ति वुच्चति, तस्मा मनोकम्मम्पि सिया आपत्तीति अनिट्ठप्पसङ्गनिवारणत्थं कम्मग्गहणं. यं पनेत्थ अकिरियालक्खणं कम्मं, तं कुसलत्तिकविनिमुत्तं सियाति अनिट्ठप्पसङ्गनिवारणत्थं कुसलत्तिकग्गहणं. या पनेत्थ अब्याकता आपत्ति, तं एकच्चं अवेदनम्पि सञ्ञावेदयितनिरोधसमापन्नो आपज्जतीति कत्वा वेदनात्तिकं एत्थ न लब्भतीति अनिट्ठप्पसङ्गनिवारणत्थं वेदनात्तिकग्गहणं कतन्ति वेदितब्बं. सिक्खापदञ्हि सचित्तकपुग्गलवसेन ‘‘तिचित्तं तिवेदन’’न्ति लद्धवोहारं अचित्तकेनापन्नम्पि ‘‘तिचित्तं तिवेदन’’मिच्चेव वुच्चति. तत्रिदं सुत्तं ‘‘अत्थापत्ति अचित्तको आपज्जति अचित्तको वुट्ठाति (परि. ३२४). अत्थापत्ति कुसलचित्तो आपज्जति कुसलचित्तो वुट्ठाती’’तिआदि (परि. ४७०). अनुगण्ठिपदे पन ‘‘सञ्ञा सदा अनापत्तिमेव करोति, चित्तं आपत्तिमेव, अचित्तकं नाम वत्थुअविजाननं, नोसञ्ञाविमोक्खं वीतिक्कमजाननं, इदमेतेसं नानत्त’’न्ति वुत्तं.
सब्बसङ्गाहकवसेनाति सब्बसिक्खापदानं सङ्गहवसेन. भिक्खुनिया चीवरदानादि किरियाकिरियतो. जातरूपरजतपटिग्गहणादि सिया किरियतो. उपनिक्खित्तापटिक्खेपे सिया अकिरियतो. देसितवत्थुकपमाणातिक्कन्तकुटिकरणे सिया किरियतो, अदेसितवत्थुकपमाणातिक्कन्तकरणे सिया किरियाकिरियतो. यं चित्तङ्गं लभतियेवाति कायचित्तं वाचाचित्तन्ति एवं. विनापि चित्तेनाति एत्थ विनापि चित्तेन सहापि चित्तेनाति अधिप्पायो. यो सो सविञ्ञत्तिको, अविञ्ञत्तिको च वुत्तो कायो, तस्स कम्मं कायकम्मं, तथा वचीकम्मं. तत्थ सविञ्ञत्तिको कायो उप्पत्तिया कम्मं साधेति, इतरो अनुप्पत्तिया. तथा वाचाति वेदितब्बं, सिक्खापदन्ति ‘‘यो तत्थ नामकायो पदकायो’’ति वचनतो वीतिक्कमे युज्जतीति वुत्तं. ‘‘हसितुप्पादवोट्ठब्बनानिपि आपत्तिसमुट्ठापकचित्तानि. इदम्पि न मया परिच्छिन्नन्ति हसमानो पस्सति यदा, तदा वोट्ठब्बनं जवनगतिक’’न्ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. अभिञ्ञाचित्तानि पञ्ञत्तिं अजानित्वा इद्धिविकुब्बनादिकाले गहेतब्बानि.
एत्थ पन यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो…पे… मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो अत्थि कोचि पाराजिको होति असंवासो, अत्थि कोचि न पाराजिको होति असंवासो. दुक्कटथुल्लच्चयवत्थूसु पटिसेवन्तो अत्थि कोचि न पाराजिको. पक्खपण्डको अपण्डकपक्खे उपसम्पन्नो पण्डकपक्खे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो सो पाराजिकं आपत्तिं नापज्जतीति न पाराजिको नाम. न हि अभिक्खुनो आपत्ति नाम अत्थि. सो अनापत्तिकत्ता अपण्डकपक्खे आगतो किं असंवासो होति न होतीति? होति, ‘‘अभब्बो तेन सरीरबन्धनेना’’ति (पारा. ५५; महाव. १२९) हि वुत्तं. ‘‘यो पन, भिक्खु, भिक्खूनं…पे… असंवासो’’ति (पारा. ४४) वुत्तत्ता यो पन भिक्खुभावेन मेथुनं धम्मं पटिसेवति, सो एव अभब्बो. नायं अपाराजिकत्ताति चे? न, ‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो’’ति (महाव. ८६) वुत्तट्ठाने यथा अभिक्खुना कम्मवाचाय सावितायपि कम्मं रुहति कम्मविपत्तिया असम्भवतो, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. तत्रिदं युत्ति – उपसम्पन्नपुब्बो एव चे कम्मवाचं सावेति, सङ्घो च तस्मिं उपसम्पन्नसञ्ञी, एवञ्चे कम्मं रुहति, न अञ्ञथाति नो खन्तीति आचरियो. गहट्ठो वा तित्थियो वा पण्डको वा अनुपसम्पन्नसञ्ञी कम्मवाचं सावेति, सङ्घेन कम्मवाचा न वुत्ता होति, ‘‘सङ्घो उपसम्पादेय्य, सङ्घो उपसम्पादेति, उपसम्पन्नो सङ्घेना’’ति (महाव. १२७) हि वचनतो सङ्घेन कम्मवाचाय वत्तब्बाय सङ्घपरियापन्नेन, सङ्घपरियापन्नसञ्ञितेन वा एकेन वुत्ता सङ्घेन वुत्ताव होतीति वेदितब्बो, अयमेव सब्बकम्मेसु युत्ति. तथा अत्थि मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो कोचि नासेतब्बो ‘‘यो भिक्खुनीदूसको, अयं नासेतब्बो’’ति वुत्तत्ता एव, सो अनुपसम्पन्नोव, सहसेय्यापत्तिआदिं जनेति, तस्स ओमसने च दुक्कटं होति. अभिक्खुनिया मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो न नासेतब्बो ‘‘अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नो, भिक्खवे, अनुपसम्पन्नो…पे… नासेतब्बो’’ति पाळिया अभावतो. तेनेव सो उपसम्पन्नसङ्ख्यं गच्छति, न सहसेय्यापत्तादिं जनेति, केवलं असंवासोति कत्वा गणपूरको न होति, एककम्मं एकुद्देसोपि हि संवासोति वुत्तो. समसिक्खतापि संवासोति कत्वा सो तेन सद्धिं नत्थीति पदसोधम्मापत्तिं पन जनेतीति कारणच्छाया दिस्सति. यथा भिक्खुनिया सद्धिं भिक्खुसङ्घस्स एककम्मादिनो संवासस्स अभावा भिक्खुनी असंवासा भिक्खुस्स, तथा भिक्खु च भिक्खुनिया, पदसोधम्मापत्तिं पन जनेति. तथा ‘‘अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नोपि एकच्चो यो नासेतब्बो’’ति अवुत्तोति इमिना निदस्सनेन सा कारणच्छाया गहणं न गच्छति.
अपि च ‘‘भिक्खु सुत्तभिक्खुम्हि विप्पटिपज्जति, पटिबुद्धो सादियति, उभो नासेतब्बा’’ति (पारा. ६६) च, ‘‘तेन हि, भिक्खवे, मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथा’’ति (पारा. ३८४) च वचनतो यो सङ्घमज्झं पविसित्वा अनुविज्जकेन अनुविज्जियमानो पराजापितो, सोपि अनुपसम्पन्नोव, न ओमसवादपाचित्तियं जनेतीति वेदितब्बं. किञ्चापि ‘‘उपसम्पन्नं उपसम्पन्नसञ्ञी खुंसेतुकामो’’ति पाळि नत्थि, किञ्चापि कङ्खावितरणियं ‘‘यं अक्कोसति, तस्स उपसम्पन्नता, अनञ्ञापदेसेन जातिआदीहि अक्कोसनं, ‘मं अक्कोसती’ति जानना, अत्थपुरेक्खारतादीनं अभावोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानी’’ति (कङ्खा. अट्ठ. ओमसवादसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, तथापि दुट्ठदोससिक्खापदे ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो ओकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदेति, आपत्ति ओमसवादस्सा’’ति (पारा. ३८९) वचनतो असुद्धे उपसम्पन्नसञ्ञाय एव ओमसन्तस्स पाचित्तियं. असुद्धदिट्ठिस्स दुक्कटं. ‘‘सुद्धो होति पुग्गलो, अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अनज्झापन्नो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो ओकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदेति, आपत्ति ओमसवादस्सा’’ति (पारा. ३८९) वचनतो पन कङ्खावितरणियं ‘‘तस्स उपसम्पन्नता उपसम्पन्नसञ्ञिता’’ति न वुत्तं अनेकंसिकत्ता तस्स अङ्गस्साति वेदितब्बं.
अपि चेत्थ सिक्खापच्चक्खातकचतुक्कं वेदितब्बं, अत्थि पुग्गलो सिक्खापच्चक्खातको न सिक्खासाजीवसमापन्नो, अत्थि सिक्खासाजीवसमापन्नो न सिक्खापच्चक्खातको, अत्थि सिक्खापच्चक्खातको चेव सिक्खासाजीवसमापन्नो च, अत्थि नेव सिक्खापच्चक्खातको न सिक्खासाजीवसमापन्नो. तत्थ ततियो भिक्खुनीसिक्खापच्चक्खातको वेदितब्बो. सा हि याव न लिङ्गं परिच्चजति, कासावे सउस्साहाव समाना सामञ्ञा चवितुकामा सिक्खं पच्चक्खन्तीपि भिक्खुनी एव सिक्खासाजीवसमापन्नाव. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘न, भिक्खवे, भिक्खुनिया सिक्खापच्चक्खान’’न्ति (चूळव. ४३४). कदा च पन सा अभिक्खुनी होतीति? यदा सामञ्ञा चवितुकामा गिहिनिवासनं निवासेति, सा ‘‘विब्भन्ता’’ति सङ्ख्यं गच्छति. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘यदेव सा विब्भन्ता, तदेव अभिक्खुनी’’ति (चूळव. ४३४). कित्तावता पन विब्भन्ता होतीति? सामञ्ञा चवितुकामा कासावेसु अनालया कासावं वा अपनेति, नग्गा वा गच्छति, तिणपण्णादिना वा पटिच्छादेत्वा गच्छति, कासावंयेव वा गिहिनिवासनाकारेन निवासेति, ओदातं वा वत्थं निवासेति, सलिङ्गेनेव वा सद्धिं तित्थियेसु पविसित्वा केसलुञ्चनादिवतं समादियति, तित्थियलिङ्गं वा समादियति, तदा विब्भन्ता नाम होति. तत्थ या भिक्खुनिलिङ्गे ठिताव तित्थियवतं समादियति, सा तित्थियपक्कन्तको भिक्खु विय पच्छा पब्बज्जम्पि न लभति, सेसा पब्बज्जमेवेकं लभन्ति, न उपसम्पदं. पाळियं किञ्चापि ‘‘या सा, भिक्खवे, भिक्खुनी सकासावा तित्थायतनं सङ्कन्ता, सा आगता न उपसम्पादेतब्बा’’ति वचनतो या पठमं विब्भमित्वा पच्छा तित्थायतनं सङ्कन्ता, सा आगता उपसम्पादेतब्बाति अनुञ्ञातं विय दिस्सति. सङ्गीतिआचरियेहि पन ‘‘चतुवीसति पाराजिकानी’’ति वुत्तत्ता न पुन सा उपसम्पादेतब्बा, तस्मा एव सिक्खापच्चक्खानं नानुञ्ञातं भगवता. अन्तिमवत्थुअज्झापन्ना पन भिक्खुनी एव. पक्खपण्डकीपि भिक्खुनी एव. किन्ति पुच्छा.
विनीतवत्थुवण्णना
६७. विनीतानि विनिच्छितानि वत्थूनि विनीतवत्थूनि. तेसं तेसं ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खू’’तिआदीनं वत्थूनं पाटेक्कं नामगणनं उद्धरित्वा उद्धरित्वा ऊनाधिकदोससोधनट्ठेन उद्दाना च ता मत्रादिसिद्धिगाथाहि छन्दोविचितिलक्खणेन गाथा चाति ‘‘उद्दानगाथा नामा’’ति वुत्तं, दे, सोधने इति धातुस्स रूपं उद्दानाति वेदितब्बं. इमा पन उद्दानगाथा धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि सङ्गीतिकाले ठपिता, कत्थाति चे? पदभाजनीयावसाने. ‘‘वत्थुगाथा नाम ‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खू’तिआदीनं इमेसं विनीतवत्थूनं निदानानी’’ति गण्ठिपदे वुत्तं, तस्मा तत्थ वुत्तनयेन विनीतवत्थूनि एव ‘‘वत्थुगाथा’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. इदमेत्थ समासतो अधिप्पायनिदस्सनं – ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति मूलापत्तिदस्सनवसेन वा, ‘‘अनापत्ति, भिक्खु, पाराजिकस्स, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स, दुक्कटस्सा’’ति आपत्तिभेददस्सनवसेन वा, ‘‘अनापत्ति, भिक्खु, असादियन्तस्सा’’ति अनापत्तिदस्सनवसेन वा यानि वत्थूनि विनीतानि विनिच्छितानि, तानि विनीतवत्थूनि नाम. तेसं विनीतवत्थूनं निदानवत्थुदीपिका तन्ति वत्थुगाथा नाम. उद्दानगाथाव ‘‘वत्थुगाथा’’ति वुत्ताति एके. तेसं ‘‘इमिना लक्खणेन आयतिं विनयधरा विनयं विनिच्छिनिस्सन्ती’’ति वचनेन विरुज्झति. न हि उद्दानगाथायं किञ्चिपि विनिच्छयलक्खणं दिस्सति, उद्दानगाथानं विसुं पयोजनं वुत्तं ‘‘सुखं विनयधरा उग्गण्हिस्सन्ती’’ति, तस्मा पयोजननानत्ततोपेतं नानत्तं वेदितब्बं. तत्थायं विग्गहो – वत्थूनि एव गाथा वत्थुगाथा. विनीतवत्थुतो विसेसनत्थमेत्थ गाथाग्गहणं. उद्दानगाथातो विसेसनत्थं वत्थुग्गहणन्ति वेदितब्बं. केचि पन ‘‘गाथानं वत्थूनीति वत्तब्बे वत्थुगाथाति वुत्त’’न्ति वदन्ति. मक्कटिवत्थुं अञ्ञे तत्थ भिक्खू आरोचेसुं, इध सयमेव. तत्थ कारणस्स ‘‘भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति वुत्तत्ता वज्जिपुत्तकापि अञ्ञे एव. ‘‘तत्थ आनन्दत्थेरो, इध ते एवा’’ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे वुत्तं. आचरियस्स अधिप्पायो पुब्बे वुत्तो, तस्मा उपपरिक्खितब्बं.
६७-८. ञत्वाति अपुच्छित्वा सयमेव ञत्वा. पोक्खरन्ति सरीरं भेरिपोक्खरं विय. लोकिया अविकलं ‘‘सुन्दर’’न्ति वदन्ति, तस्मा वण्णपोक्खरतायाति पठमेनत्थेन विसिट्ठकायच्छवितायाति अत्थो, दुतियेन वण्णसुन्दरतायाति. ‘‘उप्पलगब्भवण्णत्ता सुवण्णवण्णा, तस्मा उप्पलवण्णाति नामं लभी’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. नीलुप्पलवण्णा कायच्छवीति वचनं पन सामच्छविं दीपेति. लोके पन ‘‘उप्पलसमा पसत्थसामा’’ति वचनतो ‘‘या सामा सामवण्णा सामतनुमज्झा, सा पारिचरिया सग्गे मम वासो’’ति वचनतो सामच्छविका इत्थीनं पसत्था. ‘‘यावस्सा नं अन्धकार’’न्तिपि पाठो. किलेसकामेहि वत्थुकामेसु यो न लिम्पति.
६९. इत्थिलिङ्गं पातुभूतन्ति इत्थिसण्ठानं पातुभूतं, तञ्च खो पुरिसिन्द्रियस्स अन्तरधानेन इत्थिन्द्रियस्स पातुभावेन. एवं पुरिसिन्द्रियपातुभावेपि. एतेन यथा ब्रह्मानं पुरिसिन्द्रियं नुप्पज्जति, केवलं पुरिससण्ठानमेव उप्पज्जति, यथा च कस्सचि पण्डकस्स विनापि पुरिसिन्द्रियेन पुरिससण्ठानं उप्पज्जति, न तथा तेसन्ति दस्सितं होति, तं पन इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियं वा अन्तरधायन्तं मरन्तानं विय पटिलोमक्कमेन सत्तरसमचित्तक्खणतो पट्ठाय अन्तरधायति. पच्चुप्पन्ने इन्द्रिये निरुद्धे इतरं विसभागिन्द्रियं पातुभवति. यस्मा महानिद्दं ओक्कन्तस्सेव किरस्स विसभागिन्द्रियं पातुभवति, तस्मा ‘‘रत्तिभागे निद्दं ओक्कन्तस्सा’’ति वुत्तं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झं तमेव उपसम्पद’’न्ति वचनतो पवत्तिनीयेव उपज्झाया, उपसम्पदाचरिया भिक्खुनीयेव आचरियाति कत्वा तासं उपज्झायवत्तं, आचरियवत्तञ्च इमिना भिक्खुनासदासायं पातं भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा कातब्बं, ताहि च इमस्स विहारं आगम्म सद्धिविहारिकवत्तादि कातब्बं नु खोति चे? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भिक्खुनीहि सङ्गमितु’’न्ति वचनेन विनाभावदीपनतो केवलं न पुन उपज्झा गहेतब्बा, न च उपसम्पदा कातब्बाति दस्सनत्थमेव ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झ’’न्तिआदि वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्थ भिक्खुनीहि सङ्गमितुन्ति भिक्खूहि विना हुत्वा भिक्खुनीहि एव सद्धिं समङ्गी भवितुं अनुजानामीति अत्थो, तस्मा इमिना पाळिलेसेन ‘‘तस्सा एव गामन्तरादीहि अनापत्ती’’ति अट्ठकथावचनं सिद्धं होति, आगन्त्वा सङ्गमितुं सक्का, यञ्च भगवता गमनं अनुञ्ञातं, तं निस्साय कुतो गामन्तरादिपच्चया आपत्ति. न हि भगवा आपत्तियं नियोजेतीति युत्तमेव तं, अञ्ञथा ‘‘या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि असाधारणा, ताहि आपत्तीहि अनापत्ती’’ति पाळिवचनतो न गामन्तरादीहि अनापत्तीति आपज्जति. साधारणता आपत्तियेव ‘‘या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि असाधारणा, या च भिक्खुनीहि सङ्गमन्तिया गामन्तरनदीपाररत्तिविप्पवासगणओहीयनापत्तियो, ताहि आपत्तीहि अनापत्ती’’ति न वुत्तत्ताति चे? न वुत्तं अनिट्ठप्पसङ्गतो. भिक्खुनीहि सद्धिं सङ्कन्तायपि तस्सा ता पहाय अञ्ञाहि सङ्गमन्तिया गामन्तरादीहि अनापत्ति एव सब्बकालन्ति इमस्स अनिट्ठप्पसङ्गतो तथा न वुत्तन्ति अत्थो. तत्थ गामन्तरापत्तादिवत्थुं सञ्चिच्च तस्मिं काले अज्झाचरन्तीपि सा लिङ्गपातुभावेन कारणेन अनापज्जनतो अनापत्ति. अनापज्जनट्ठेनेव वुट्ठाति नामाति वेदितब्बा. तथा योगी अनुप्पन्ने एव किलेसे निरोधेति. अबन्धनोपि पत्तो ‘‘ऊनपञ्चबन्धनो’’ति वुच्चति, सब्बसो वा पन न सावेति अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा, एवमिध अनापन्नापि आपत्ति वुट्ठिता नाम होतीति वेदितब्बा.
यस्मा पन सा पुरिसेन सहसेय्यापत्तिं अनापज्जन्तीपि सक्कोति भिक्खुनीहि सङ्गमितुं, तस्मा अनापत्तीति कत्वा अट्ठकथायं ‘‘उभिन्नम्पि सहसेय्यापत्ति होती’’ति वुत्तं. वुत्तञ्हेतं परिवारे ‘‘अपरेहिपि चतूहाकारेहि आपत्तिं आपज्जति सङ्घमज्झे गणमज्झे पुग्गलस्स सन्तिके लिङ्गपातुभावेना’’ति (परि. ३२४). यं पन वुत्तं परिवारे ‘‘अत्थापत्ति आपज्जन्तो वुट्ठाति वुट्ठहन्तो आपज्जती’’ति (परि. ३२४), तस्स सहसेय्यादिं आपज्जति असाधारणापत्तीहि वुट्ठाति, तदुभयम्पि सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. दूरे विहारो होति पञ्चधनुसतिकं पच्छिमं, विहारतो पट्ठाय गामं पविसन्तिया गामन्तरं होतीति अत्थो. संविदहनं परिमोचेत्वाति अद्धानगमनसंविदहनं अकत्वाति अत्थो. ता कोपेत्वाति परिच्चजित्वाति अत्थो. ‘‘परिपुण्णवस्ससामणेरेनापी’’ति वचनतो अपरिपुण्णवस्सस्स उपज्झायग्गहणं नत्थीति विय दिस्सति. विनयकम्मं कत्वा ठपितोति विकप्पेत्वा ठपितो. अविकप्पितानं दसाहातिक्कमे निस्सग्गियता वेदितब्बा. पुन पटिग्गहेत्वा सत्ताहं वट्टतीति पन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भिक्खूनं सन्निधिं भिक्खुनीहि पटिग्गाहापेत्वा परिभुञ्जितु’’न्ति (चूळव. ४२१) वचनतो वुत्तं. अनपेक्खविस्सज्जनेनाति वत्थुं अनपेक्खविस्सज्जनेन वा पटिग्गहणेन वा पुन पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जिस्सामीति. पक्खमानत्तकाले पुनदेव लिङ्गं परिवत्तति छारत्तं मानत्तमेव दातब्बन्ति सचे, भिक्खुकाले अप्पटिच्छन्नाय आपत्तिया, नो पटिच्छन्नायाति नो लद्धीति आचरियो.
परिवासदानं पन नत्थीति भिक्खुनिया छादनासम्भवतो वुत्तन्ति वेदितब्बं. सचे भिक्खुनी असाधारणं पाराजिकापत्तिं आपज्जित्वा पुरिसलिङ्गं पटिलभति, भिक्खूसु उपसम्पदं न लभति, पब्बज्जं लभति, अनुपब्बजित्वा भिक्खुभावे ठितो सहसेय्यापत्तिं न जनेति. विब्भन्ताय भिक्खुनिया पुरिसलिङ्गे पातुभूते भिक्खूसु उपसम्पदं न लभति, पाराजिकं. अविब्भन्तमानस्स गहट्ठस्सेव सतो भिक्खुनीदूसकस्स सचे इत्थिलिङ्गं पातुभवति, नेव भिक्खुनीसु उपसम्पदं लभति, न पुन लिङ्गपरिवत्ते जाते भिक्खूसु वाति. भिक्खुनिया लिङ्गपरिवत्ते सति भिक्खु होति, सो चे सिक्खं पच्चक्खाय विब्भमित्वा इत्थिलिङ्गं पटिलभेय्य, भिक्खुनीसु उपसम्पदं पटिलभति उभयत्थ पुब्बे पाराजिकभावं अप्पत्तत्ता. या पन भिक्खुनी परिपुण्णद्वादसवस्सा पुरिसलिङ्गं पटिलभेय्य, उपसम्पन्नो भिक्खु एव. पुन सिक्खं पच्चक्खाय आगतो न उपसम्पादेतब्बो अपरिपुण्णवीसतिवस्सत्ता. पुन लिङ्गपरिवत्ते सति भिक्खुनीसु उपसम्पदं लभति. एवं चे कतद्वादससङ्गहस्स दारकस्स लिङ्गपरिवत्ते सति गिहिगता इत्थी होति, परिपुण्णद्वादसवस्सा उपसम्पादेतब्बा किर. भिक्खुनिया इत्थिलिङ्गन्तरधानेन, भिक्खुस्स वा पुरिसलिङ्गन्तरधानेन पक्खपण्डकभावो भवेय्य, न सा भिक्खुनी भिक्खुनीहि नासेतब्बा भिक्खु वा भिक्खूहि पुन पकतिभावापत्तिसम्भवा. पकतिपण्डकं पन सन्धाय ‘‘पण्डको नासेतब्बो’’ति वुत्तं. पक्खपण्डको हि संवासनासनाय नासेतब्बो, इतरो उभयनासनायाति अत्थो. यदि तेसं पुन पकतिभावो भवेय्य, ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झं तमेव उपसम्पदं तानियेव वस्सानि भिक्खुनीहि सङ्गमितु’’न्ति अयं विधि सम्भवति. सचे नेसं लिङ्गन्तरं पातुभवेय्य, सो च विधि, या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि साधारणा, ता आपत्तियो भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुं असाधारणाहि अनापत्तीति अयम्पि विधि सम्भवति. यं वुत्तं परिवारे ‘‘सह पटिलाभेन पुरिमं जहति, पच्छिमे पतिट्ठाति, विञ्ञत्तियो पटिप्पस्सम्भन्ति, पञ्ञत्तियो निरुज्झन्ति, सह पटिलाभेन पच्छिमं जहति, पुरिमे पतिट्ठाति, विञ्ञत्तियो’’तिआदि, तं यथावुत्तविधिं सन्धाय वुत्तन्ति अम्हाकं खन्तीति आचरियो. इत्थिलिङ्गं, पुरिसलिङ्गं वा अन्तरधायन्तं किं सकलम्पि सरीरं गहेत्वा अन्तरधायति, उदाहु सयमेव. किञ्चेत्थ – यदि ताव सकलं सरीरं गहेत्वा अन्तरधायति, अयं पुग्गलो चुतो भवेय्य. तस्मा सामञ्ञा चुतो भवेय्य, पुन उपसम्पज्जन्तो ओपपातिको भवेय्य. अथ सयमेव अन्तरधायति, सोपि भावो तस्स विरुज्झति. इत्थिन्द्रियादीनि हि सकलम्पि सरीरं ब्यापेत्वा ठितानीति खणनिरोधो विय तेसं अन्तरधानं वेदितब्बं, तस्मा यथावुत्तदोसप्पसङ्गाभावो वेदितब्बो. अञ्ञमञ्ञं संसट्ठप्पभानं दीपानं एकप्पभानिरोधेपि इतरिस्सा ठानं विय सेससरीरट्ठानं तत्थ होतीति वेदितब्बं.
७१-२. मुच्चतु वा मा वा दुक्कटमेवाति मोचनरागाभावतो. अविसयोति असादियनं नाम एवरूपे ठाने दुक्करन्ति अत्थो. मेथुनधम्मो नाम उभिन्नं वायामेन निपज्जति ‘‘तस्स द्वयंद्वयसमापत्ती’’ति वुत्तत्ता, तस्मा त्वं मा वायाम, एवं ते अनापत्ति भविस्सति, किरियञ्हेतं सिक्खापदन्ति वुत्तं होति, ‘‘आपत्तिं त्वं भिक्खु आपन्नो पाराजिक’’न्ति वचनतो अकिरियम्पेतं सिक्खापदं येभुय्येन ‘‘किरिय’’न्ति वुच्चतीति सिद्धं होति.
७३-४. ‘‘पाराजिकभयेन आकासगतमेव कत्वा पवेसनादीनि करोन्तस्स सहसा तालुकं वा पस्सं वा अङ्गजातं छुपति चे, दुक्कटमेवा’’ति वदन्ति. कस्मा? न मेथुनरागत्ताति, वीमंसितब्बं. दन्तानं बाहिरभावो ओट्ठानं बाहिरभावो विय थुल्लच्चयवत्थु होतीति वुत्तं ‘‘बहि निक्खन्तदन्ते जिव्हाय च थुल्लच्चय’’न्ति. तं पुग्गलं विसञ्ञिं कत्वाति वचनेन सो पुग्गलो खित्तचित्तो नाम होतीति दस्सितं होति. यो पन पुग्गलो न विसञ्ञीकतो, सो चे अत्तनो अङ्गजातस्स धातुघट्टनचरिणिज्झिणिकादिसञ्ञाय सादियति, मेथुनसञ्ञाय अभावतो विसञ्ञीपक्खमेव भजतीति तस्स अनापत्तिच्छाया दिस्सति. ‘‘मेथुनमेतं मञ्ञे कस्सचि अमनुस्सस्सा’’ति ञत्वा सादियन्तस्स आपत्ति एव. पण्डकस्स मेथुनधम्मन्ति पण्डकस्स वच्चमग्गे वा मुखे वा, भुम्मत्थे वा सामिवचनं. अवेदयन्तस्सपि सेवनचित्तवसेन आपत्ति सन्थतेनेव सेवने विय.
उपहतिन्द्रियवत्थुस्मिं ‘‘एतमत्थं आरोचेसुं, सो आरोचेसी’’ति दुविधो पाठो अत्थि. तत्थ ‘‘आरोचेसु’’न्ति वुत्तपाठो ‘‘वेदियि वा सो भिक्खवे’’ति वुत्तत्ता सुन्दरं, अञ्ञथा ‘‘आपत्तिं त्वं भिक्खू’’ति वत्तब्बं सिया. ‘‘वेदिया वा’’ति दीपवासिनो पठन्ति किर, मेथुनधम्मस्स पुब्बपयोगा हत्थग्गाहादयो, तस्मा ‘‘दुक्कटमेवस्स होती’’ति इमिना पुरिमपदेन सम्बन्धो. यस्मा पन दुक्कटमेवस्स होति, तस्मा याव सीसं न पापुणाति पुग्गलो, ताव दुक्कटे तिट्ठतीति सम्बन्धो वेदितब्बो. सीसं नाम मग्गपटिपादनं. ‘‘सीसं न पापुणातीति पाराजिकं न होति ताव पुब्बपयोगदुक्कटे तिट्ठती’’ति अञ्ञतरस्मिं गण्ठिपदे लिखितं. उच्चालिङ्गपाणकदट्ठेनाति एत्थ भावनिट्ठापच्चयो वेदितब्बो. दट्ठेन दंसेन खादनेनाति हि अत्थतो एकं.
७६-७. सङ्गामसीसे युद्धमुखे योधपुरिसो वियायं भिक्खूति ‘‘सङ्गामसीसयोधो भिक्खू’’ति वुच्चति. रुक्खसूचिद्वारं उपिलवाय, एकेन वा बहूहि वा कण्टकेहि थकितब्बं कण्टकद्वारं. दुस्सद्वारं साणिद्वारञ्च दुस्ससाणिद्वारं. ‘‘किलञ्जसाणी’’तिआदिना वुत्तं सब्बम्पि दुस्ससाणियमेव सङ्गहेत्वा वुत्तं. एकसदिसत्ता ‘‘एक’’न्ति वुत्तं. आकासतलेति हम्मियतलेति अत्थो. अयञ्हेत्थ सङ्खेपोति इदानि वत्तब्बं सन्धाय वुत्तं. ‘‘किञ्चि करोन्ता निसिन्ना होन्तीति वुत्तत्ता निपन्नानं आपुच्छनं न वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘यथापरिच्छेदमेव च न उट्ठाति, तस्स आपत्तियेवा’’ति किञ्चापि अविसेसेन वुत्तं, अनादरियदुक्कटापत्ति एव तत्थ अधिप्पेता. कथं पञ्ञायतीति? ‘‘रत्तिं द्वारं विवरित्वा निपन्नो अरुणे उग्गते उट्ठहति, अनापत्ती’’ति वुत्तत्ता, महापच्चरियं विसेसेत्वा ‘‘अनादरियदुक्कटापि न मुच्चती’’ति वुत्तत्ता च, तेन इतरस्मा दुक्कटा मुच्चतीति अधिप्पायो. यथापरिच्छेदमेव च न उट्ठाति, तस्स आपत्तियेवाति एत्थ न अनादरियदुक्कटं सन्धाय वुत्तं. यथापरिच्छेदमेवाति अवधारणत्ता परिच्छेदतो अब्भन्तरे न होतीति वुत्तं होति. पुन ‘‘सुपती’’ति वुत्तट्ठाने विय सन्निट्ठानं गहेत्वा वुत्तं. एवं निपज्जन्तोति निपज्जनकाले आपज्जितब्बदुक्कटमेव सन्धाय वुत्तं, तस्मा यथापरिच्छेदेन उट्ठहन्तस्स द्वे दुक्कटानीति वुत्तं होतीति. अन्धकट्ठकथायम्पि ‘‘यदि रत्तिं द्वारं असंवरित्वा निपन्नो ‘दिवा वुट्ठहिस्सामी’ति, अनादरिये आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं, एत्थापि ‘‘निपन्नो’’ति वुत्तत्ता ‘‘अरुणे उट्ठिते उट्ठाही’’ति न वुत्तत्ता च जानितब्बं. ‘‘महापच्चरियं अनादरियदुक्कटमेव सन्धाय वुत्तं, न अट्ठकथायं वुत्तदुक्कट’’न्ति एके वदन्ति. तस्स अनापत्तीति अत्थतो अनिपन्नत्ता वुत्तं. ‘‘सचे पन रत्तिं संवरित्वा निपन्नो, अरुणुट्ठानसमये कोचि विवरति, द्वारजग्गनादीनि अकत्वा निपन्नस्स आपत्तियेव. कस्मा? आपत्तिखेत्तत्ता’’ति वदन्ति.