८. पठमदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना
३८०. सावकेन पत्तब्बन्ति पकतिसावकं सन्धाय वुत्तं, न अग्गसावकं. यथूपनिस्सययथापुग्गलवसेन ‘‘तिस्सो विज्जा’’तिआदि वुत्तं. केनचि सावकेन तिस्सो विज्जा, केनचि चतस्सो पटिसम्भिदा, केनचि छ अभिञ्ञा, केनचि केवलो नवलोकुत्तरधम्मोति एवं विसुं विसुं यथासम्भवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
३८२. ‘‘ये ते भिक्खू सुत्तन्तिका’’तिआदिवचनतो धरमानेपि भगवति पिटकत्तयपरिच्छेदो अत्थीति सिद्धं. धम्मकथिकाति आभिधम्मिका रतिया अच्छिस्सन्तीतिआदि आयस्मतो दब्बस्स नेसं तिरच्छानकथाय रतिनियोजनं विय दिस्सति, न तथा दट्ठब्बं. सुत्तन्तिकादिसंसग्गतो तेसं सुत्तन्तिकादीनं फासुविहारन्तरायं, तेसम्पि तिरच्छानकथारतिया अभावेन अनभिरतिवासं, ततो नेसं सामञ्ञा चावनञ्च परिवज्जन्तो एवं चिन्तेसीति दट्ठब्बं. ‘‘निम्मितानं धम्मताति सावकेहि निम्मितानंयेव, न बुद्धेही’’ति वदन्ति. ‘‘साधकतमं करण’’न्ति एवं वुत्ते करणत्थेयेव ततियाविभत्तीति अत्थो.
३८३-४. यन्ति येन. ‘‘कत्ताति कत्ता, न कत्ता’’ति लिखितं. ‘‘भरियं विय मं अज्झाचरती’’ति वदन्तिया बलवती चोदना. तेन हीति एत्थ यथा छुपनमत्ते विप्पटिसारीवत्थुस्मिं कायसंसग्गरागसम्भवा अपुच्छित्वा एव सङ्घादिसेसं पञ्ञापेसि, तथेव पुब्बेवस्सा दुस्सीलभावं ञत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. यदि ताव भूताय पटिञ्ञाय नासिता, थेरो कारको होति. अथ अभूताय, भगवता ‘‘नासेथा’’ति न वत्तब्बं, वुत्तञ्च, तस्मा वुत्तं ‘‘यदि ताव पटिञ्ञाय नासिता, थेरो कारको होती’’ति.
अथ अप्पटिञ्ञायाति ‘‘अय्येनम्हि दूसिता’’ति इमं पटिञ्ञं विना एव तस्सा पकतिदुस्सीलभावं सन्धाय नासिता, थेरो अकारको होति. अभयगिरिवासिनोपि अत्तनो सुत्तं वत्वा ‘‘तुम्हाकं वादे थेरो कारको’’ति वदन्ति, कस्मा? दुक्कटं मुसावादपच्चया लिङ्गनासनाय अनासेतब्बत्ता. पाराजिकस्सेव हि लिङ्गनासनाय नासेतब्बा. ‘‘नासेथा’’ति च वुत्तत्ता पाराजिकाव जाता, सा किं सन्धाय, ततो थेरो कारको आपज्जति. ‘‘सकाय पटिञ्ञाय नासेथा’’ति वुत्ते पन अपाराजिकापि अत्तनो वचनेन नासेतब्बा जाताति अधिप्पायो. महाविहारवासिनोपि अत्तनो सुत्तं वत्वा ‘‘तुम्हाकं वादे थेरो कारको’’ति च वदन्ति. कस्मा? ‘‘सकाय पटिञ्ञाय नासेथा’’ति हि वुत्ते पटिञ्ञाय भूतता आपज्जति ‘‘नासेथा’’ति वचनतो. भूतायेव हि पटिञ्ञाय नासेतब्बा होति, नाभूतायाति अधिप्पायो. पुरिमनयेति दुक्कटवादे. पुरिमो युत्तिवसेन पवत्तो, पच्छिमो पाळिवचनवसेन पवत्तोति वेदितब्बो.
३८५-६. पीतिसुखेहीति एत्थ ‘‘सुखेना’’ति वत्तब्बे पीतिग्गहणं ततियज्झानसुखं, कायिकञ्च अपनेतुं सम्पयुत्तपीतिया वुत्तं. सचे चुदितकवसेन कतं अमूलकं नाम, ‘‘अनज्झापन्नं अकत’’न्ति वदेय्य, इमे करिस्सन्ति, तस्मा ‘‘तादिसं दिट्ठसञ्ञी हुत्वा चोदेती’’ति पाठो. ‘‘एतेन नयेन सुतमुतपरिसङ्कितानिपि वित्थारतो वेदितब्बानी’’ति पाठो. ‘‘चतुन्नं अञ्ञतरेना’’ति पातिमोक्खुद्देसे एव आगते गहेत्वा वुत्तं, इतरेसं अञ्ञतरेनापि अनुद्धंसेन्तस्स सङ्घादिसेसोवाति नो तक्कोति आचरियो. भिक्खुभावा हि चावनसमत्थतो. ‘‘समीपे ठत्वा’’ति वचनतो परम्मुखा चोदेन्तस्स, चोदापेन्तस्स वा सीसं न एति. दिट्ठञ्चे सुतेन परिसङ्कितेन चोदेति चोदापेति, सुतपरिसङ्कितं वा दिट्ठादीहि चोदिते वा चोदापिते वा सीसं एति एव अमूलकेन चोदितत्ता. वुत्तञ्हेतं ‘‘दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो, तञ्चे चोदेति ‘सुतो मया…पे… सङ्घादिसेसस्सा’’ति (पारा. ३८७). ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे असुद्धदिट्ठि समानो अनोकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति दुक्कटस्स. ओकासं कारापेत्वा चावनाधिप्पायो वदेति, अनापत्ती’’ति (पारा. ३८९) इमिना न-समेन्तं विय खायति, कथं? दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो नाम असुद्धो पुग्गलो होति, ‘‘अञ्ञतरस्मिं असुद्धदिट्ठि समानो तञ्चे चोदेति ‘सुतो मया पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नोसी’ति, आपत्ति वाचाय वाचाय सङ्घादिसेसस्सा’’ति वचनतो पुरिमनयेनापत्ति. ‘‘चावनाधिप्पायो वदेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वचनतो पच्छिमनयेन सङ्घादिसेसेन आपत्तीति द्वे पाळिनया अञ्ञमञ्ञं विरुद्धा विय दिस्सन्ति, न च विरुद्धं बुद्धा कथयन्ति, तस्मा एत्थ युत्ति परियेसितब्बा. अट्ठकथाचरिया तावाहु ‘‘समूलकेन वा सञ्ञासमूलकेन वा चोदेन्तस्स अनापत्ति, अमूलकेन वा पन सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेन्तस्स आपत्ती’’ति. तस्सत्थो – दस्सनसवनपरिसङ्कनमूलेन समूलकेन वा तदभावेन अमूलकेनापि सञ्ञासमूलकेन वा चोदेन्तस्स अनापत्ति, दस्सनादिमूलाभावेन अमूलकेन वा तब्भावेन समूलकेनापि सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेन्तस्स आपत्ति, तस्मा दिट्ठस्स होति.
पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तोतिआदिम्हि दस्सनमूलेन समूलकेनापि ‘‘सुतो मया’’ति वचनतो सञ्ञाअमूलकेन वा चोदेति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स. तदत्थस्स आविभावत्थं ‘‘दिट्ठे वेमतिको’’तिआदि वारा वुत्ताति वेदितब्बा.
असुद्धो होति पुग्गलोभिआदिम्हि पन समूलकेन, सञ्ञासमूलकेन वा चोदितत्ता अनापत्तीति. एवमेवं पन तदत्थदीपनत्थं ते वारा वुत्ता. तत्थ हि ‘‘अदिट्ठस्स होती’’तिआदिवारा अमूलकेन चोदेन्तस्स आपत्ति होतीति दस्सनत्थं वुत्ता. ‘‘दिट्ठे वेमतिको’’तिआदिना सञ्ञाअमूलकेन चोदेन्तस्स आपत्ति होतीति दस्सनत्थं वुत्ता. अञ्ञथा ‘‘दिट्ठस्स होति, दिट्ठे वेमतिको’’तिआदिवारा निब्बिसेसा भवेय्युं. इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं-यथा असुद्धं पुग्गलं अनोकासं कारापेत्वा चोदेन्तस्स दुक्कटं, अक्कोसाधिप्पायस्स च ओमसवादेन दुक्कटस्स, तथा असुद्धदिट्ठिकोपि असुद्धं असुद्धदिट्ठि अमूलकेन चोदेति, आपत्ति. समूलकेन वा चोदेति, अनापत्तीति तं सन्निट्ठानं यथा ‘‘अनापत्ति सुद्धे असुद्धदिट्ठिस्स असुद्धे असुद्धदिट्ठिस्सा’’ति इमिना संसन्दति, तथा गहेतब्बं. अञ्ञथा युत्ति परियेसितब्बा.
सीलसम्पन्नोति एत्थ ‘‘दुस्सीलस्स वचनं अप्पमाणं. भिक्खुनी हि भिक्खुम्हि अनिस्सरा, तस्मा उक्कट्ठनये विधिं सन्धाय थेरेन वुत्तं. दुतियत्थेरेन भिक्खुनी अजानित्वापि चोदेति, सिक्खमानादयो वा चोदेन्ति, तेसं सुत्वा भिक्खू एव विचारेत्वा तस्स पटिञ्ञाय कारेन्ति. को एत्थ दोसोति इदं सन्धाय वुत्तं. ततियेन तित्थियानं वचनं सुत्वापि भिक्खू एव विचारेन्ति, तस्मा न कोचि न लभतीति एवं सब्बं समेतीति अपरे’’ति वुत्तं. तिंसानि तिंसवन्तानि. अनुयोगोति पटिवचनं. एहितीति आगमिस्सति. दिट्ठसन्तानेनाति दिट्ठनयेन, दिट्ठविधानेनाति अधिप्पायो. पतिट्ठायाति पतिट्ठं लभित्वा. ठानेति लज्जिट्ठाने.
गाहन्ति ‘‘अहं चोदेस्सामी’’ति अत्तादानग्गहणं. चेतनाति अत्तादानग्गहणचेतना. वोहारोति इतो, एत्तो च ञत्वा पकासनं. पण्णत्तीति नामपञ्ञत्ति. या वचीघोसारम्मणस्स सोतद्वारप्पवत्तविञ्ञाणसन्तानस्स अनन्तरं उप्पन्नेन उपलद्धपुब्बसङ्केतेन मनोद्वारविञ्ञाणेन विञ्ञायति, यस्सा विञ्ञातत्ता तदत्थो परमत्थो वा अपरमत्थो वा ततियवारं उप्पन्नेन मनोविञ्ञाणेन विञ्ञायतीति नामादीहि छहि ब्यञ्जनेहि पाळिया पकासिता, सा ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ति अविज्जमानपञ्ञत्ती’’तिआदिना छधा आचरियेहि दस्सिता. तब्भागियभावो अतब्भागियभावो च निप्फन्नधम्मस्सेव युज्जति, न पञ्ञत्तिया अधिकरणीयवत्थुत्ता, अधिकरणे पवत्तत्ता च अधिकरणो मञ्चट्ठे मञ्चोपचारो वियाति च. ‘‘परियायेनाति अमूलका नामपञ्ञत्ति नत्थि. परियायमत्तं, सभावतो नत्थि. अभिधानमत्तमेव, अभिधेय्यं नत्थी’’ति च लिखितं. इधेवाति इमस्मिं एव सिक्खापदे. न सब्बत्थाति विवादाधिकरणादीसु. कस्मा? न हीतिआदि. विवादाधिकरणादीनमत्थिता विय अमूलकं अधिकरणं नत्थीति. पुब्बे वुत्तसमथेहीति ‘‘यं अधिकिच्च समथा वत्तन्ती’’ति वुत्तसमथेहीति अधिप्पायो. अपिच सभावतो नत्थीति अप्पटिलद्धसभावत्ता वुत्तं. अनुप्पन्नं विय विञ्ञाणादि. न हि विवादादीनं पण्णत्ति अधिकरणट्ठोति पण्णत्तिं अधिकिच्च समथा न पवत्तन्ति, तस्मा न तस्सा अधिकरणीयताति न विवादादीनं पण्णत्ति अधिकरणट्ठोति अधिप्पायो. होति चेत्थ –
‘‘पाराजिकापत्ति अमूलिका चे,
पण्णत्तिमत्ता फलमग्गधम्मा;
चतुत्थपाराजिकवत्थुभूता,
पण्णत्तिमत्ताव सियुं तथेव.
‘‘ततो द्विधा मग्गफलादिधम्मा,
सियुं तथातीतमनागतञ्च;
पण्णत्तिछक्कं न सिया ततो वा,
परियायतो सम्मुतिवादमाहा’’ति.
अनुवदन्तीति अक्कोसन्ति. किच्चयताति करणीयता. तं कतमन्ति चे? अपलोकनकम्मन्तिआदि. किच्चन्ति विञ्ञत्तिसमुट्ठापकचित्तं किर अधिप्पेतं.
३८७. सुतादीनं अभावेन अमूलकत्तन्ति एत्थ यो दिस्वापि ‘‘दिट्ठोसि मया’’ति वत्तुं असक्कोन्तो अत्तनो दिट्ठनियामेनेव ‘‘सुतोसि मया’’ति वदति. तस्स तस्मिं असुद्धदिट्ठित्ता आपत्ति, इध पन यो पुब्बे सुत्वा अनापत्ति, पच्छा तं विस्सरित्वा सुद्धदिट्ठि एव समानो वदति, तं सन्धाय वुत्तं. ‘‘एस नयो सब्बत्थाति अपरे’’ति वुत्तं. जेट्ठब्बतिको काकेकप्पटिवत्ता. यदग्गेनाति यावता, यदा वा. नो कप्पेतीतिआदि वेमतिकाभावदीपनत्थमेव वुत्तन्ति दस्सेति. तेन वेमतिकोव नस्सरति सम्मुट्ठो नामाति आपज्जति, तं न युत्तं तदनन्तरभावतो, तस्मा दुतियत्थेरवादो पच्छा वुत्तो.
३८९. सब्बत्थाति सब्बअट्ठकथासु. ओकासकम्मन्ति ओकासकरणं. ‘‘ओकासेन कम्मं ओकासकम्म’’न्ति लिखितं. असूरियं पस्सति कञ्ञाति एत्थ यथा कञ्ञा सूरियं न पस्सतीति भवति, एवं ‘‘अनोकासं कारेत्वा’’ति वुत्ते ओकासं न कारेत्वाति होति.
पठमदुट्ठदोससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.