६. कुटिकारसिक्खापदवण्णना

३४२. याचनाति ‘‘देथ देथा’’ति चोदना. विञ्ञत्तीति इमिना नो अत्थोति विञ्ञापना. ‘‘हत्थकम्मं याचितो उपकरणं, मूलं वा दस्सती’’ति याचति, न वट्टतीति. वट्टति सेनासने ओभासपरिकथादीनं लद्धत्ताति एके. अनज्झावुत्थकन्ति अस्सामिकं. न आहटं परिभुञ्जितब्बन्ति ‘‘सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटं होती’’ति वुत्तं. ‘‘किञ्चापि गरुभण्डप्पहोनकेसूति वुत्तं, तथापि यं वत्थुवसेन अप्पं हुत्वा अग्घवसेन महा हरितालहिङ्गुलिकादि, तं याचितुं न वट्टती’’ति वदन्ति.

३४४. सो किराति इसि. तदा अज्झगमा तदज्झगमा.

३४८-९. न हि सक्का याचनाय कातुं, तस्मा सयं याचितकेहि उपकरणेहीति अधिप्पायो. ब्यञ्जनं समेति, न अत्थो. कस्मा? इध उभयेसं अधिप्पेतत्ता, तं दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. इध वुत्तनयेनाति इमस्मिं सिक्खापदविभङ्गे वुत्तनयेन. ‘‘सञ्ञाचिकाया’’ति वचनतो करोन्तेनापि, ‘‘परेहि परियोसापेती’’ति वचनतो कारापेन्तेनापि पटिपज्जितब्बं. उभोपेते कारककारापका. ब्यञ्जनं विलोमितं भवेय्य, ‘‘कारयमानेना’’ति हि ब्यञ्जनं ‘‘करोन्तेना’’ति वुत्ते विलोमितं होति अतदत्थत्ता. न हि कारापेन्तो नाम होति. ‘‘इध वुत्तनयेनाति देसितवत्थुकपमाणिकनयेन. एवं सन्ते ‘करोन्तेन वा कारापेन्तेन वा’ति वचनतो करोन्तेनापि परेहि विप्पकतं वत्तब्बन्ति चे, तदत्थविस्सज्जनत्थं ‘यदि पनातिआदिमाहा’’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘सञ्ञाचिकाय कुटिं करोन्तो’’ति वचनवसेन वुत्तं. ‘‘आयामतो च वित्थारतो चा’’ति अवत्वा विकप्पत्थस्स वा-सद्दस्स गहितत्ता एकतोभागेपि वड्ढिते आपत्ति एव. पमाणयुत्तमञ्चो किर नवविदत्थि. ‘‘‘चतुहत्थवित्थारा’ति वचनेन ‘तिरियं तिहत्था वा’ति वचनम्पि समेति ‘यत्थ पमाणयुत्तो’तिआदिसन्निट्ठानवचनासम्भवतो’’ति वुत्तं. पमाणतो ऊनतरम्पीति वित्थारतो चतुपञ्चहत्थम्पि दीघतो अनतिक्कमित्वा वुत्तपमाणमेव देसितवत्थु. अदेसितवत्थुञ्हि करोतो आपत्ति. पमाणातिक्कन्ता कुटि एव पमाणातिक्कन्तं कुटिं करेय्याति वुत्तत्ता. ‘‘थम्भतुला’’ति पाठो. अनुस्सावनानयेनाति एत्थ ‘‘दमिळभासायपि वट्टती’’ति वदन्ति.

३५३. चारभूमि गोचरभूमि. न गहिताति न वारिता. अट्ठकथायं ‘‘कारणाय गुत्तिबन्धनागारं, अकरणट्ठानं वा धम्मगन्धिका हत्थपादच्छिन्दनका गन्धिका’’ति लिखितं. द्वीहि बलिबद्देहीति हेट्ठिमकोटिया किर वुत्ततो आविज्जितुं न सक्का छिन्नावटत्ता, निगमनस्सापि अत्थप्पकासनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. पाचिनन्ति वत्थु अधिट्ठानं. तदत्थायाति तच्छनत्थाय. पण्णसालम्पीति उल्लित्तावलित्तकुटिमेव पण्णच्छदनं. तेनेव ‘‘सभित्तिच्छदन’’न्ति वुत्तं, अलित्तं किर सब्बं वट्टति. पुब्बे थोकं ठपितं पुन वड्ढेत्वा. तस्मिन्ति द्वारबन्धने वा वातपाने वा ठपिते. पठममेवाति एत्थ पत्तकाले एवाति किर धम्मसिरित्थेरो. उपतिस्सत्थेरो ठपितकालेवाति किर. पुरिमेन लेपस्स अघटितत्ता दुतियेन वत्तसीसेन कतत्ता उभिन्नम्पि अनापत्ति. सचे आणत्तेन कतं, ‘‘करोति वा कारापेति वा’’ति वचनतो आपत्ति उभिन्नं सति अत्तुद्देसिकताय, असति मूलट्ठस्सेव. हेट्ठिमप्पमाणसम्भवे सति सब्बमत्तिकामयं कुटिं करोतो आपत्ति दुक्कटेन सङ्घादिसेसोति आचरियस्स तक्को.

३५४. छत्तिंस चतुक्कानि नाम अदेसितवत्थुकचतुक्कं देसितवत्थुकचतुक्कं पमाणातिक्कन्तचतुक्कं पमाणिकचतुक्कं अदेसितवत्थुकपमाणातिक्कन्तचतुक्कं देसितवत्थुकपमाणिकचतुक्कन्ति छ चतुक्कानि, एवं समादिसतिवारादीसुपि पञ्चसूति छत्तिंस. आपत्तिभेददस्सनत्थन्ति एत्थ यस्मा ‘‘सारम्भे चे, भिक्खु, वत्थुस्मिं अपरिक्कमने…पे… सङ्घादिसेसो’’ति मातिकायं अविसेसेन वुत्तत्ता सारम्भअपरिक्कमनेपि सङ्घादिसेसोवाति मिच्छागाहविवज्जनत्थं आपत्तिभेदो दस्सितो, तस्मा वुत्तानीति अधिप्पायो. विभङ्गे एवं अवत्वा किमत्थं मातिकायं दुक्कटवत्थु वुत्तन्ति चे? भिक्खू अभिनेतब्बा वत्थुदेसनाय, तेहि भिक्खूहि वत्थु देसेतब्बं. कीदिसं? अनारम्भं सपरिक्कमनं, नेतरं, इतरस्मिं ‘‘सारम्भे चे भिक्खु वत्थुस्मिं अपरिक्कमने’’ति एवं आनिसंसवसेन आगतत्ता वुत्तं. यस्मा वत्थु नाम अत्थि सारम्भं, अत्थि अनारम्भं, अत्थि सपरिक्कमनं, अत्थि अपरिक्कमनं, अत्थि सारम्भं सपरिक्कमनं, अत्थि सारम्भं अपरिक्कमनं, अत्थि अनारम्भं सपरिक्कमनं, अत्थि अनारम्भं अपरिक्कमनन्ति बहुविधत्ता वत्थु देसेतब्बं अनारम्भं सपरिक्कमनं, नेतरन्ति वुत्तं होति. किमत्थिका पनेसा देसनाति चे? गरुकापत्तिपञ्ञापनहेतुपरिवज्जनुपायत्था. वत्थुदेसनाय हि गरुकापत्तिपञ्ञापनहेतुत्ता अकतविञ्ञत्ति गिहीनं पीळाजननेन अत्तदुक्खपरदुक्खहेतुभूतो च सारम्भभावोति एते वत्थुदेसनापदेसेन उपायेन परिवज्जिता होन्ति. न हि भिक्खु अकप्पियकुटिकरणत्थं गिहीनं वा पीळानिमित्तं सारम्भवत्थु. कुटिकरणत्थं वा वत्थुं देसेन्तीति पठममेव साधितमेतं. वोमिस्सकापत्तियोति दुक्कटसङ्घादिसेसमिस्सकापत्तियो.

३५५. तत्थ ‘‘द्वीहि सङ्घादिसेसेही’’ति वत्तब्बे ‘‘द्विन्नं सङ्घादिसेसेना’’ति विभत्तिब्यत्तयेन, वचनब्यत्तयेन च वुत्तं. ‘‘आपत्ति द्विन्नं सङ्घादिसेसान’’न्तिपि पाठो.

३६४. न घटयति छदनलेपाभावतो, अनापत्ति, तं परतो साधियति. छदनमेव सन्धाय उल्लित्तावलित्तता वुत्ताति. ‘‘कुक्कुटच्छिकगेहं वट्टतीति वत्वा पुन छदनं दण्डकेहीतिआदिना नयेन तं दस्सेन्तेहि तिणपण्णच्छदनाकुटिकाव वुत्ता. तत्थ छदनं दण्डकेहि दीघतो तिरियञ्च जालं विय बन्धित्वा तिणेहि वा पण्णेहि वा छादेतुं उल्लित्तादिभावो छदनमेव सन्धाय वुत्तोति युत्तमिदं. तस्मा मत्तिकामयं भित्तिं वड्ढापेत्वा उपरि उल्लित्तं वा अवलित्तं वा उभयं वा भित्तिया घटितं करोन्तस्स आपत्ति एव विनापि भित्तिलेपेना’’ति लिखितं. ‘‘‘सो च छदनमेव सन्धाया’ति पधानवसेन वुत्तं, न हेट्ठाभागं पटिक्खित्त’’न्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. एत्थाति तिणकुटिकाय. यथासमादिट्ठायाति यथावुत्तप्पकारन्ति अधिप्पायो. ‘‘आपत्ति कारुकानं तिण्णं दुक्कटान’’न्तिआदिम्हि सो सुणातिछक्कम्पि लब्भति. उभयत्थ समादिट्ठत्ता आणापकस्स अनापत्ति. आणत्तस्स यथा समादिट्ठं आणापकेन, तथा अकरणपच्चया दुक्कटं. सचे ‘‘अहम्पेत्थ वसामी’’ति अत्तुद्देसम्पि करोति, सङ्घादिसेसोव. ‘‘कुटिं करोथा’’ति अविसेसेन वुत्तट्ठाने पन आणापकस्सापि सङ्घादिसेसो अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स.

अहञ्च वसिस्सामीति एत्थ परस्स यस्स कस्सचि उद्दिट्ठस्स अभावा आपत्ति एव ‘‘करोन्तस्स वा’’ति नियमितत्ता, अनापत्ति अविभत्तत्ता. ‘‘इध पञ्ञत्तिजाननमत्तमेव चित्त’’न्ति च लिखितं. अनुगण्ठिपदे पन अहञ्च वसिस्सामीति एत्थ यो ‘‘मय्हं वासागारञ्च भविस्सती’’ति इच्छति, तस्सापत्ति. यो पन उपोसथागारं इच्छति, तस्स अनापत्ति, तस्मा ‘‘उभयं समेती’’ति वत्वा च ‘‘विनयविनिच्छये आगते गरुके ठातब्ब’’न्ति वचनतो महापच्चरिवादतो इतरो पच्छा वत्तब्बोति चे? न, बलवत्ता. ‘‘वासागारं ठपेत्वा सब्बत्थ, अनापत्ती’’ति वचनतो, भोजनसालादीनम्पि अत्थाय इमिना कतत्ता सङ्करा जाता. यथा – द्वे तयो ‘‘एकतो वसिस्सामा’’ति करोन्ति, रक्खति तावाति एत्थ विय. ‘‘इदं ठानं वासागारं भविस्सति, इदं उपोसथागार’’न्ति विभजित्वा कतेपि आपत्ति एव. द्वीसु महापच्चरिवादो बलवा, तस्मा ‘‘पच्छा वुत्तो’’तिआदिना अतीव पपञ्चितं. किं तेन. ‘‘अत्तना विप्पकतं अत्तना च परेहि च परियोसापेती’’तिआदिना नयेन अपरानिपि चतुक्कानि यथासम्भवं योजेत्वा दस्सेतब्बानि, लेणादीसु किञ्चापि सङ्घादिसेसेन अनापत्ति, अकतविञ्ञत्तिया सति तप्पच्चया आपत्ति एव.

कुटिकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.