३. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना
२८३. ततिये तयो सङ्घादिसेसवारा तयो थुल्लच्चयवारा तयो दुक्कटवारा तयो कायपटिबद्धवाराति द्वादस वारा सरूपेन आगता. तत्थ तयो सङ्घादिसेसवारा दुतियसिक्खापदे वुत्ताति तिण्णं वीसतिकानं एकेकमूला वाराति वेदितब्बा, तस्मा इध विसेसाति पण्णास वारा संखित्ता होन्ति, अञ्ञथा इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… आपत्ति थुल्लच्चयस्स. इत्थी च होति पण्डकपुरिससञ्ञी तिरच्छानगतसञ्ञी सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति अक्कोसतिपि, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. पण्डको च होति पण्डकसञ्ञी सारत्तो च, भिक्खु च नं पण्डकस्स वच्चमग्गं आदिस्स वण्णम्पि भणति, आपत्ति थुल्लच्चयस्साति एवमादीनं आपत्तिट्ठानानं अनापत्तिट्ठानता आपज्जेय्य, न चापज्जति, पण्डके इत्थिसञ्ञिस्स दुक्कटन्ति दीपेतुं ‘‘इत्थी च पण्डको च उभिन्नं इत्थिसञ्ञी आपत्ति सङ्घादिसेसेन दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता ‘‘पण्डके पण्डकसञ्ञिस्स थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तमेव होति, तस्मा सब्बत्थ संखित्तवारेसु थुल्लच्चयट्ठाने थुल्लच्चयं, दुक्कटट्ठाने दुक्कटम्पि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. तथा ‘‘इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया वच्चमग्गं पस्सावमग्गं ठपेत्वा अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिना नयेन थुल्लच्चयखेत्तेपि यथासम्भवं उद्धरितब्बा. तथा ‘‘इत्थी च होति वेमतिको सारत्तो च, भिक्खु च नं इत्थिया कायपटिबद्धं आदिस्स वण्णम्पि भणति…पे… दुक्कटस्सा’’तिआदिना नयेन कायपटिबद्धवारापि यथासम्भवं उद्धरितब्बा. कायप्पटिबद्धवारत्तिकं विय निस्सग्गियवारत्तिकं लब्भमानम्पि आपत्तिविसेसाभावतो न उद्धटं. कायप्पटिबद्धवारत्तिके पन दिन्ननयत्ता तम्पि तदनुलोमा वारा च उद्धरितब्बा. सब्बत्थ न-विञ्ञू तरुणदारिका, महल्लिका उम्मत्तिकादिका च अनधिप्पेता, पगेव पाकतिका तिरच्छानगतित्थीनं, तथा पण्डकादयोपीति वेदितब्बा. सेसं दुतिये वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
पदभाजनीयवण्णना
२८५. वुत्तनयमेवाति ‘‘कायसंसग्गे इत्थिलक्खणेना’’ति लिखितं. ‘‘इत्थिलक्खणेना’’ति किर महाअट्ठकथापाठो. सीसं न एतीति अक्कोसनं न होति, घटिते पन होति. तत्रायं विसेसो – इमेहि तीहि घटिते एव सङ्घादिसेसो वच्चमग्गपस्सावमग्गानं नियतवचनत्ता, अच्चोळारिकत्ता वा, न अञ्ञेहि अनिमित्तासीतिआदीहि अट्ठहि. तत्थ अलोहितासि, धुवलोहितासि, धुवचोळासि, पग्घरणीसि, इत्थिपण्डकासि, वेपुरिसिकासीति एतानि छ मग्गानं अनियतवचनानि, अनिमित्तासि, निमित्तमत्तासीति द्वे पदानि अनच्चोळारिकानि च, यतो अट्ठपदानि ‘‘सङ्घादिसेसं न जनेन्ती’’ति वुत्तानि, तस्मा तानि थुल्लच्चयवत्थूनि. परिब्बाजकवत्थुम्हि विय अक्कोसमत्तत्ता दुक्कटवत्थूनीति एके. इत्थिपण्डकासि, वेपुरिसिकासीति एतानेव पदानि सकलसरीरसण्ठानभेददीपकानि सुद्धानि सङ्घादिसेसं न जनेन्ति सकलसरीरसामञ्ञत्ता, इतरानि जनेन्ति असामञ्ञत्ता. तानि हि पस्सावमग्गमेव दीपेन्ति सिखरणी-पदं विय. उभतोब्यञ्जनासीति वचनं पन पुरिसनिमित्तेन असङ्घादिसेसवत्थुना मिस्सवचनं. पुरिसउभतोब्यञ्जनकस्स च इत्थिनिमित्तं पटिच्छन्नं, पुरिसनिमित्तं पाकटं होति. यदि तम्पि जनेति, कथं अनिमित्तासीतिआदिपदानि न सङ्घादिसेसं जनेन्तीति एके, तं न युत्तं. पुरिसस्सपि निमित्ताधिवचनतो, ‘‘मेथुनुपसंहिताहि सङ्घादिसेसो’’ति मातिकाय लक्खणस्स वुत्तत्ता च मेथुनुपसंहिताहिपि ओभासने पटिविजानन्तिया सङ्घादिसेसो, अप्पटिविजानन्तिया थुल्लच्चयं, इतरेहि ओभासने पटिविजानन्तिया थुल्लच्चयं, अप्पटिविजानन्तिया दुक्कटन्ति एके, सब्बं सुट्ठु विचारेत्वा गहेतब्बं.
२८७. हसन्तोति यं उद्दिस्स भणति, सा चे पटिविजानाति, सङ्घादिसेसो.
विनीतवत्थुवण्णना
२८९. ‘‘पटिवुत्तं नामा’’ति पाठो. नो-सद्दो अधिको. ‘‘अक्खरलिखनेनपि होती’’ति वदन्ति, तं आवज्जनसमनन्तरविधिना समेति चे, गहेतब्बं.
दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.