३. सीलसुत्तवण्णना
१८४. खीणासवस्स लोकुत्तरं सीलं नाम मग्गफलपरियापन्ना सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा सीललक्खणप्पत्ता तदञ्ञे चेतनादयो. लोकियं पन किरियाब्याकतचित्तपरियापन्नं चारित्तसीलं, वारित्तसीलस्स पन सम्भवो एव नत्थि विरमणवसेन पवत्तिया अभावतो. ‘‘पुब्बभागसीलं लोकियसील’’न्ति केचि.
चक्खुदस्सनन्ति चक्खूहि दस्सनं. लक्खणस्स दस्सनन्ति सभावधम्मानं सङ्खतानं पच्चत्तलक्खणस्स ञातपरिञ्ञाय, अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणस्स तीरणपरिञ्ञाय दस्सनं. पजहन्तोपि हि ते पहातब्बाकारतो पस्सति नाम. निब्बानस्स तथलक्खणं मग्गफलेहि दस्सनं, तं पन पटिविज्झनं. झानेन पथवीकसिणादीनं, अभिञ्ञाहि रूपानं दस्सनम्पि ञाणदस्सनमेव. चक्खुदस्सनं अधिप्पेतं सवनपयिरुपासनानं परतो गहितत्ता. पञ्हपयिरुपासनन्ति पञ्हपुच्छनवसेन पयिरुपासनं अञ्ञकम्मत्थाय उपसङ्कमनस्स केवलं उपसङ्कमनेनेव जोतितत्ता.
अरियानं अनुस्सति नाम गुणवसेन, तत्थापि लद्धओवादावज्जनमुखेन यथाभूतसीलादिगुणानुस्सरणन्ति दस्सेतुं ‘‘झानविपस्सना’’तिआदि वुत्तं. अञ्ञेसंयेव सन्तिकेति अरियेहि अञ्ञेसं सासनिकानंयेव सन्तिके. तेनाह – ‘‘अनुपब्बज्जा नामा’’ति. अञ्ञेसूति सासनिकेहि अञ्ञेसु तापसपरिब्बाजकादीसु. तत्थ हि पब्बज्जा अरियानं अनुपब्बज्जा नाम न होतीति वुत्तं.
सतसहस्समत्ता अहेसुं समन्तपासादिकत्ता महाथेरस्स. लङ्कादीपेति निस्सयसीसेन निस्सितसल्लक्खणं. न हि पब्बज्जा दीपपटिलद्धा, अथ खो दीपनिवासिआचरियपटिलद्धा. महिन्द…पे… पब्बजन्ति नाम तस्स परिवारताय पब्बज्जायाति.
सरतीति तं ओवादानुसासनिधम्मं चिन्तेति चित्ते करोति. वितक्काहतं करोतीति पुनप्पुनं परिवितक्कनेन तदत्थं वितक्कनिप्फादितं करोति. आरद्धो होतीति सम्पादितो होति. तं पन सम्पादनं पारिपूरि एवाति आह ‘‘परिपुण्णो होती’’ति. तत्थाति यथावुत्ते धम्मे. ञाणचारवसेनाति ञाणस्स पवत्तनवसेन. तेसं तेसं धम्मानन्ति तस्मिं तस्मिं ओवादधम्मे आगतानं रूपारूपधम्मानं. लक्खणन्ति विसेसलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्च. पविचिनतीति ‘‘इदं रूपं एत्तकं रूप’’न्तिआदिना विचयं आपज्जति. ञाणञ्च रोपेतीति ‘‘अनिच्चं चलं पलोकं पभङ्गू’’तिआदिना ञाणं पवत्तेति. वीमंसनं…पे… आपज्जतीति रूपसत्तकारूपसत्तकक्कमेन विपस्सनं पच्चक्खतो विय अनिच्चतादीनं दस्सनं सम्मसनं आपज्जति.
उभयम्पेतन्ति फलानिसंसाति वुत्तद्वयं. अत्थतो एकं परियायसद्दत्ता. पटिकच्चाति पगेव. मरणकालेति मरणकालसमीपे. समीपत्थे हि इदं भुम्मन्ति आह ‘‘मरणस्स आसन्नकाले’’ति.
सो तिविधो होति ञाणस्स तिक्खमज्झमुदुभावेन. तेनाह ‘‘कप्पसहस्सायुकेसू’’तिआदि. उपहच्चपरिनिब्बायी नाम आयुवेमज्झं अतिक्कमित्वा परिनिब्बायनतो. यत्थ कत्थचीति अविहादीसु यत्थ कत्थचि. सप्पयोगेनाति विपस्सनाञाणसङ्खारसङ्खातेन पयोगेन, सह विपस्सनापयोगेनाति अत्थो. सुद्धावासभूमियं उद्धंयेव मग्गसोतो एतस्साति उद्धंसोतो. पटिसन्धिवसेन अकनिट्ठभवं गच्छतीति अकनिट्ठगामी.
अविहादीसु वत्तमानोपि एकंसतो उद्धंगमनारहो पुग्गलो अकनिट्ठगामी एव नामाति वुत्तं ‘‘एको उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्च होन्ती’’ति. तेसन्ति निद्धारणे सामिवचनं. उद्धंसोतभावतो यदिपि हेट्ठिमादीसुपि अरियभूमि निब्बत्ततेव, तथापि तत्थ भूमीसु आयुं अग्गहेत्वा अकनिट्ठभवे आयुवसेनेव सोळसकप्पसहस्सायुकता दट्ठब्बा. ‘‘सत्त फला सत्तानिसंसा पाटिकङ्खा’’ति वुत्तत्ता ‘‘अरहत्तमग्गस्स पुब्बभागविपस्सना बोज्झङ्गा कथिता’’ति वुत्तं. सत्तन्नम्पि सहभावो लब्भतीति ‘‘अपुब्बं अचरिमं एकचित्तक्खणिका’’ति वुत्तं. तयिदं पाळियं तत्थ तत्थ ‘‘तस्मिं समये’’ति आगतवचनेन विञ्ञायति, बोज्झङ्गानं पन नानासभावत्ता ‘‘नानालक्खणा’’ति वुत्तं.
सीलसुत्तवण्णना निट्ठिता.