१. पब्बतवग्गो

१.हिमवन्तसुत्तवण्णना

१८२. बुज्झति चतुसच्चं अरियसावको एतायाति बोधं, धम्मसामग्गी, अरियसावको पन चतुसच्चं बुज्झतीति बोधि. अङ्गाति कारणा. याय धम्मसामग्गियाति सम्बन्धो. तण्हावसेन पतिट्ठानं, दिट्ठिवसेन आयूहना. सस्सतदिट्ठिया पतिट्ठानं, उच्छेददिट्ठिया आयूहना. लीनवसेन पतिट्ठानं, उद्धच्चवसेन आयूहना. कामसुखानुयोगवसेन पतिट्ठानं, अत्तकिलमथानुयोगवसेन आयूहना. ओघतरणसुत्तवण्णनायं (सं. नि. १.१) –

‘‘किलेसवसेन पतिट्ठानं, अभिसङ्खारवसेन आयूहना. तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठानं, अवसेसकिलेसाभिसङ्खारेहि आयूहना, सब्बाकुसलाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानं, सब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारवसेन आयूहना’’ति –

वुत्तेसु पकारेसु इध अवुत्तानं वसेन वेदितब्बो. किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहतीति एतेन सिखापत्तविपस्सनासहगतानम्पि सतिआदीनं बोज्झङ्गभावं दस्सेति. चत्तारीतिआदिना मग्गफलेन सहगतानं. सत्तहि बोज्झङ्गेहि भावितेहि सच्चपटिवेधो होतीति कथमिदं जानितब्बन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘यथाहा’’तिआदि. झानङ्गमग्गङ्गादयो वियाति एतेन बोधिबोज्झङ्गसद्दानं समुदायावयवविसयतं दस्सेति. सेनङ्गरथङ्गादयो वियाति एतेन पुग्गलपञ्ञत्तिया अविज्जमानपञ्ञत्तिभावं दस्सेति.

बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गाति वुत्तं ‘‘कारणत्थो अङ्गसद्दो’’ति. बुज्झतीति बोधि, बोधिया एव अङ्गाति बोज्झङ्गाति वुत्तं ‘‘बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’ति. विपस्सनादीनं कारणानं बुज्झितब्बानं सच्चानं अनुरूपं पच्चक्खभावेन पटिमुखं अविपरीतं सम्मा बुज्झन्तीति एवं वत्थुविसेसदीपकेहि उपरिमग्गेहि अनुबुज्झन्तीतिआदिना वुत्तबोधिसद्देहि निप्पदेसेन वुत्तं ‘‘बुज्झनतासामञ्ञेन सङ्गण्हाती’’ति. एत्थ च लीनपतिट्ठान-कामसुखल्लिकानुयोग-उच्छेदाभिनिवेसानं धम्मविचय-वीरियपीतिपधान-धम्मसामग्गी पटिपक्खो. उद्धच्चायूहनअत्तकिलमथानुयोग-सस्सताभिनिवेसानं पस्सद्धिसमाधि-उपेक्खापधान-धम्मसामग्गी पटिपक्खो. सति पन उभयत्थापि इच्छितब्बा. तथा हि सा सब्बत्थिका वुत्ता.

सं-सद्दो पसंसायं. पुनदेव सुन्दरो च अत्थोपीति आह ‘‘पसत्थो सुन्दरो च बोज्झङ्गो’’ति. अभिनिब्बत्तेतीति अभिविसिट्ठभावेन निब्बत्तेति सविसेसभावं वदति. ‘‘एके वण्णयन्ती’’ति वत्वा तत्थ यथावुत्तविवेकत्तयतो अञ्ञं विवेकद्वयं उद्धरित्वा दस्सेतुं ‘‘ते ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ झानक्खणे ताव किच्चतो विक्खम्भनविवेकनिस्सितं, विपस्सनाक्खणे अज्झासयतो पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितं भावेतीति. तेनाह – ‘‘अनुत्तरं विमोक्खं उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. तत्थ तत्थ निच्छयताय कसिणज्झानग्गहणेन अनुप्पादानम्पि गहणं दट्ठब्बं.

हिमवन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. कायसुत्तवण्णना

१८३. तिट्ठन्ति एतेनाति ठिति, कारणं. कम्मउतुचित्ताहारसञ्ञितो चतुब्बिधो पच्चयो ठिति एतस्साति पच्चयट्ठितिको. आहारपच्चयसद्दा हि एकत्था. सुभम्पीति कामच्छन्दो पच्चयो, असुभे सुभाकारेन पवत्तनतो सुभन्ति वुच्चति. तेन कारणेन पवत्तनकस्स अञ्ञस्स कामच्छन्दस्स निमित्तत्ता सुभनिमित्तन्ति. सुभस्साति यथावुत्तस्स सुभस्स. आरम्मणम्पीति सुभाकारेन, इट्ठाकारेन वा गय्हमानं रूपादिआरम्मणम्पि सुभनिमित्तं वुत्ताकारेन. अनुपायमनसिकारोति आकङ्खितस्स हितसुखस्स अनुपायभूतो मनसिकारो, ततो एव उप्पथमनसिकारोति अयोनिसोमनसिकारो. तस्मिन्ति यथानिद्धारिते कामच्छन्दभूते तदारम्मणभूते च दुविधेपि सुभनिमित्ते. अट्ठकथायं पन ‘‘सुभारम्मणे’’इच्चेव वुत्तं. अत्थि, भिक्खवे, सुभनिमित्तन्तिआदीति आदि-सद्देन कामच्छन्दनीवरणस्स आहारदस्सनपाळि उत्तानाति कत्वा वुत्तं – ‘‘एवं सब्बनीवरणेसु योजना वेदितब्बा’’ति.

पटिघोपि पटिघनिमित्तं पुरिमुप्पन्नस्स पच्छा उप्पज्जनकस्स निमित्तभावतो. पटिघारम्मणं नाम एकूनवीसति आघातवत्थुभूता सत्तसङ्खारा. अरतीति पन्तसेनासनादीसु अरमणं. उक्कण्ठिताति उक्कण्ठभावो. पन्तेसूति दूरेसु, विवित्तेसु वा. अधिकुसलेसूति समथविपस्सनाधम्मेसु. अरति रतिपटिपक्खो. अरतिताति अरमणाकारो. अनभिरतीति अनभिरतभावो. अनभिरमणाति अनभिरमणाकारो. उक्कण्ठिताति उक्कण्ठनाकारो. परितस्सिताति उक्कण्ठनवसेनेव परितस्सना.

आगन्तुकं, न सभावसिद्धं. कायालसियन्ति नामकाये अलसभावो. सम्मोहविनोदनियं पन ‘‘तन्दीति जातिआलसिय’’न्ति वुत्तं. वदतीति एतेन अतिसीतादिपच्चया सङ्कोचापत्तिं दस्सेति. यं सन्धाय वुत्तं किलेसवत्थुविभङ्गे (विभ. अट्ठ. ८५७). तन्दीति जातिआलसियं. तन्दियनाति तन्दियनाकारो. तन्दिमनकताति तन्दिया अभिभूतचित्तता. अलसस्स भावो आलस्यं. आलस्यायनाकारो आलस्यायना. आलस्यायितस्स भावो आलस्यायितत्तं. इति सब्बेहिपि इमेहि पदेहि किलेसवसेन कायालसियं कथितं.

किलेसवसेनाति सम्मोहवसेन. कायविनमनाति कायस्स विरूपतो नमना. जम्भनाति फन्दना. पुनप्पुनं जम्भना विजम्भना. आनमनाति पुरतो नमना. विनमनाति पच्छतो नमना. सन्नमनाति समन्ततो नमना. पणमनाति यथा हि तन्ततो उट्ठितपेसकारो किञ्चिदेव उपरिट्ठितं गहेत्वा उजुं कायं उस्सापेति, एवं कायस्स उद्धं ठपना. ब्याधियकन्ति उप्पन्नब्याधिता. इति सब्बेहिपि इमेहि पदेहि किलेसवसेन कायफन्दनमेव कथितं (विभ. अट्ठ. ८५८).

भत्तपरिळाहोति भत्तवसेन परिळाहुप्पत्ति. भुत्ताविस्साति भुत्तवतो. भत्तमुच्छाति भत्तगेलञ्ञं. अतिभुत्तपच्चया हि मुच्छापत्तो विय होति. भत्तकिलमथोति भुत्तपच्चया किलन्तभावो. भत्तपरिळाहोति भत्तदरथो. कुच्छिपूरं भुत्तवतो हि परिळाहुप्पत्तिया उपहतिन्द्रियो विय होति, कायो खिज्जति. कायदुट्ठुल्लन्ति भुत्तभत्तं निस्साय कायस्स अकम्मञ्ञता.

चित्तस्स लीयनाकारोति आरम्मणे चित्तस्स सङ्कोचप्पत्ति. चित्तस्स अकल्यताति चित्तस्स गिलानभावो. गिलानोति अकल्लको वुच्चति. तथा चाह ‘‘नाहं, भन्ते, अकल्लको’’ति. अकम्मञ्ञताति चित्तगेलञ्ञसङ्खातो अकम्मञ्ञनाकारो. ओलीयनाति ओलीयनाकारो. इरियापथिकम्पि चित्तं यस्स वसेन इरियापथं सन्धारेतुं असक्कोन्तो ओलीयति, तस्स तं आकारं सन्धाय वुत्तं ‘‘ओलीयना’’ति. दुतियपदं उपसग्गेन वड्ढितं. लीनन्ति अविप्फारिकताय सङ्कोचप्पत्तं. इतरे द्वे आकारनिद्देसा. थिनन्ति अविप्फारिकताय अनुस्साहना असङ्गहनसङ्गहनं. थियनाकारो थियना. थियितत्तन्ति थियितस्स आकारो, अविप्फारिकताति अत्थो.

चेतसो अवूपसमोति चित्तस्स अवूपसन्तता असन्निसिन्नभावो. तेनाह – ‘‘अवूपसन्ताकारो’’ति. अत्थतो पनेतन्ति स्वायं अवूपसन्ताकारो विक्खेपसभावत्ता विक्खेपहेतुताय च अत्थतो एतं उद्धच्चकुक्कुच्चमेव.

विचिकिच्छाय आरम्मणधम्मा नाम ‘‘बुद्धे कङ्खती’’तिआदिना आगतअट्ठकङ्खावत्थुभूता धम्मा. यस्मा विचिकिच्छा ब्यापादादयो विय अनु अनु उग्गहणपच्चया उप्पज्जति, तस्मा कङ्खाट्ठानीयं आरम्मणमेव दस्सितं ‘‘विचिकिच्छाय आरम्मणधम्मा’’ति. यस्मा पुरिमुप्पन्ना विचिकिच्छा पच्छा विचिकिच्छाय पच्चयो होति, तस्मा विचिकिच्छापि विचिकिच्छाट्ठानीयधम्मा वेदितब्बा. तत्रायं वचनत्थो – तिट्ठन्ति पवत्तन्ति एत्थाति ठानीया, विचिकिच्छा एव ठानीया विचिकिच्छाट्ठानीया. अट्ठकथायं पन आरम्मणस्सपि तत्थ विसेसपच्चयतं उपादाय ‘‘कामच्छन्दो विचिकिच्छाति इमे द्वे धम्मा आरम्मणेन कथिता’’ति वुत्तं. सुभनिमित्तस्स हि पच्चयभावमत्तं सन्धायेतं वुत्तं, तथापि यथा ‘‘पटिघम्पि पटिघनिमित्त’’न्ति कत्वा ‘‘ब्यापादो उपनिस्सयेन कथितो’’ति वुत्तं, एवं सुभम्पि सुभनिमित्तन्ति कत्वा कामच्छन्दो उपनिस्सयेन कथितोति सक्का विञ्ञातुं. सेसा थिनमिद्धउद्धच्चकुक्कुच्चानि. तत्थ थिनमिद्धं अञ्ञमञ्ञं सहजातादिवसेन पच्चयो, तथा उद्धच्चकुक्कुच्चन्ति. उभयेसम्पि उपनिस्सयकोटिया पच्चयभावे वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘सहजातेन च उपनिस्सयेन चा’’ति.

यस्मा सति नाम ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना तेसं तेसं धम्मानं अनुस्सरणवसेन वत्तति, तस्मा ते धम्मा सतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीया नाम. लोकुत्तरधम्मे च अनुस्सवादिवसेन गहेत्वा तथा पवत्ततेव. तेन वुत्तं ‘‘सतिया’’तिआदि.

कोसल्लं वुच्चति पञ्ञा, ततो उप्पन्ना कोसल्लसम्भूता. अनवज्जसुखविपाकाति अनवज्जा हुत्वा सुखविपाका विपच्चनका. पदद्वयेन पच्चयतो सभावतो किच्चतो फलतो कुसलधम्मं दस्सेति. अकुसलनिद्देसेपि एसेव नयो. सावज्जाति गारय्हा. अनवज्जाति अगारय्हा. हीना लामका. पणीता सेट्ठा. कण्हा काळका असुद्धा. सुक्का ओदाता सुद्धा. पटिभाग-सद्दो पठमे विकप्पे सदिसकोट्ठासत्थो, दुतिये पटिपक्खकोट्ठासत्थो, ततिये निग्गहेतब्बपटिपक्खकोट्ठासत्थो दट्ठब्बो.

कुसलकिरियाय आदिकम्मभावेन पवत्तवीरियं धितिसभावताय धातूति वुत्तन्ति आह ‘‘आरम्भधातूति पठमारम्भवीरिय’’न्ति. लद्धासेवनं वीरियं बलप्पत्तं हुत्वा पटिपक्खं विधमतीति आह – ‘‘निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खन्तत्ता ततो बलवतर’’न्ति. अधिमत्ताधिमत्ततरानं पटिपक्खधम्मानं विधमनसमत्थं पटुपटुतरादिभावप्पत्तं होतीति आह – ‘‘परक्कमधातूति परं परं ठानं अक्कमनताय ततोपि बलवतर’’न्ति.

तिट्ठति पवत्तति एत्थाति ठानीया. आरम्मणधम्मा, पीतिसम्बोज्झङ्गस्स ठानीयाति पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीयाति ‘‘पीतिया आरम्मणधम्मा’’ति वुत्तं. यस्मा अपरापरुप्पत्तिया पीतिपि तथा वत्तब्बतं लभतीति वुत्तं विसुद्धिमग्गे ‘‘पीतिया एव तं नाम’’न्ति. दरथपस्सद्धीति दरथो किलेसपरिळाहो, सो पस्सम्भति एतायाति दरथपस्सद्धि, कायपस्सद्धिया वेदनादिखन्धत्तयस्स विय रूपकायस्सपि पस्सम्भनं होति, चित्तपस्सद्धिया चित्तस्सेव पस्सम्भनं, ततो एवेत्थ भगवता लहुतादीनं विय दुविधता वुत्ता. तथा समाहिताकारं सल्लक्खेत्वा गय्हमानो समथोव समथनिमित्तं, तस्स आरम्मणभूतं पटिभागनिमित्तम्पि. विविधं अग्गं एतस्साति ब्यग्गो, विक्खेपो. तथा हि सो अनवट्ठानरसो भन्ततापच्चुपट्ठानो वुत्तो. एकग्गभावतो ब्यग्गपटिपक्खोति अब्यग्गो, समाधि, सो एव निमित्तन्ति पुब्बे विय वत्तब्बं. तेनाह ‘‘तस्सेव वेवचन’’न्ति.

यो आरम्मणे इट्ठानिट्ठाकारं अनादियित्वा गहेतब्बो मज्झत्ताकारो, यो च पुब्बे उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनावसेन उप्पन्नो मज्झत्ताकारो, दुविधोपि सो उपेक्खाय आरम्मणधम्मोति अधिप्पेतोति आह – ‘‘अत्थतो पन मज्झत्ताकारो उपेक्खाट्ठानीया धम्माति वेदितब्बो’’ति. आरम्मणेन कथिता आरम्मणस्सेव तेसं विसेसपच्चयभावतो. सेसाति वीरियादयो चत्तारो धम्मा. तेसञ्हि उपनिस्सयोव सातिसयो इच्छितब्बोति.

कायसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सीलसुत्तवण्णना

१८४. खीणासवस्स लोकुत्तरं सीलं नाम मग्गफलपरियापन्ना सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा सीललक्खणप्पत्ता तदञ्ञे चेतनादयो. लोकियं पन किरियाब्याकतचित्तपरियापन्नं चारित्तसीलं, वारित्तसीलस्स पन सम्भवो एव नत्थि विरमणवसेन पवत्तिया अभावतो. ‘‘पुब्बभागसीलं लोकियसील’’न्ति केचि.

चक्खुदस्सनन्ति चक्खूहि दस्सनं. लक्खणस्स दस्सनन्ति सभावधम्मानं सङ्खतानं पच्चत्तलक्खणस्स ञातपरिञ्ञाय, अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणस्स तीरणपरिञ्ञाय दस्सनं. पजहन्तोपि हि ते पहातब्बाकारतो पस्सति नाम. निब्बानस्स तथलक्खणं मग्गफलेहि दस्सनं, तं पन पटिविज्झनं. झानेन पथवीकसिणादीनं, अभिञ्ञाहि रूपानं दस्सनम्पि ञाणदस्सनमेव. चक्खुदस्सनं अधिप्पेतं सवनपयिरुपासनानं परतो गहितत्ता. पञ्हपयिरुपासनन्ति पञ्हपुच्छनवसेन पयिरुपासनं अञ्ञकम्मत्थाय उपसङ्कमनस्स केवलं उपसङ्कमनेनेव जोतितत्ता.

अरियानं अनुस्सति नाम गुणवसेन, तत्थापि लद्धओवादावज्जनमुखेन यथाभूतसीलादिगुणानुस्सरणन्ति दस्सेतुं ‘‘झानविपस्सना’’तिआदि वुत्तं. अञ्ञेसंयेव सन्तिकेति अरियेहि अञ्ञेसं सासनिकानंयेव सन्तिके. तेनाह – ‘‘अनुपब्बज्जा नामा’’ति. अञ्ञेसूति सासनिकेहि अञ्ञेसु तापसपरिब्बाजकादीसु. तत्थ हि पब्बज्जा अरियानं अनुपब्बज्जा नाम न होतीति वुत्तं.

सतसहस्समत्ता अहेसुं समन्तपासादिकत्ता महाथेरस्स. लङ्कादीपेति निस्सयसीसेन निस्सितसल्लक्खणं. न हि पब्बज्जा दीपपटिलद्धा, अथ खो दीपनिवासिआचरियपटिलद्धा. महिन्द…पे… पब्बजन्ति नाम तस्स परिवारताय पब्बज्जायाति.

सरतीति तं ओवादानुसासनिधम्मं चिन्तेति चित्ते करोति. वितक्काहतं करोतीति पुनप्पुनं परिवितक्कनेन तदत्थं वितक्कनिप्फादितं करोति. आरद्धो होतीति सम्पादितो होति. तं पन सम्पादनं पारिपूरि एवाति आह ‘‘परिपुण्णो होती’’ति. तत्थाति यथावुत्ते धम्मे. ञाणचारवसेनाति ञाणस्स पवत्तनवसेन. तेसं तेसं धम्मानन्ति तस्मिं तस्मिं ओवादधम्मे आगतानं रूपारूपधम्मानं. लक्खणन्ति विसेसलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्च. पविचिनतीति ‘‘इदं रूपं एत्तकं रूप’’न्तिआदिना विचयं आपज्जति. ञाणञ्च रोपेतीति ‘‘अनिच्चं चलं पलोकं पभङ्गू’’तिआदिना ञाणं पवत्तेति. वीमंसनं…पे… आपज्जतीति रूपसत्तकारूपसत्तकक्कमेन विपस्सनं पच्चक्खतो विय अनिच्चतादीनं दस्सनं सम्मसनं आपज्जति.

उभयम्पेतन्ति फलानिसंसाति वुत्तद्वयं. अत्थतो एकं परियायसद्दत्ता. पटिकच्चाति पगेव. मरणकालेति मरणकालसमीपे. समीपत्थे हि इदं भुम्मन्ति आह ‘‘मरणस्स आसन्नकाले’’ति.

सो तिविधो होति ञाणस्स तिक्खमज्झमुदुभावेन. तेनाह ‘‘कप्पसहस्सायुकेसू’’तिआदि. उपहच्चपरिनिब्बायी नाम आयुवेमज्झं अतिक्कमित्वा परिनिब्बायनतो. यत्थ कत्थचीति अविहादीसु यत्थ कत्थचि. सप्पयोगेनाति विपस्सनाञाणसङ्खारसङ्खातेन पयोगेन, सह विपस्सनापयोगेनाति अत्थो. सुद्धावासभूमियं उद्धंयेव मग्गसोतो एतस्साति उद्धंसोतो. पटिसन्धिवसेन अकनिट्ठभवं गच्छतीति अकनिट्ठगामी.

अविहादीसु वत्तमानोपि एकंसतो उद्धंगमनारहो पुग्गलो अकनिट्ठगामी एव नामाति वुत्तं ‘‘एको उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्च होन्ती’’ति. तेसन्ति निद्धारणे सामिवचनं. उद्धंसोतभावतो यदिपि हेट्ठिमादीसुपि अरियभूमि निब्बत्ततेव, तथापि तत्थ भूमीसु आयुं अग्गहेत्वा अकनिट्ठभवे आयुवसेनेव सोळसकप्पसहस्सायुकता दट्ठब्बा. ‘‘सत्त फला सत्तानिसंसा पाटिकङ्खा’’ति वुत्तत्ता ‘‘अरहत्तमग्गस्स पुब्बभागविपस्सना बोज्झङ्गा कथिता’’ति वुत्तं. सत्तन्नम्पि सहभावो लब्भतीति ‘‘अपुब्बं अचरिमं एकचित्तक्खणिका’’ति वुत्तं. तयिदं पाळियं तत्थ तत्थ ‘‘तस्मिं समये’’ति आगतवचनेन विञ्ञायति, बोज्झङ्गानं पन नानासभावत्ता ‘‘नानालक्खणा’’ति वुत्तं.

सीलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. वत्थसुत्तवण्णना

१८५. ‘‘सतिसम्बोज्झङ्गो’’ति एवं चे मय्हं होतीति सतिसम्बोज्झङ्गो नाम सेट्ठो उत्तमो पवरो, तस्माहं सतिसम्बोज्झङ्गसीसेन फलसमापत्तिं अप्पेत्वा विहरिस्सामीति एवं चे मय्हं पुब्बभागे होतीति अत्थो. ‘‘अप्पमाणो’’ति एवं मय्हं होतीति स्वायं सतिसम्बोज्झङ्गो, सब्बसो पमाणकरकिलेसाभावतो अप्पमाणधम्मारम्मणतो च अप्पमाणोति एवं मय्हं अन्तोसमापत्तियं असम्मोहवसेन होति. सुपरिपुण्णोति भावनापारिपूरिया सुट्ठु परिपुण्णोति एवं मय्हं अन्तोसमापत्तियं असम्मोहवसेन होतीति. तिट्ठतीति यथाकालपरिच्छेदसमापत्तिया अवट्ठानेन तप्परियापन्नताय सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति पटिबन्धवसेन. उप्पादं अनावज्जितत्ताति उप्पादस्स अनावज्जनेन असमन्नाहारेन. उप्पादसीसेन चेत्थ उप्पादवन्तोव सङ्खारा गहिता. अनुप्पादन्ति निब्बानं उप्पादाभावतो उप्पादवन्तेहि च विनिस्सटत्ता. पवत्तन्ति विपाकप्पवत्तं. अप्पवत्तन्ति निब्बानं तप्पटिक्खेपतो. निमित्तन्ति सब्बसङ्खारनिमित्तं. अनिमित्तन्ति निब्बानं. सङ्खारेति उप्पादादिअनामसनेन केवलमेव सङ्खारगहणं. विसङ्खारन्ति निब्बानं. आवज्जितत्ता आवज्जितकालतो पट्ठाय आरब्भ पवत्तिया सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति. अट्ठहाकारेहीति अट्ठहि कारणेहि. जानातीति समापत्तितो वुट्ठितकाले पजानाति. अट्ठहाकारेहीति उप्पादावज्जनादीहि चेव अनुप्पादावज्जनादीहि च वुत्ताकारविपरीतेहि अट्ठहि आकारेहि चवन्तं समापत्तिवसेन अनवट्ठानतोपि गच्छन्तं चवतीति थेरो पजानातीति.

फलबोज्झङ्गाति फलसमापत्तिपरियापन्ना बोज्झङ्गा. किं पन ते विसुं विसुं पवत्तन्तीति आह ‘‘यदा ही’’तिआदि. सीसं कत्वाति पधानं सेट्ठं कत्वा. तदन्वयाति तदनुगता सतिसम्बोज्झङ्गं अनुगच्छनका. तञ्च खो तथा कत्वा धम्मं पच्चवेक्खणवसेन. केचि पन ‘‘तं पच्चवेक्खणादिकं कत्वा’’ति वदन्ति.

वत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. भिक्खुसुत्तवण्णना

१८६. बोधायाति एत्थ बोधो नाम बुज्झनं, तं पन किस्स केनाति पुच्छन्तो ‘‘किं बुज्झनत्थाया’’ति वत्वा तं दस्सेन्तो ‘‘मग्गेना’’तिआदिमाह. मग्गेन निब्बानं बुज्झनत्थाय संवत्तन्ति, पच्चवेक्खणाय कतकिच्चतं बुज्झनत्थाय संवत्तन्ति, पठमविकप्पे सच्छिकिरियाभिसमयो एव दस्सितोति तेन अतुट्ठे ‘‘मग्गेन वा’’ति दुतियविकप्पमाह. विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितन्ति पदेहि सब्बं मग्गकिच्चं तस्स फलञ्च दस्सितं. निरोधनिस्सितन्ति इमिना निब्बानसच्छिकिरिया. कामासवापि चित्तं विमुच्चतीतिआदिना किलेसप्पहानं. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होतीतिआदिना पच्चवेक्खणा दस्सिता.

भिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६-७. कुण्डलियसुत्तादिवण्णना

१८७-१८८. निबद्धवासवसेन आरामे निसीदनसीलोति आरामनिसादी. परिसं ओगाळ्हो हुत्वा चरतीति परिसावचरोति आह – ‘‘यो पना’’तिआदि. एवन्ति इमिनाकारेन. गहणन्ति निग्गहणं. तेन पुच्छापदस्स अत्थं विवरति. निब्बेठनन्ति निग्गहनिब्बेठनं. तेन विस्सज्जनपदस्स अत्थं विवरति. इमिना नयेनाति एतेन ‘‘इतिवादो’’ति एत्थ इति-सद्दस्स अत्थं दस्सेति. उपारम्भाधिप्पायो वदति एतेनाति वादो, दोसो. इतिवादो होतीति एवं इमस्स उपरि वादारोपनं होति. इतिवादप्पमोक्खोति एवं ततो पमोक्खो होति. एवं वादप्पमोक्खानिसंसं परेहि आरोपितदोसस्स निब्बेठनवसेन दस्सेत्वा इदानि दोसपवेदनवसेन दस्सेतुं ‘‘अयं पुच्छाय दोसो’’तिआदि वुत्तं.

एत्तकं ठानन्तिआदितो पट्ठाय याव ‘‘तीणि सुचरितानी’’ति एत्तकं ठानं. इमं देसनन्ति ‘‘इन्द्रियसंवरो खो’’तिआदिनयप्पवत्तं इमं देसनं. नाभिज्झायतीति न अभिज्झायति. नाभिहंसतीति न अभितुस्सति. गोचरज्झत्ते ठितं होतीति कम्मट्ठानारम्मणे समाधानवसेन ठितं होति अवट्ठितं. तेनाह ‘‘सुसण्ठित’’न्ति. सुसण्ठितन्ति सम्मा अविक्खेपवसेन ठितं. कम्मट्ठानविमुत्तियाति कम्मट्ठानानुयुञ्जनवसेन पटिपक्खतो नीवरणतो विमुत्तिया. सुट्ठु विमुत्तन्ति सुविमुत्तं. तस्मिं अमनापरूपदस्सने न मङ्कु विलक्खो न होति. किलेसवसेन दोसवसेन. अट्ठितचित्तो अथद्धचित्तो. कोवेसेन हि चित्तं थद्धं होति, न मुदुकं. अदीनमानसोति दोमनस्सवसेन यो दीनभावो, तदभावेन निद्दोसमानसो. अपूतिचित्तोति ब्यापज्जाभावेन सीतिभूतचित्तो.

इमेसु छसु द्वारेसु अट्ठारस दुच्चरितानि होन्ति पच्चेकं कायवचीमनोदुच्चरितभेदेन. तानि विभागेन दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ इट्ठारम्मणे आपाथगतेति नयदानमत्तमेतं. तेन ‘‘अनिट्ठारम्मणे आपाथगते दोसं उप्पादेन्तस्सा’’तिआदिना तिविधदुच्चरितं नीहरित्वा वत्तब्बं, तथा ‘‘मज्झत्तारम्मणे मोहं उप्पादेन्तस्सा’’तिआदिना च. मनोदुच्चरितादिसामञ्ञेन पन तीणियेव दुच्चरितानि होन्तीति वेदितब्बं.

पञ्ञत्तिवसेनाति वत्थुं अनामसित्वा पिण्डगहणमुखेन केवलं पञ्ञत्तिवसेनेव. भावनापटिसङ्खानेति भावनासिद्धे पटिसङ्खाने, भावनाय पटिसङ्खाने वाति अत्थो. इमानीति यथावुत्तानि छद्वारारम्मणानि. दुच्चरितानीति दुच्चरितकारणानि. अप्पटिसङ्खाने ठितस्स दुच्चरितानि सुचरितानि कत्वा. परिणामेतीति परिवत्तेति दुच्चरितानि तत्थ अनुप्पादेत्वा सुचरितानि उप्पादेन्तो. एवन्ति वुत्तप्पकारेन. इन्द्रियसंवरो…पे… वेदितब्बो इन्द्रियसंवरसम्पादनवसेन तिण्णं सुचरितानं सिज्झनतो. तेनाह ‘‘एत्तावता’’तिआदि. एत्तावताति आदितो पट्ठाय याव ‘‘तीणि सुचरितानि परिपूरेन्ती’’ति पदं, एत्तावता. सीलानुरक्खकं इन्द्रियसंवरसीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलस्स अनुरक्खकं इन्द्रियसंवरसीलं कथिकं. कथं पन तदेव तस्स अनुरक्खकं होतीति? अपरापरुप्पत्तिया उपनिस्सयभावतो.

तीणि सीलानीति इन्द्रियसंवर-आजीवपारिसुद्धि-पच्चयसन्निस्सित-सीलानि. लोकुत्तरमिस्सकाति लोकियापि लोकुत्तरापि होन्तीति अत्थो. सत्तन्नं बोज्झङ्गानन्ति लोकुत्तरानं सत्तन्नं बोज्झङ्गानं. मूलभूता सतिपट्ठाना पुब्बभागा, ते सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारो खो, कुण्डलिय, सतिपट्ठाना भाविता बहुलीकता सत्त बोज्झङ्गे परिपूरेन्ती’’ति. तेपीति यथावुत्तसतिपट्ठाना. सतिपट्ठानमूलका बोज्झङ्गाति लोकियसतिपट्ठानमूलका बोज्झङ्गाव. पुब्बभागावाति एत्थ केचि ‘‘पुब्बभागा चा’’ति पाठं कत्वा ‘‘पुब्बेव लोकुत्तरा पुब्बभागा चा’’ति अत्थं वदन्ति. विज्जाविमुत्तिमूलकाति ‘‘सत्त खो, कुण्डलिय, बोज्झङ्गा भाविता बहुलीकता विज्जाविमुत्तिं परिपूरेन्ती’’ति एवं वुत्ता बोज्झङ्गा लोकुत्तराव विज्जाविमुत्तिसहगतभावतो.

कुण्डलियसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

८. उपवानसुत्तवण्णना

१८९. पच्चत्तन्ति करणनिद्देसो अयन्ति आह – ‘‘अत्तनावा’’ति. कुरुमानोयेवाति उप्पादेन्तो एव. कम्मट्ठानविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तन्ति कम्मट्ठानमनसिकारेन नीवरणानं दूरीभावतो तेहि सुट्ठु विमुत्तं. अत्थं करित्वाति भावनामनसिकारं उत्तमं कत्वा. ‘‘महा वत मे अयं अत्थो उप्पन्नो’’ति अत्थिको हुत्वा.

९. पठमउप्पन्नसुत्तवण्णना

१९०. तथागतस्स पातुभावातिआदिना बुद्धुप्पादकाले एव बोज्झङ्गरतनपटिलाभोति दस्सेति.

पब्बतवग्गवण्णना निट्ठिता.