१८. समुद्दवग्गो

१. पठमसमुद्दसुत्तवण्णना

२२८. यदि ‘‘दुप्पूरणट्ठेन समुद्दनट्ठेना’’ति इमिना अत्थद्वयेन सागरो ‘‘समुद्दो’’ति वुच्चति, चक्खुस्सेवेतं निप्परियायतो युज्जतीति दस्सेतुं ‘‘यदी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दुप्पूरणट्ठेनाति पूरेतुं असक्कुणेय्यभावेन. समुद्दनट्ठेनाति सब्बसो उपरूपरिपक्खित्तगमनेन. महागङ्गादिमहानदीनं महता उदकोघेन अनुसंवच्छरं अनुपक्खन्दमानोपि हि समुद्दो पारिपूरिं न गच्छति, यञ्च भूमिपदेसं ओत्थरति, तं समुद्दभावं नेति, अभावं वा पापुणाति अपयाते समुद्दोदके, तं वा अनुदकभावपत्तिया अतथमेव होति. कामञ्चेस दुप्पूरणट्ठो समुद्दनट्ठो सागरे लब्भति, तथापि तं द्वयं चक्खुस्मिंयेव विसेसतो लब्भतीति दस्सेन्तो ‘‘तस्स ही’’तिआदिमाह. समोसरन्तन्ति सब्बसो नीलादिभागेहि ओसरन्तं, आपाथं आगच्छन्तन्ति अत्थो. कातुं न सक्कोति दुप्पूरणीयत्ता. सदोसगमनेन गच्छति सत्तसन्तानस्स दुस्सनतो. दुस्सनट्ठता चस्स चक्खुद्वारिकतण्हावसेन वेदितब्बा. यथा समुद्दे अपरापरं परिवत्तमानो ऊमिया वेगो समुद्दस्साति वुच्चति, एवं चक्खुसमुद्दस्स पुरतो अपरापरं परिवत्तमानं नीलादिभेदं रूपारम्मणं चक्खुस्साति वत्तब्बतं अरहति अनञ्ञसाधारणत्ताति वुत्तं ‘‘रूपमयो वेगो’’ति. असमपेक्खितेति सम्मादस्सने रूपे मनापभावं अमनापभावञ्च गहेत्वा, ‘‘इदं नाम मया दिट्ठ’’न्ति अनुपधारेन्तस्स केवलं समूहघनवसेन गण्हन्तस्स गहणं असमपेक्खनं. सहतीति अधिभवति, तंनिमित्तं कञ्चि विकारं नापज्जति.

ऊमीति वीचियो. आवट्टो आवट्टनवसेन पवत्तं उदकं. गाहरक्खसमकरादयो गाहरक्खसो. यथा समुद्दे ऊमियो उपरूपरि वत्तमाना अत्तनि पतितपुग्गलं अज्झोत्थरित्वा अनयब्यसनं आपादेन्ति, तथा आवट्टगाहरक्खसा. एवमेते रागादयो किलेसा सयं उप्पन्नकसत्ते अज्झोत्थरित्वा अनयब्यसनं आपादेन्ति, किलेसुप्पत्तिनिमित्तताय सत्तानं अनयब्यसनापत्तिहेतुभूतस्स ऊमिभयस्स आरम्मणवसेन चक्खुसमुद्दो ‘‘सऊमिसावट्टो सगाहो सरक्खसो’’ति वुत्तो.

ऊमिभयन्ति एत्थ भायति एतस्माति भयं, ऊमीव भयं ऊमिभयं. कुज्झनट्ठेन कोधो. स्वेव चित्तस्स च अभिमद्दनवसेनुप्पादनत्थेन दळ्हं आयासनट्ठेन उपायासो. एत्थ च अनेकवारं पवत्तित्वा सत्ते अज्झोत्थरित्वा सीसं उक्खिपितुं अदत्वा अनयब्यसननिप्फादनेन कोधूपायासस्स ऊमिसदिसता दट्ठब्बा. तथा कामगुणा किलेसाभिभूते सत्ते माने विय रूपादिविसयसङ्खाते अत्तनि संसारेत्वा यथा ततो बहिभूते नेक्खम्मे चित्तम्पि न उप्पज्जति, एवं आवट्टेत्वा ब्यसनापादनेन आवट्टसदिसता दट्ठब्बा. यदा पन गाहरक्खसो आरक्खरहितं अत्तनो गोचरभूमिगतं पुरिसं अभिभुय्य गहेत्वा अगोचरे ठितम्पि गोचरं नेत्वा भेरवरूपदस्सनादिना अत्तनो उपक्कमं कातुं असमत्थं कत्वा अन्वाविसित्वा वण्णबलभोगआयुसुखेहि वियोजेत्वा महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामोपि योनिसोमनसिकाररहितं अवीरपुरिसं अत्तनो रूपादीहि पलोभनवसेन अभिभुय्य गहेत्वा वा वीरजातियम्पि इत्थिकुत्तभूतेहि अत्तनो हावभावविलासेहि इत्थिमायाय अन्वाविसित्वा वा अवसं अत्तनो उपकारधम्मे सीलादयो सम्पादेतुं असमत्थं करोन्तो गुणवण्णादीहि वियोजेत्वा महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामस्स गाहरक्खससदिसता दट्ठब्बा. ऊमिभयन्ति लक्खणवचनं. यथा हि ऊमि भायितब्बट्ठेन भयं, एवं आवट्टगाहरक्खसापीति ऊमिआदिभयेन सभयन्ति अत्थो वेदितब्बो. अन्तं अवसानं गतो, एवं पारं निब्बानं गतोति वुच्चति.

पठमसमुद्दसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२-३. दुतियसमुद्दसुत्तादिवण्णना

२२९-२३०. किलेसानं अल्लभावूपनयनन्ति आह ‘‘तेमनट्ठेना’’ति. अरियसावकेति अनागामिनो. ते हि कामभववसेन अतिन्तताय न समुन्ना. तयो मच्चूति किलेसाभिसङ्खारदेवपुत्तमारे. तीहि उपधीहीति किलेसाभिसङ्खारकामगुणानं वसेन तीहि उपधीहि. खन्धुपधिना पन सो न निरूपधि सउपादिसेसस्सेव निब्बानस्स अधिगतत्ता. गतोति पटिपत्तिगमनेन गतो.

दुतियसमुद्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

४-६. खीररुक्खोपमसुत्तादिवण्णना

२३१-२३३. अप्पहीनट्ठेनाति मग्गेन असमुग्घाटितभावेन. अत्थीति विज्जति. सति पच्चये विज्जमानकिच्चकरणतो परियुट्ठानं अप्पकं मूसिकाविसं विय परित्तं नाम होति अप्पानुभावत्ता. एवरूपापीति अप्पकापि. अस्साति अप्पहीनकिलेसस्स. अधिमत्तानन्ति इट्ठानं रजनीयानं, वत्थुवसेन परित्तकम्पि इट्ठारम्मणं अधिमत्तमेव. तेनाह ‘‘नखपिट्ठिप्पमाणम्पी’’तिआदि. दहरोतिआदीनि तीणिपि पदानि. आभिन्देय्याति भिन्देय्य. तं उभयन्ति तं चक्खुरूपन्ति उभयम्पि आयतनं.

खीररुक्खोपमसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७. उदायीसुत्तवण्णना

२३४. इतिपीति इमिनापि कारणेन. अनिच्चेनाति अनिच्चभावेन अनत्तलक्खणं कथितं. यस्मा हेतुपच्चया विञ्ञाणस्स उप्पत्ति सति च उप्पादे निरोधेन भवितब्बं, उप्पादवयवन्तताय अनिच्चं विञ्ञाणं, यदि च अत्ता सिया पच्चयेहि विना सिज्झेय्य, न च तथास्स सिद्धि, तस्मा ‘‘विञ्ञाणं अनत्ता’’ति अनिच्चताय अनत्तता कथिता.

उदायीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. आदित्तपरियायसुत्तवण्णना

२३५. किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो परिब्यत्तिया उप्पत्तिपच्चयभावतो अनुब्यञ्जनं, हत्थपादादिअवयवाति आह – ‘‘हत्था सोभना’’तिआदि. निमित्तग्गाहोति किलेसुप्पत्तिया निमित्तभूतो गाहो. संसन्देत्वा गहणन्ति अवयवे समोधानेत्वा ‘‘इत्थिपुरिसो’’तिआदिना एकज्झं गहणं. विभत्तिगहणन्ति विभागेन अनवसेसग्गहणं. कुम्भीलसदिसोति कुम्भीलगाहसदिसो. तेनाह – ‘‘सब्बमेव गण्हाती’’ति हत्थपादादीसु तं तं कोट्ठासं विभजित्वा गहणं रत्तपासदिसो जलूकगाहसदिसो. एकजवनवारेपि लब्भन्तीति इदं चक्खुद्वारानुसारेन उप्पन्नमनोद्वारिकजवनं सन्धाय वुत्तं.

निमित्तस्सादेन गन्थितन्ति यथावुत्ते निमित्ते अस्सादगाहेन गन्थितं सम्बद्धं. भवङ्गेनेवाति मूलभवङ्गेनेव. किलेसभयं दस्सेन्तोति तथा किलेसुप्पत्तिया सति अकुसलचित्तेन अन्तरितं चे मरणचित्तं भवेय्य, एकन्ततो निरये वा तिरच्छानयोनिया वा उप्पत्ति सियाति किलेसानं भायितब्बं दस्सेन्तो. ‘‘समयवसेन वा एवं वुत्त’’न्ति वत्वा तमत्थं विवरन्तो ‘‘चक्खुद्वारस्मिञ्ही’’तिआदिमाह. रत्तचित्तं वाति रागवसेन रत्तचित्तं वा. दुट्ठचित्तेन कथं आरम्मणरसानुभवनन्ति? दोमनस्सवेदनुप्पत्ति एव तस्स आरम्मणरसानुभवनं दट्ठब्बं. इमस्स समयस्साति मरणसमयस्स.

उभिन्नं नासच्छिद्दानं मज्झे ठित-अट्ठितुदनं सह खुरट्ठेन छिन्दनं. दण्डकवासीति दीघदण्डका महावासि. निपज्जित्वा निद्दोक्कमनन्ति इमिना पचलायिकनिद्दं पटिक्खिपति. तत्थ हि कदाचि अन्तरा मिच्छावितक्कानं सल्लकानं अवसरो सिया, नत्थेव निपज्जित्वा महानिद्दं ओक्कन्तकाले. वितक्कानन्ति मिच्छावितक्कानं.

आदित्तपरियायसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९-१०. पठमहत्थपादोपमसुत्तादिवण्णना

२३६-२३७. नवमं ‘‘पञ्ञायती’’ति वुच्चमाने बुज्झनकानं अज्झासयवसेन वुत्तन्ति आह – ‘‘दसमे न होतीति वुच्चमाने’’तिआदि. एत्तकमेव हि द्विन्नं सुत्तानं विसेसोति.

पठमहत्थपादोपमसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

समुद्दवग्गवण्णना निट्ठिता.