१९. आसीविसवग्गो

१. आसीविसोपमसुत्तवण्णना

२३८. ये भिक्खू तदा भगवन्तं परिवारेत्वा निसिन्ना, तेसु केचि एकविहारिनो, केचि अत्तदुतिया, केचि अत्तततिया, केचि अत्तचतुत्था, केचि अत्तपञ्चमा हुत्वा अरञ्ञायतनेसु विहरन्तीति वुत्तं – ‘‘एकचारिक…पे… पञ्चचारिके’’ति. समानज्झासयता सभागवुत्तिनो. कम्मट्ठानानुयुञ्जनस्स कारके. ततो एव तत्थ युत्तपयुत्ते. पुग्गलज्झासयेन कारणभूतेन. पच्चयभूतन्ति अपस्सयभूतं. ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे’’ति आरभित्वा याव ‘‘तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति ब्राह्मणो’’ति अयं मातिकानिक्खेपो. तेसं मातिकाय वित्थारभाजनं. वासना भविस्सतीति वासनावहं भविस्सति. सिनेरुं उक्खिपन्तो वियातिआदि इमिस्सा देसनाय अनञ्ञसाधारणताय सुदुक्करभावदस्सनं.

मञ्चट्ठेसु मञ्चसमञ्ञा विय मुखट्ठं विसं ‘‘मुख’’न्ति अधिप्पेतं. सुक्खकट्ठसदिसभावापादनतो ‘‘कट्ठ’’न्ति वुच्चतीति कट्ठं मुखं एतस्साति कट्ठमुखो, दंसनादिना कट्ठसदिसभावकरो सप्पो. अथ वा कट्ठसदिसभावापादनतो कट्ठं विसं वा मुखे एतस्साति कट्ठमुखो. इमिना नयेन सेसपदेसुपि अत्थो वेदितब्बो. इमे चत्तारोति इमे विसकिच्चभेदेन चत्तारो. इदानि तं नेसं विसकिच्चभेदं दस्सेतुं ‘‘तेसू’’तिआदि वुत्तं. अयसूलसमप्पितं वियाति अब्भन्तरे अयसूलं अनुप्पवेसितं विय. पक्कपूतिपनसं वियाति पच्चित्वा कालातिक्कमे कुथितपनसफलं विय. चङ्गवारेति रजकानं खारपरिस्सावने सुरापरिस्सावने वा. अनवसेसं छिज्जनेन असनिपातट्ठानं विय. महानिखादनेनाति महन्तेन निखादनेन.

विसवेगविकारेनाति विसवेगगतेन विकारेन. वातेनाति तस्स सप्पस्स सरीरं फुसित्वा उग्गतवातेन. नासवाते पन वत्तब्बमेव नत्थि. पुग्गलपण्णत्तिवसेनाति तेसंयेव सोळसन्नं सप्पानं आगतविसोतिआदिपुग्गलनामस्स वसेन चतुसट्ठि होन्ति पच्चेकं चतुब्बिधभावतो. आगतविसोति आगच्छविसो, सीघतरं अभिरुहनविसोति अत्थो. घोरविसोति कक्खळविसो, दुत्तिकिच्छविसो. अयं सीतउदकं विय होति गाळ्हदुब्बिनिम्मोचयभावेन. उदकसप्पो हि घोरविसो होति येवाति वुत्तं – ‘‘उदकसप्पादीनं विसं विया’’ति. पञ्ञायतीति गण्डपिळकादिवसेन पञ्ञायति. अनेळकसप्पो नाम महाआसीविसो. नीलसप्पो नाम साखवण्णो रुक्खग्गादीसु विचरणकसप्पो. इमिना उपायेनाति योयं कट्ठमुखेसु दट्ठविसानंयेव ‘‘आगतविसो नो घोरविसो’’तिआदिना चतुब्बिधभावो वुत्तो, इमिना उपायेन. कट्ठमुखे दट्ठविसादयोति कट्ठमुखेसु दट्ठविसो, फुट्ठविसो, वातविभोति तयो, पूतिमुखादीसु च दट्ठविसादयो चत्तारो चत्तारो वेदितब्बो.

एकेकन्ति चतुसट्ठियो एकेकं. चतुधाति अण्डजादिविभागेन चतुधा विभजित्वा. छपण्णासानीति छपण्णासाधिकानि. गतमग्गस्साति यथावुत्तसङ्ख्यागतमग्गस्स पटिलोमतो संखिप्पमाना अनुक्कमेन चत्तारोव होन्ति. कुलवसेनाति कट्ठमुखादिजातिवसेन.

सकलकाये आसिञ्चित्वा विय ठपितविसाति हि तेसं फुट्ठविसता, वातविसता वुच्चति. एवन्ति ‘‘आसित्तविसा’’तिआदिना. एत्थाति आसीविससद्दे वचनत्थो निरुत्तिनयेन वेदितब्बो. उग्गततेजाति उदग्गतेजा, अत्तनो विसतेजेन नेसं कुरूरदब्बता वा. दुन्निम्मद्दनविसाति मन्तागदेहि अनिम्मद्दनीयविसा. चत्तारो आसीविसाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेनेत्थ अवसेसपाळिं सङ्गण्हाति.

आसीविसेसूति इमे आसीविसा दट्ठविसा एवाति वेदितब्बा. सरीरट्ठकेसुयेवाति तेन पुरिसेन तेसं कस्सचि अनिट्ठस्स अकतत्ता आयुसेसस्स च विज्जमानत्ता नं न दंसिंसूति दट्ठब्बं. पुच्छि यथाभूतं पवेदेतुकामो. दुरुपट्ठाहाति दुरुपट्ठाना. सोत्थिमग्गोति सोत्थिभावस्स उपायो.

अन्तरचरोति अन्तरं चरो सुखसत्तु विस्सासघाती. तेनाह ‘‘वधको’’ति. इदानि तासं पेसने कारणं दस्सेतुं ‘‘पठम’’न्तिआदि वुत्तं. अभिमुखगतं विय अभिमुखगतं. ईदिसीपि हि वचोयुत्ति लोके निरूपीयति सन्तियं पुरिसं ठपेतीति विय. तस्मा अभिमुखगतन्ति अभिमुखं तेन सम्पत्तन्ति अत्थो. वङ्कसण्ठानं फलकं रुक्खमूले आगतागतानं निसीदनत्थाय अत्थतं.

अरित्तहत्थो पुरिसो सन्तारेति एतायाति सन्तारणी. ओरिमतीरतो उत्तरणाय सेतु उत्तरसेतु. एकेन द्वीहि वा गन्तब्बो रुक्खमयो सेतु रुक्खसेतु. जङ्घसत्थेन गमनयोग्गो सेतु जङ्घसेतु. सकटेन गन्तुं सक्कुणेय्यो सकटसेतु. न खो एस ब्राह्मणो परमत्थतो. तदत्थो पन एकदेसेन सम्भवतीति तथा वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘एत्तकानं पच्चत्थिकानं बाहितत्ता’’ति आह. देसनन्ति उद्देसदेसनं. विनिवत्तेन्तोति पटिसंहरन्तो. न लद्धो वतासीति न लद्धो वत आसि.

राजा विय कम्मं सत्तेसु इस्सरियस्स वत्तापनतो. राजा…पे… पुथुज्जनो वट्टदुक्खसङ्खातापराधताय. ञाणपलायनेनाति महाभूतेहि निब्बिन्दित्वा विरज्जित्वा विमुच्चितुकामतावसेन उप्पन्नञाणपलायने मग्गाधिगमसिद्धेनेव ञाणपलायनेन. एवञ्हेत्थ उपमासंसन्दनं मत्थकं पापितमेव होति.

यथेव हीतिआदिना एकदेसनासमुदायस्स निदस्सनं आरद्धं. यथावुत्तवचनं अट्ठकथाचरियानं वचनेन समत्थेति ‘‘पत्थद्धो भवती’’तिआदिना. तत्थ कट्ठमुखेन वाति वा-सद्दो उपमत्थो. यथा कट्ठमुखेन सप्पेन दट्ठो पत्थद्धो होति, एवं पथवीधातुप्पकोपेन सो कायो कट्ठमुखेव होति, कट्ठमुखगतो विय पत्थद्धो होतीति अत्थो. अथ वा वा-सद्दो अवधारणत्थो. सो ‘‘पथवीधातुपकोपेन वा’’ति एवं आनेत्वा सम्बन्धितब्बो. अयञ्हेत्थ अत्थो – कट्ठमुखेन दट्ठोपि कायो पथवीधातुप्पकोपेनेव पत्थद्धो होति, तस्मा पथवीधातुया अवियुत्तो सो कायो सब्बदा कट्ठमुखगतो विय होतीति. वा-सद्दो वा अनियमत्थो. तत्रायमत्थो – कट्ठमुखेन दट्ठो कायो पत्थद्धो होति वा, न वा मन्तागदवसेन. पथवीधातुप्पकोपेन पन मन्तागदरहितो सो कायो कट्ठमुखगतो विय होति एकन्तपत्थद्धोति. तत्थ कायोति पकतिकायो. पूतिकोति कुथितो. सन्तत्तोति सब्बसो तत्तो महादाहप्पत्तो. सञ्छिन्नोति सब्बसो छिन्नो चुण्णविचुण्णभूतो. यदा कायो पत्थद्धादिभावप्पत्तो होति, तदा पुरिसो कट्ठमुखादिसप्पस्स मुखे वत्तमानो विय होतीति अत्थो.

विसेसतोति कट्ठमुखादिविसेसतो च पथवीआदिविसेसतो च. अनत्थग्गहणतोतिआदि अचेतनेसुपि भूतेसु सचेतनेसु विय अनत्थादीनं पच्चक्खताय निब्बेदजननत्थं आरद्धं. तत्थ आसयतोति पवत्तिट्ठानतो. एतेसन्ति महाभूतानं. सदिसताति वम्मिकासयसुसिरगहनसङ्कारट्ठानासयताय च सदिसता.

पच्चत्तलक्खणवसेनाति विसुं विसुं लक्खणवसेन. पथवीआदीनं कक्खळभावादि, तंसमङ्गिनो पुग्गलस्स कक्खळभावापादनादिना विकारुप्पादनतो विसवेगविकारतो सदिसता वेदितब्बा.

अनत्थाति ब्यसना. ब्याधिन्ति कुट्ठादिब्याधिं. भवे जाताभिनन्दिनोति भवेसु जातिया अभिनन्दनसीला. पञ्चवोकारे हि जातिया अभिनन्दना नाम महाभूताभिनन्दना एव.

दुरुपट्ठानतरानीति दुप्पटिकारतरानि. दुरासदाति दुरुपसङ्कमना. ‘‘उपट्ठामी’’ति उपसङ्कमितुं न सक्कोन्ति. परिजानाम कम्मनामानि, उपकारा नाम नत्थि. अनन्तदोसूपद्दवतोति अपरिमाणदोसूपद्दवहेतुतो. एकपक्खलन्ति एकदुक्खं.

रूपक्खन्धो भिज्जमानो चत्तारो अरूपक्खन्धे गहेत्वाव भिज्जति अरूपक्खन्धानं एकनिरोधत्ता. वत्थुरूपम्पि गहेत्वाव भिज्जन्ति पञ्चवोकारे अरूपक्खन्धेसु भिन्नेसु रूपक्खन्धस्स अवट्ठानाभावतो. एत्तावताति लोभुप्पादनमत्तेन. पञ्ञा नाम अत्तभावे उत्तमङ्गं पञ्ञुत्तरत्ता कुसलधम्मानं, सति च किलेसुप्पत्तियं पञ्ञाय अनुप्पज्जनतो वुत्तं – ‘‘एत्तावता पञ्ञासीसं पतितं नाम होती’’ति. योनियो उपनेति तदुपगस्स कम्मपच्चयस्स भावे. ‘‘जातिभयं, जराभयं, मरणभयं, चोरभय’’न्तिआदिना आगतानि पञ्चवीसति महाभयानि, ‘‘हत्थम्पि छिन्दती’’तिआदिना आगतानि द्वत्तिंस कम्मकारणानि आगतानेव होन्ति कारणस्स समवट्ठितत्ता. नन्दीरागो सङ्खारक्खन्धोति सङ्खारक्खन्धपरियापन्नत्ता वुत्तं.

पाळियंयेव आगता ‘‘चक्खुतो चेपि नं, भिक्खवे’’तिआदिना. किञ्चि अलभित्वाति तस्मिं सुञ्ञगामे चोरानं गय्हूपगस्स अलाभवचनेनेव तस्स पुरिसस्स अत्तनो पटिसरणस्स अलाभो वुत्तो एव होतीति न उद्धटो, पुरिसट्ठानियो भिक्खु, चोरा पन बाहिरायतनट्ठानिया. अभिनिविसित्वाति विपस्सनाभिनिवेसं कत्वा. अज्झत्तिकायतनवसेन देसनाय आगतत्ता वुत्तं ‘‘उपादारूपकम्मट्ठानवसेना’’ति.

बाहिरानन्ति बाहिरायतनानं. पञ्च किच्चानीति चोरेहि तदा कातब्बानि पञ्च किच्चानि. हत्थसारन्ति अत्तनो सन्तके हत्थेहि गहेतब्बसारभण्डं. पातनादिवसेन हत्थपरामासं करोन्ति. पहारठानेति पहटट्ठाने. ठानसो तस्मिं एव खणेति वदन्ति. अत्तनो सुखावहं कुसलधम्मं पहाय दुक्खावहेन अकुसलेन समङ्गिता सुखावहं भण्डं पहाय बहि निक्खमनं वियाति वुत्तं सुखनिस्सयत्ता तस्स. हत्थपरा…पे… आपज्जनकालो गुणसरीरस्स तदा पमादेन बाधितत्ता. पहार…पे… कालो ततो दळ्हतरं गुणसरीरस्स बाधितत्ता. पहारं…पे… अस्समणकालो गुणसरीरस्स मरणप्पत्तिसदिसत्ता. अवसेसजनस्स दासपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बता अञ्ञथत्तप्पत्तिगिहिभावापत्तिया निदस्सनभावेन वुत्ता. यं ‘‘छसु द्वारेसु आरम्मणे आपाथगते’’ति वुत्तं, तमेव आरम्मणं निस्साय सम्परायिको दुक्खक्खन्धो वेदितब्बोति योजना.

रूपादीनीति रूपसद्दगन्धरसानि. तेसन्ति यथावुत्तभूतुपादारूपानं. लहुतादिवसेनाति तेसं लहुतादिवसेन. दुरुत्तरणट्ठोति उत्तरितुं असक्कुणेय्यभावो ओघट्ठो. वुत्तनयेनाति ‘‘सम्पयुत्ता वेदना वेदनाक्खन्धो’’तिआदिना वुत्तनयेन. चतुमहाभूतादीहीति आदिसद्देन उपादानक्खन्धादीनं गहणं. चित्तकिरियदस्सनत्थन्ति चित्तपयोगदस्सनत्थं. वुत्तवायाममेवाति ‘‘सम्मावायामो’’ति यो अरियमग्गे वुत्तो. भद्देकरत्तादीनीति ‘‘अज्जेव किच्चं आतप्प’’न्तिआदिना (म. नि. ३.२७२, २७५, २७६) वुत्तानि भद्देकरत्तसुत्तादीनि.

कुण्ठपादोति छिन्नपादोव हुत्वा गतिविकलो. मानसं बन्धतीति तस्मिं चित्ते किच्चं निबन्धति. ‘‘अयं अरियमग्गो मय्हं ओघुत्तरनुपायो’’ति तत्थ चित्तस्स सन्निट्ठानं पुन तत्थ पवत्तनं वीरियारम्भो चित्तबन्धनं.

तस्स नामरूपस्स इमे नन्दीरागादयो तण्हाविज्जादयोति कत्वा पच्चयो धम्मायतनेकदेसो. अरियमग्गनिब्बानतण्हावज्जो इध धम्मायतनेकदेसोति च. सोळसहाकारेहीति पीळनादीहि सोळसहि आकारेहि. सतिपट्ठानविभङ्गे आगतनयेन सट्ठिनयसहस्सेहि. देसनापरियोसाने…पे… पतिट्ठहिंसूति विपञ्चितञ्ञू एवेत्थ गहणवसेन अधिगतविसेसा परिच्छिन्दिता. ते हि तदा धम्मपटिग्गाहकभावेन सत्थु सन्तिके सन्निसिन्ना. उग्घटितञ्ञूनं पन नेय्यानञ्च विसेसाधिगमो अट्ठकथायं न रुळ्होति इध न गहितोति.

आसीविसोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. रथोपमसुत्तवण्णना

२३९. सुसंवुतिन्द्रियस्स भोजने मत्तञ्ञुनो सतस्स सम्पजानस्स विहरतो किलेसनिमित्तं दुक्खं अनवसरन्ति सुखसोमनस्सबहुलता वुत्ता. यवति तेन फलं मिस्सितं विय होतीति योनि, एकन्तिकं कारणं. अस्साति भिक्खुनो. परिपुण्णन्ति अविकलं. अनवसेसं आसवे खेपेतीति आसवक्खयो, अग्गमग्गो. यं यन्ति दन्धं मज्झं जवोति जवादीसु यं यं गमनं. रक्खणत्थायाति किलेसचोरेहि रक्खणत्थाय. वेगनिग्गहणत्थायाति किलेसहेतुकस्स इन्द्रियवेगस्स निग्गण्हनत्थाय. निब्बिसेवनत्थायाति विसेवनस्स विप्फन्दितस्स निरोधनाय. किलेसूपसमत्थायाति किलेसानं उपरूपरि समनत्थाय वूपसमनत्थाय.

समणरति नाम समथविपस्सनामग्गफलसुखानि. दन्तानम्पि सिन्धवानं सारथिनो पयोगेन सिया काचि विसेवनमत्ताति तदभावं दस्सेन्तो ‘‘निब्बिसेवने कत्वा पेसेन्तो’’ति वुत्तं. ञाणं गच्छतीति असङ्गमनं पवत्तति पगेव इन्द्रियभावनाय कतत्ता, किलेसनिग्गहस्स सुखेनेव सिद्धत्ता. दायकस्स अज्झासयो वसो उळारो लामको. देय्यधम्मस्स पमाणं वसो अप्पकं बहुकञ्च.

महामण्डपट्ठानं नाम लोहपासादस्स पुरतो एव महाभिक्खुसङ्घस्स सन्निपातकाले तेसं पहोनकवसेन महामण्डपस्स कत्तब्बट्ठानं. गहणमानन्ति परिविसगहणभाजनं.

पकतिया भत्तकारकिच्चे अधिगतो उपट्ठाकुपासको. मुदुसमखरसञ्ञितेहि, दहनपचनभज्जनसञ्ञितेहि वा तीहि पाकेहि.

परिसोधेत्वाति रञ्ञो अनुच्छविकभावं परिसोधेत्वा. भूमियं छड्डेसि ‘‘भिक्खूनं अदत्वा मया मुखे पक्खित्त’’न्ति. मुखेन गण्हि तस्स निद्दोसभावं दस्सेतुं. मत्तं जानापेतुं पमज्जि. ‘‘त्वं कुतो आगतो’’ति पुच्छने पमादं आपज्जि. अनुभागोति अवसिट्ठभागो. इदमत्थियन्ति इदं पयोजनं. इतरन्ति पाळियं अनागतम्पि आहारे पमाणजाननं.

सयनं सेय्या, कामभोगीनं सेय्या कामभोगिसेय्या. दक्खिणपस्सेन सयानो नाम नत्थि दक्खिणहत्थेन कातब्बकिच्चकरणतो. तेजुस्सदत्ताति इदं अनुत्रासस्सेव सीहस्स सयनन्ति दस्सेतुं वुत्तं. द्वे पुरिमपादे एकस्मिं, पच्छिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वाति हि इदं पादानं अविक्खित्तभावकरणदस्सनं.

चतुत्थज्झानसेय्याति चतुत्थज्झानिकं फलसमापत्तिं वदति. येभुय्येन हि तथागता फलसमापत्तिं समापज्जित्वाव सयन्ति. सा च नेसं चतुत्थज्झानतो वुट्ठाय, किलेसपरिनिब्बानस्स च कतत्ताति वदन्ति. इध सीहसेय्या आगता पादं अच्चाधाय पुब्बेनापरं अजहितसंलक्खणा सेय्याति कत्वा. तेनाह ‘‘अयं ही’’तिआदि. एवन्ति ‘‘दक्खिणेन पस्सेना’’तिआदिना वुत्ताकारेन सेय्यं कप्पेति.

कथं निद्दायन्तो सतो सम्पजानो होति? भवङ्गचित्तेन हि निद्दूपगमनन्ति अधिप्पायो. अप्पहानेनाति तदधिमुत्तताय तदप्पहानं दट्ठब्बं. तथा तेसु निद्दोक्कमनस्स आदिपरियोसानेसु अजहितसतिसम्पजञ्ञं होति. तेनाह – ‘‘निद्दं ओक्कमन्तोपि सतो सम्पजानो होती’’ति. एतं पनाति ‘‘निद्दं ओक्कमन्तोपि सतो सम्पजानो होती’’ति वुत्तनयं वदति. ञाणधातुकन्ति न रोचयिंसूति निद्दोक्कमनेपि जागरणे पवत्तञाणसभावमेवाति न रोचयिंसु पोराणा. निरन्तरं भवङ्गचित्तेसु वत्तमानेसु सतिसम्पजञ्ञासम्भवोति अधिप्पायो. पुरिमस्मिञ्हि नये सतिसम्पजञ्ञस्स असंवरो, न भवङ्गस्स. इन्द्रियसंवरो, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगोति इमेहि तिवङ्गिका, निमित्तानुब्यञ्जनपरिवज्जनादि सब्बं विपस्सनापक्खिकमेवाति अधिप्पायो.

तानेवाति विपस्सनाक्खणे पवत्तानि इन्द्रियादीनि. याव अरहत्ता देसना वित्थारतो कथेतब्बा. पाळियं पन ‘‘योनि चस्स आरद्धा होति आसवानं खयाया’’ति सङ्खेपेन कथिता.

रथोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. कुम्मोपमसुत्तवण्णना

२४०. अट्ठिकुम्मोति पिट्ठियं तिखिणट्ठिको कुम्मो. तन्तिबन्धोति ब्यावटो. समुग्गे विय अत्तनो कपाले पक्खिपित्वा. समोदहन्तो सम्मा ओदहन्तो अज्झत्तमेव दहन्तो. आरम्मणकपालेति आरम्मणकटाहे. समोदहन्तोति दिट्ठमत्तस्सेव च गहणतो मनोवितक्के तत्थेव सम्मदेव ओदहन्तो. तञ्हि विसयवसेन पवत्तितुं अदेन्तो. पञ्च धम्मेति ‘‘कालेन वक्खामी’’तिआदिना (परि. ३६२) वुच्चमाने.

कुम्मोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पठमदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना

२४१. विलासमानो विय सागरं पत्वा. अन्तोसाखोति गङ्गाय तीरस्स अन्तो ओनतसाखो. तेमेतीति तिन्तो होति. तिरियं पतितो दण्डसेतु विय ठितत्ता महाजनस्स पच्चयो जातो, तथा महन्तभावेन गङ्गासोतं ओतरणादि नत्थि.

अयं हीति अनन्तरं वुत्तपुग्गलो. अरियमग्गं ओरुय्हाति चतुब्बिधं अरियमग्गवीथिं ओतरित्वा. ‘‘चित्तं नामेत’’न्तिआदिना चिन्तेत्वा गिहिबन्धनं न विस्सज्जेतीति सम्बन्धो. अत्तनो भजमानकेति अत्तनो भजन्ते. जीविकत्थाय पयुज्जितब्बतो पयोगो, खेत्तवत्थादि. ततो पयोगतो उट्ठितं आयं. किञ्चापि भिक्खूनं कायसामग्गिं देति भिक्खत्थाय.

मुण्डघटन्ति भिन्नोट्ठं घटं. खन्धेति अंसे. सङ्घभोगन्ति सङ्घसन्तकं भोगगामं गन्त्वा. अत्थतो एवं वदन्तीति तथा अत्थस्स सम्भवतो एवं वदन्ता विय होन्ति. यागुमत्तके यागुन्ति यागुं पिवित्वा ताय अपरिपक्काय एव अञ्ञं यागुं अज्झोहरित्वाति सम्बन्धो.

किलेसानुरञ्जितोवाति योनिसोमनसिकारस्स अभावेन किलेसानुगतचित्तो एव. अक्खीनि नीहरित्वाति कोधवसेन अक्खिके करोन्तो अक्खीनि नीहरित्वा विचरिस्सति. उद्धतो होति अवूपसन्तो.

दिट्ठिगतिकोति सासनिको एवं अयोनिसो उम्मुज्जित्वा सासनं उद्धम्मं उब्बिनयं कत्वा दीपेन्तो अरिट्ठसदिसो. तेनाह ‘‘सो ही’’तिआदि. अरूपभवे रूपं अत्थि, अञ्ञथा ततो चुतस्स कुतो रूपक्खन्धस्स सम्भवो. असञ्ञीभवे चित्तं अत्थीति एत्थापि एसेव नयो. बहुचित्तक्खणिको लोकुत्तरमग्गो ‘‘यो इमे चत्तारो सतिपट्ठाने भावेय्य सत्तवस्सानी’’तिआदिवचनतो (दी. नि. २.४०४; म. नि. १.१३७). अनुसयो चित्तविप्पयुत्तो, अञ्ञथा सावज्जानवज्जधम्मानं एकज्झं उप्पत्ति सिया. ते च सत्ता सन्धावन्ति संसरन्ति, अञ्ञथा कम्मफलानं सम्बन्धो न सियाति. इति वदन्तो एवं मिच्छावादं पग्गय्ह वदन्तो.

तेमनरुक्खो विय…पे… दुल्लभधम्मस्सवनो च पुग्गलो सद्धासिनेहेन अतेमनतो. कतविनयो सिक्खितविनयो यथा ‘‘कतविज्जो’’ति. धम्मकथिकानं विचारेथाति इदं देय्यधम्मं धम्मकथिकानं अय्यानं तस्स तस्स युत्तवसेन विचारेथाति निय्यातनवसेन वत्वा. दिवाकथिको सरभाणको सायन्हे कथेति, पुरिमयामं कथेन्तो रत्तिकथिको भाणकपुग्गलो.

नन्दनवनाभिरामेति नन्दनवनं विय मनोरमे. अस्स भारहारभिक्खूति अस्स किच्चवाहकभिक्खू उपज्झायादयो. सुखनिसिन्नकथन्ति पटिसन्थारकथापुब्बकं उपनिसिन्नकथं सुत्वा.

ठितसण्ठानेनेव ठिताकारेनेव ठितं, नप्पयुत्तन्ति अत्थो. चित्तकम्ममूलादीनि ठितसण्ठानेनेव ठिताति योजना. मुदुतायाति मुदुहदयताय सापेक्खताय.

पटिपदन्ति समथविपस्सनापटिपत्तिं. दीपेत्वा पकासेत्वा पाकटं कत्वा. तत्रुप्पादोति तत्र उप्पज्जनकआयुप्पादो. खेत्तं सन्धाय वदति. तेल…पे… हत्थाति तेलघट-मधुघटफाणितघटादिहत्था. अपक्कमिंसु दुब्बिचारितत्ता. पूरेसीति हेट्ठा च तत्थ तत्थ अतीतानि कालवचनानि पोराणट्ठकथाय आगतत्ता किर वुत्तानि.

उपगमनानुपगमनादीनि ओरिमस्स पारिमस्स च उपगमनानुपगमनानि चेव मज्झे संसीदनानि च. पटिविज्झितुन्ति जानितुं. एतन्ति यथावुत्तं चक्खुसभावं. दोमनस्सन्ति तस्सेव मन्दभावपच्चयं दोमनस्सं. आपज्जन्तोपि उपगच्छति नाम तन्निमित्तसंकिलेसस्स उप्पादितत्ता. तिण्णं लक्खणानन्ति हुत्वा अभावतो आदिअन्तवन्ततो तावकालिकतो निच्चपटिक्खेपतोतिआदीनं तिण्णं लक्खणानं सल्लक्खणवसेन.

वामतोति मिच्छा. दक्खिणतोति सम्मा. यथा तस्स तस्स सत्तस्स ओरभावत्ता अज्झत्तिकानि आयतनानि ओरिमं तीरं कत्वा वुत्तानि, एवं नेसं परभावत्ता बाहिरानि आयतनानि पारिमं वुत्तानि. अपायमज्झे संसरणहेतुताय नन्दीरागोव ‘‘मज्झे संसादो’’ति वुत्तो.

उन्नतोति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना उन्नतिं उपगतो. अत्तुक्कंसने पंसुकूलिकभावेन अत्तानं दहनतो अञ्ञाकारतागहेतब्बो. पासाणो नु खो एस खाणुकोति गहेतब्बदारुक्खन्धसदिसो वुत्तो.

चुण्णविचुण्णं होति आवट्टवेगस्स बलवभावतो. चतूसु अपायेसूति पञ्चकामगुणावट्टे पतितपुग्गलो मनुस्सलोकेपि गुणसरीरभेदनेन दीघरत्तं चुण्णविचुण्णं आपज्जतियेव, तस्स तथा आपन्नत्ता. एवञ्हि सो अपायेसु तादिसेसु जायति.

सीलस्स दुट्ठं नाम नत्थि, तस्मा अभावत्थो इध दु-सद्दोति आह ‘‘निस्सीलो’’ति. ‘‘पापं पापेन सुकर’’न्तिआदीसु (उदा. ४८) विय पाप-सद्दो निहीनपरियायोति आह ‘‘लामकधम्मो’’ति. न सुचीति कायवाचाचित्तेहि न सुचि. सङ्काय वाति अत्तनो वा सङ्काय परेसं समाचारकिरियं सरति आसङ्कति. तेनाह ‘‘तस्स ही’’तिआदि. तानि कम्मानि पविसतीति तानि कम्मानि करोन्तानं अन्तरे पविसति. गुणानं पूतिभावेनाति गुणभावेन गहितानं सीलधम्मानं संकिलिट्ठभावप्पत्तिया. कचवरजातोति अब्भन्तरं सञ्जातकचवरो, कचवरभूतो वा.

अणणा पब्बज्जाति अणणस्सेव पब्बज्जा. ओरिमतीरादीनं उपगमनानुपगमनादीनं जोतितत्ता वट्टविवट्टं कथितं.

पठमदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना

२४२. या आपत्ति वुट्ठानगामिनी देसनागामिनी, तं पटिच्छादितकालतो पट्ठाय संकिलिट्ठा नाम अन्तरायिकभावतो. आवीकता पन अनापत्तिट्ठाने तिट्ठतीति असंकिलिट्ठा नाम. तेनाह – ‘‘आवीकता हिस्स फासु होती’’ति. एवरूपं संकिलिट्ठन्ति पटिच्छादितताय वा दुट्ठुल्लभावेन वा संकिलिट्ठं.

दुतियदारुक्खन्धोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. अवस्सुतपरियायसुत्तवण्णना

२४३. सन्थागारन्ति सञ्ञापनागारं. तेनाह ‘‘उय्योगकालादीसू’’तिआदि. आदि-सद्देन मङ्गलमहादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. सन्थरन्तीति विस्समन्ति, परिस्समं विनोदेन्तीति अत्थो. सहाति सन्निपातवसेन एकज्झं. सह अत्थानुसासनं अगारन्ति तस्मिं अत्थे त्थ-कारस्स न्थ-कारं कत्वा ‘‘सन्थागार’’न्ति वुच्चतीति दट्ठब्बं, पठमं तत्थ सम्मन्तनवसेन सन्थरन्ति विचारेन्तीति अत्थो.

तेपिटकं बुद्धवचनं आगतमेव भविस्सतीति बुद्धवचनस्स आगमनसीसेन अरियफलधम्मानम्पि आगमनं वुत्तमेव. तियामरत्तिं तत्थ वसन्तानं फलसमापत्तिवळञ्जनं होतीति. तस्मिञ्च भिक्खुसङ्घे कल्याणधम्मा कल्याणपुथुज्जना विपस्सनं उस्सुक्कापेन्ता होन्तीति अरियमग्गधम्मानम्पि तत्थ आगमनं होतियेव.

अल्लगोमयेनाति अच्छेन अल्लगोमयरसेन. ओपुञ्जापेत्वाति विलिम्पेत्वा. चतुज्जातियगन्धेहीति कुङ्कुमतुरुक्खयवनपुप्फतमालपत्तगन्धेहि. नानावण्णेति नीलादिवसेन नानावण्णे, भित्तिविसेसवसेन नानासण्ठानरूपे. ‘‘महापिट्ठिककोजवेति हत्थिपिट्ठिआदीसु अत्थरितब्बताय ‘महापिट्ठिका’ति लद्धसमञ्ञे कोजवे’’ति वदन्ति. कुत्तके पन सन्धायेतं वुत्तं, ‘‘चतुरङ्गुलाधिकपुप्फा महापिट्ठिककोजवा’’तिपि वदन्ति. हत्थत्थरअस्सत्थरा हत्थिअस्सपिट्ठीसु अत्थरितब्बा हत्थिअस्सरूपविचित्ता च अत्थरका. सीहत्थरकादयो पन सीहरूपादिविचित्ता एव अत्थरका. चित्तत्थरकं नानाविधरूपेहि चेव नानाविधमालाकम्मादीहि च विचित्तं अत्थरकं.

उपधानन्ति अपस्सयनं. उपदहित्वाति अपस्सययोग्गभावेन ठपेत्वा. गन्धेहि कतमाला गन्धदामं. तमालपत्तादीहि कतमाला पत्तदामं. आदि-सद्देन हिङ्गुलतक्कोलजातिफलजातिपुप्फादीहि कतदामं सङ्गण्हाति. पल्लङ्काकारेन कतपीठं पल्लङ्कपीठं. तीसु पस्सेसु एकपस्से एव वा सउपस्सयं अपस्सयपीठं. अनपस्सयं मुण्डपीठं. योजनावट्टेति योजनपरिक्खेपोकासे.

संविधायाति अन्तरवासकस्स कोणपदेसं इतरपदेसञ्च समं कत्वा विधाय. तेनाह – ‘‘कत्तरिया पदुमं कन्तेन्तो विया’’ति, ‘‘तिमण्डलं पटिच्छादेन्तो’’ति च. यस्मा बुद्धानं रूपसम्पदा विय आकप्पसम्पदापि परमुक्कंसतं गता, तस्मा तदा भगवा एवं सोभेय्याति दस्सेन्तो ‘‘सुवण्णपामङ्गेना’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘असमेन बुद्धवेसेना’’तिआदिना तदा भगवा बुद्धानुभावस्स निगुहने कारणाभावतो तत्थ सन्निपतितदेवमनुस्सनागयक्खगन्धब्बादीनं पसादजननत्थं अत्तनो सभावपकतियाव कपिलवत्थुं पाविसीति दस्सेति. बुद्धानं कायपभा नाम पकतिया असीतिहत्थमत्तपदेसं विसरतीति आह ‘‘असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसी’’ति. नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरानं वसेन छब्बण्णा बुद्धरस्मियो.

सब्बपालिफुल्लोति मूलतो पट्ठाय याव साखग्गा समन्ततो फुल्लो विकसितो. पटिपाटिया ठपितानन्तिआदि परिकप्पूपमा, यथा तं…पे… अलङ्कतं अञ्ञं विरोचति, एवं विरोचित्थ, समतिंसाय पारमिताहि अभिसङ्खतत्ता एवं विरोचित्थाति वुत्तं होति. ‘‘पञ्चवीसतिया गङ्गानन्ति सतमुखा हुत्वा समुद्दं पविट्ठाय महागङ्गाय महन्तमहन्तानं गङ्गानं पञ्चवीसती’’ति वदन्ति. पपञ्चसूदनियं (म. नि. अट्ठ. २.२२) ‘‘पञ्चवीसतिया नदीन’’न्ति वुत्तं, गङ्गादीनं चन्दभागापरियोसानानं पञ्चवीसतिया महानदीनन्ति अत्थो. परिकप्पवचनञ्हेतं. सम्भिज्जाति सम्भेदं मिस्सीभावं पत्वा मुखद्वारेति समुद्दं पविट्ठट्ठाने.

नागसुपण्णगन्धब्बयक्खादीनन्तिआदि परिकप्पवसेन वुत्तं. सहस्सेनाति पदसहस्सेन, भाणवारप्पमाणेन गन्थेनाति अत्थो.

कम्पयन्तो वसुन्धरन्ति अत्तनो गुणविसेसेहि पथवीकम्मं उन्नादेन्तो, एवंभूतोपि अहेठयन्तो पाणानि. सब्बपदक्खिणत्ता बुद्धानं दक्खिणं पठमं पादं उद्धरन्तो. समं सम्फुसते भूमिं सुप्पतिट्ठितपादताय. यदिपि भूमिं समं फुसति, रजसा नुपलिप्पति सुखुमत्ता छविया. निन्नट्ठानं उन्नमतीतिआदि बुद्धानं सुप्पतिट्ठितपादतासङ्खातमहापुरिसलक्खणपटिलाभस्स निस्सन्दफलं. नातिदूरे उद्धरतीति अतिदूरे ठपेतुं न उद्धरति. नच्चासन्ने च निक्खिपन्ति अच्चासन्ने च ठाने अनिक्खिपन्तो निय्याति. हासयन्तो सदेवके लोके तोसेन्तो. चतूहि पादेहि चरतीति चतुचारी.

बुद्धानुभावस्स पकासनवसेन गतत्ता वण्णकालो नाम एस. सरीरवण्णे वा गुणवण्णे वा कथियमाने दुक्कथितन्ति न वत्तब्बं. कस्मा? अप्पमाणवण्णा हि बुद्धा भगवन्तो, बुद्धगुणसंवण्णना जानन्तस्स यथारद्धसंवण्णनंयेव अनुपविसति. दुकूलचुम्बटकेनाति गन्थित्वा गहितदुकूलवत्थेन.

नागविक्कन्तचारणोति हत्थिनागसदिसपदनिक्खेपो. सतपुञ्ञलक्खणोति अनेकसतपुञ्ञाभिनिब्बत्तमहापुरिसलक्खणो. मणिवेरोचनो यथाति चतुरासीतिसहस्समणिपरिवारितो अतिविय विरोचमानो विज्जोतमानो मणि विय. ‘‘वेरोचनो नाम एको मणी’’ति केचि. महासालोवाति महन्तो सालरुक्खो विय, सुद्धट्ठितो कोविळारादि महारुक्खो विय वा. पदुमो कोकनदो यथाति कोकनदसङ्खातं महापदुमं विय, विकसमानपदुमं विय वा.

आकासगङ्गं ओतारेन्तो वियातिआदि तस्सा पकिण्णककथाय अञ्ञेसं सुदुक्करभावदस्सनञ्चेव सुणन्तानं अच्चन्तसुखावहभावदस्सनञ्च. पथवोजं आकड्ढन्तो वियाति नाळियन्तं योजेत्वा महापथविया हेट्ठिमतले पप्पटकोजं उद्धं मुखं कत्वा आकड्ढन्तो विय. योजनिकन्ति योजनपमाणं. मधुभण्डन्ति मधुपटलं.

महन्तन्ति विपुलं उळारपुञ्ञं. सब्बदानं दिन्नमेव होतीति सब्बमेव पच्चयजातं आवासदायकेन दिन्नमेव होति. तथा हि द्वे तयो गामे पिण्डाय चरित्वा किञ्चि अलद्धा आगतस्सपि छायूदकसम्पन्नं आरामं पविसित्वा न्हायित्वा पटिस्सये मुहुत्तं निपज्जित्वा उट्ठाय निसिन्नस्स काये बलं आहरित्वा पक्खित्तं विय होति. बहि विचरन्तस्स च काये वण्णधातु वातातपेहि किलमति, पटिस्सयं पविसित्वा द्वारं पिधाय मुहुत्तं निसिन्नस्स विसभागसन्तति वूपसम्मति, सभागसन्तति पतिट्ठाति, वण्णधातु आहरित्वा पक्खित्ता विय होति, बहि विचरन्तस्स च पादे कण्टका विज्झन्ति, खाणु पहरति, सरीसपादिपरिस्सया चेव चोरभयञ्च उप्पज्जति, पटिस्सयं पविसित्वा द्वारं पिधाय निसिन्नस्स पन सब्बेपेते परिस्सया न होन्ति. सज्झायन्तस्स धम्मपीतिसुखं, कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तस्स उपसमसुखं उप्पज्जति बहिद्धा विक्खेपाभावतो. बहि विचरन्तस्स च काये सेदा मुच्चन्ति, अक्खीनि फन्दन्ति, सेनासनं पविसनक्खणे मञ्चपीठादीनि न पञ्ञायन्ति, मुहुत्तं निसिन्नस्स पन अक्खिपसादो आहरित्वा पक्खित्तो विय होति, द्वारवातपानमञ्चपीठादीनि पञ्ञायन्ति. एतस्मिञ्च आवासे वसन्तं दिस्वा मनुस्सा चतूहि पच्चयेहि सक्कच्चं उपट्ठहन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘आवासदानस्मिञ्हि दिन्ने सब्बदानं दिन्नमेव होती’’ति. भूमट्ठक…पे… न सक्काति अयमत्थो महासुदस्सनवत्थुना (दी. नि. २.२४१ आदयो) दीपेतब्बो. मातुकुच्छि असम्बाधोव होतीति अयमत्थो अन्तिमभविकानं महाबोधिसत्तानं पटिसन्धिवसेन दीपेतब्बो.

सीतन्ति अज्झत्तं धातुक्खोभवसेन वा बहिद्धा उतुविपरिणामवसेन वा उप्पज्जनकसीतं. उण्हन्ति अग्गिसन्तापं, तस्स च दवदाहादीसु सम्भवो दट्ठब्बो. पटिहन्तीति पटिहनति. यथा तदुभयवसेन कायचित्तानं आबाधो न हनति, एवं करोति. सीतुण्हब्भाहते हि सरीरे विक्खित्तचित्तो भिक्खु योनिसो पदहितुं न सक्कोति. वाळमिगानीति सीहब्यग्घादिवाळमिगे. गुत्तसेनासनञ्हि पविसित्वा द्वारं पिधाय निसिन्नस्स ते परिस्सया न होन्ति. सरीसपेति ये केचि सरन्ता गच्छन्ते दीघजातिके सप्पादिके अञ्ञे च तथारूपे. मकसेति निदस्सनमत्तमेतं, डंसादीनं एतेनेव सङ्गहो दट्ठब्बो. सिसिरेति सीतकालवसेन सत्ताहवद्दलिकादिवसेन च उप्पन्ने सिसिरसम्फस्से. वुट्ठियोति यदा तदा उप्पन्ना वस्सवुट्ठियो पटिहनतीति योजना.

वातातपो घोरोति रुक्खगच्छादीनं उब्बहनभञ्जनादिवसेन पवत्तिया घोरो सरजअरजादिभेदो वातो चेव गिम्हपरिळाहसमयेसु उप्पत्तिया घोरो सूरियातपो च. पटिहञ्ञतीति पटिबाहीयति. लेणत्थन्ति नानारम्मणतो चित्तं निवत्तित्वा पटिसल्लाणारामत्थं. सुखत्थन्ति वुत्तपरिस्सयाभावेन फासुविहारत्थं. झायितुन्ति अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु यत्थ कत्थचि चित्तं उपनिबन्धित्वा समादहनवसेन झायितुं. विपस्सितुन्ति अनिच्चादिवसेन सङ्खारे सम्मसितुं.

विहारेति पटिस्सये. कारयेति कारापेय्य. रम्मेति मनोरमे. वासयेत्थ बहुस्सुतेति कारेत्वा पन एत्थ विहारेसु बहुस्सुते सीलवन्ते कल्याणधम्मे निवासेय्य. ते निवासेन्तो पन तेसं बहुस्सुतानं यथा पच्चयेहि किलमथो न होति. एवं अन्नञ्च पानञ्च वत्थसेनासनानि च ददेय्य उजुभूतेसु अज्झासयसम्पन्नेसु कम्मफलानं रतनत्तयगुणानञ्च सद्दहनेन विप्पसन्नेन चेतसा. इदानि गहट्ठपब्बजितानं अञ्ञमञ्ञूपकारतं दस्सेतुं ‘‘ते तस्सा’’ति गाथमाह. तत्थ तेति बहुस्सुता. तस्साति उपासकस्स. धम्मं देसेन्तीति सकलवट्टदुक्खपनूदनं निय्यानिकं धम्मं कथेन्ति. यं सो धम्मं इधञ्ञायाति सो पुग्गलो यं सद्धम्मं इमस्मिं सासने सम्मापटिपज्जनेन जानित्वा अग्गमग्गाधिगमेन अनासवो हुत्वा परिनिब्बायति.

आवासेति आवासदाने. आनिसंसोति उद्रयो. पूजासक्कारवसेन पठमयामो खेपितो, सत्थु धम्मदेसनाय अप्पावसेसो मज्झिमयामो गतोति पाळियं ‘‘बहुदेव रत्ति’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘अतिरेकतरं दियड्ढयाम’’न्ति. सङ्गहं नारोहति विपुलवित्थारभावतो. बुद्धानञ्हि भत्तानुमोदनापि थोकं वड्ढेत्वा वुच्चमाना दीघमज्झिमपमाणापि होति. तथा हि सुफुसितं दन्तावरणं, जिव्हा तनुका, भवङ्गपरिवासो परित्तो, नत्थि वेगायितं, नत्थि वित्थायितं, नत्थि अब्यावटमनो, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं समुपब्यूळ्हं, अपरिक्खया पटिसम्भिदा.

सन्दस्सेत्वातिआदीसु सन्दस्सेत्वा आवासदानपटिसंयुत्तं धम्मिं कथं कत्वा. ततो परं, महाराज, इतिपि सीलं, इतिपि समाधि, इतिपि पञ्ञाति सीलादिगुणे तेसं सम्मा दस्सेत्वा हत्थेन गहेत्वा विय पच्चक्खतो पकासेत्वा. समादपेत्वाति एवं सीलं समादातब्बं, सीले पतिट्ठितेन एवं समाधिपञ्ञा भावेतब्बाति यथा ते सीलादिगुणे सम्मा आदियन्ति, तथा गण्हापेत्वा. समुत्तेजेत्वाति यथासमादिन्नं सीलं सुविसुद्धं होति, समथविपस्सना च भावियमाना यथा सुट्ठु विसोधिता उपरूपरि विसेसावहा होन्ति, एवं समुत्तेजेत्वा निसामनवसेन वोदापेत्वा. सम्पहंसेत्वाति यथानुसिट्ठं ठितसीलादिगुणेहि सम्पति पटिलद्धगुणानिसंसेहि चेव उपरिलद्धब्बफलविसेसेहि च चित्तं सम्पहंसेत्वा लद्धस्सासवसेन सुट्ठु तोसेत्वा. एवमेतेसं पदानं अत्थो वेदितब्बो. सक्यराजानो येभुय्येन भगवतो धम्मदेसनाय सासने लद्धस्सादा लद्धप्पतिट्ठा च.

उपसग्गसद्दानं अनेकत्थत्ता अभि-सद्दो अति-सद्देन समानत्थोपि होतीति वुत्तं ‘‘अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता’’ति.

तत्र किरातिआदि केचिवादोति बद्धोपि न होति. तेनाह ‘‘अकारणमेत’’न्तिआदि. कायचित्तलहुतादयो उप्पज्जन्तीति इदं कायिकचेतसिकअञ्ञथाभावस्स कारणवचनं, लहुतादिउप्पन्ने सवनानुत्तरियपटिलाभेन लद्धब्बधम्मत्थवेदसमधिगमतो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यथा, यथावुसो, भिक्खुनो सत्था वा धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानिको सब्रह्मचारी, तथा तथा सो तस्मिं धम्मे लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्ज’’न्तिआदि (दी. नि. ३.३२२, ३५५; अ. नि. ५.२६).

पिट्ठिवातो उप्पज्जि उपादिन्नसरीरस्स तथारूपत्ता सङ्खारानञ्च अनिच्चताय दुक्खानुबन्धत्ता. अकारणं वा एतन्ति येनाधिप्पायेन वुत्तं, तमेव अधिप्पायं विवरितुं ‘‘पहोती’’तिआदि वुत्तं. एकपल्लङ्केन निसीदितुं पहोति यथा तं वेलुवगामके. एत्तके ठानेति एत्तके ठाने ठानं निप्फन्नन्ति योजना. तञ्च खोति वुट्ठानसञ्ञं चित्ते ठपनं. धम्मकथं सुणमानो धम्मगारवेन.

अवस्सुतस्साति अवस्सुतभावस्स रागादिवसेन. अवस्सुतस्स कारणन्ति तिन्तभावकारणं. किलेसाधिमुच्चनेनाति किलेसवसेन परिप्फन्दितवसेन. निब्बापनं वियाति वूपसमो विय. निब्बिसेवनानन्ति परिप्फन्दनरहितानं.

अवस्सुतपरियायसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. दुक्खधम्मसुत्तवण्णना

२४४. दुक्खधम्मानन्ति दुक्खकारणानं. तेनाह ‘‘दुक्खसम्भवधम्मान’’न्तिआदि. तत्थ किं दुक्खं, का दुक्खधम्माति तदुभयं दस्सेतुं ‘‘पञ्चसु ही’’ति वुत्तं. तेति पञ्चक्खन्धा. दुक्खसम्भवधम्मत्ताति दुक्खुप्पत्तिकारणत्ता. अस्साति तेन. करणे हेतं सामिवचनं. कामेति वत्थुकामे किलेसकामे च. पुन अस्साति सामिअत्थे एव सामिवचनं. चारन्ति चित्ताचारं. विहारन्ति पञ्चद्वारप्पवत्तिचारविहारं. ‘‘एकट्ठा’’ति च वदन्ति. तेनेव हि ‘‘अनुबन्धित्वा चरन्तं’’इच्चेव वुत्तं. अनुबन्धित्वाति च वीथिचित्तप्पवत्तितो पट्ठाय याव ततियजवनवारा अनु अनु बन्धित्वा. पक्खन्दनादीति आदि-सद्देन कसिगोरक्खादिवसेनपि कामानं परियेसनदुक्खं सङ्गण्हाति.

दायतीति दायो, वनं. तेनाह ‘‘अटवि’’न्ति. कण्टकगब्भन्ति ओवरकसदिसं वनं. नामपदं नाम किरियापदापेक्खन्ति ‘‘विज्झी’’ति वचनसेसेन किरियापदं गण्हाति.

दन्धायितत्तं उप्पन्नकिलेसानं अवट्ठानं. तेनाह ‘‘उप्पन्नमत्ताया’’तिआदि. तायाति सतिया. काचि किलेसाति चुद्दसविधे चित्तस्स किच्चे जवनकिच्चे एव चित्तकिलेसानं उप्पत्तिं कत्वा तथा वुत्तं. निग्गहिताव होन्ति पवत्तितुं अप्पदानवसेन. तेनाह ‘‘न सण्ठातुं सक्कोन्ती’’ति. चक्खुद्वारस्मिन्ति पाळियं तस्स पठमं गहितताय वुत्तं, तेन नयेन सेसद्वारानिपि गहितानेव होन्ति. रागादीसु उप्पन्नेसु पठमजवनवारे. सतिसम्मोसेन ‘‘किलेसा मे उप्पन्ना’’ति ञत्वा तथा पच्चामाससतिया लब्भनतो. तेनाह – ‘‘अनच्छरियं चेत’’न्ति. आवट्टेत्वाति अयोनिसो आवट्टेत्वा. आवज्जनादीसूति ततो एव अयोनिसो आवज्जनादीसु उप्पन्नेसु इट्ठारम्मणस्स लद्धत्ता पच्चयसिद्धिया सम्पत्तं पवत्तनारहं. निवत्तेत्वाति दुतियजवनवारेपि किलेसुप्पत्तिं निवत्तेत्वा. कथं पनस्स एवं लद्धुं सक्काति आह ‘‘आरद्धविपस्सकानं ही’’तिआदि. भावनापटिसङ्खानेति भावनायं पटिसङ्खाने च योगिनो पतिट्ठितभावो. तस्स अयमानिसंसो – यं पच्चयलाभेन उप्पज्जितुं लद्धोकासापि किलेसा पुब्बे पवत्तभावनानुभावेन विक्खम्भिता तथा तथा निग्गहिता एव हुत्वा निवत्तन्ति, कुसला धम्माव लद्धोकासा उपरूपरि वड्ढन्ति.

अभिहट्ठुन्ति अभिहरित्वा. अनुदहन्तीति अनुदहन्ता विय होन्ति. अनुसेन्तीति एत्थापि एसेव नयो. अनावट्टन्तेति अनिवत्तन्ते सामञ्ञतोति अधिप्पायो. विपस्सनाबलमेव दीपितं मग्गफलाधिगमस्स अजोतितत्ता.

दुक्खधम्मसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. किंसुकोपमसुत्तवण्णना

२४५. चतुन्नं अरियसच्चानं परिञ्ञाभिसमयादिवसेन विविधदस्सनन्ति किच्चवसेन नानादस्सनं होतीति वुत्तं, ‘‘दस्सनन्ति पठममग्गस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तयिदं उपरिमग्गेसु भावनापरियायस्स निरुळ्हत्ता पठममग्गस्स पठमं निब्बानदस्सनतो. तेनाह ‘‘पठममग्गो ही’’तिआदि. कोचि यथावुत्तं अविपरीतं अत्थं अजानन्तो ञाणदस्सनं नाम आरम्मणकरणस्स वसेन अतिप्पसङ्गं आसङ्केय्याति तं निवत्तेतुं ‘‘गोत्रभू पना’’तिआदि वुत्तं. न दस्सनन्ति वुच्चतीति एत्थ राजदस्सनं उदाहरन्ति. चत्तारोपि मग्गा दस्सनमेव यथावुत्तेनत्थेन, भावनापरियायो पन उपरि तिण्णं मग्गानं पठममग्गउपायस्स भावनाकारेन पवत्तनतो. दस्सनं विसुद्धि एत्थाति दस्सनविसुद्धिकं, निब्बानं. फस्सायतनं कम्मट्ठानं अस्स अत्थीति फस्सायतनकम्मट्ठानिको. एस नयो सेसेसुपि पदेसु.

पदेससङ्खारेसूति सङ्खारेकदेसेसु. हेट्ठिमपरिच्छेदेन पथविआदिके धम्ममत्ते दिट्ठे रूपपरिग्गहो, चक्खुविञ्ञाणादिके तंसहगतधम्ममत्ते दिट्ठे अरूपपरिग्गहो च सिज्झतीति वदन्ति.

अधिगतमग्गमेव कथेसीति येन मुखेन विपस्सनाभिनिवेसं अकासि, तमेवस्स मुखं कथेसि. अयं पनाति कम्मट्ठानं पुच्छन्तो भिक्खु. इमेसन्ति फस्सायतनकम्मट्ठानिकपञ्चक्खन्धकम्मट्ठानिकानं वचनं. ‘‘अञ्ञमञ्ञं न समेती’’ति वत्वा तमेवत्थं पाकटं करोति ‘‘पठमेना’’तिआदिना. पञ्चक्खन्धविमुत्तस्स सङ्खारस्स अभावा ‘‘निप्पदेसेसू’’ति वुत्तं. तथेवाति यथेव फस्सायतनकम्मट्ठानिकं, तथेव तं पञ्चक्खन्धकम्मट्ठानिकं पुच्छित्वा.

समप्पवत्ता धातुयोति रसादयो सरीरधातुयो समप्पवत्ता, न विसमाकारसण्ठिता अहेसुं. तेनाह ‘‘कल्लसरीरं बलप्पत्त’’न्ति. ‘‘अतीता सङ्खारा’’तिआदि विपस्सनाभिनिवेसवसेन वुत्तं. सम्मसनं सब्बत्थकमेव इच्छितब्बं. चारिभूमिन्ति गोचरट्ठानं.

कारकभावन्ति भावनानुयुञ्जनभावं. पण्डुरोगपुरिसोति पण्डुरोगी पुरिसो. अरिट्ठन्ति सुत्तं. भेसज्जं कत्वाति भेसज्जपयोगं कत्वा. करिस्सामीति भेसज्जं करिस्सामि. झामथुणो वियाति दड्ढथुणो विय खारकजालनद्धत्ता तरुणमकुलसन्तानसञ्छन्नत्ता.

दक्खिणद्वारगामेति दक्खिणद्वारसमीपे गामे. लोहितकोति लोहितवण्णो. ओचिरकजातोति जातओलम्बमानचिरको विय. आदिन्नसिपाटिकोति गहितफलपोतको. सन्दच्छायोति बहलच्छायो. यस्मा तस्स रुक्खस्स साखा अविरळा घनप्पत्ता अञ्ञमञ्ञं संसन्दित्वा ठिता, तस्मा छायापिस्स तादिसीति वुत्तं ‘‘सन्दच्छायो नाम संसन्दित्वा ठितच्छायो’’ति, घनच्छायोति अत्थो. तत्थातिआदि उपमासंसन्दनं.

येन येनाकारेन अधिमुत्तानन्ति छफस्सायतनादिमुखेन येन येन विपस्सनाभिनिवेसेन विपस्सन्तानं निब्बानञ्च अधिमुत्तानं. सुट्ठु विसुद्धं परिञ्ञातिसमयादिसिद्धिया. तेन तेनेवाकारेनाति अत्तनाधिमुत्ताकारेन. इदानि तं तं आकारं उपमाय सद्धिं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि आरद्धं. तं सुविञ्ञेय्यमेव.

इदन्ति नगरोपमं. तं सल्लक्खितन्ति किंसुकोपमदीपितं अत्थजातं सचे सल्लक्खितं. अस्स भिक्खुनो. धम्मदेसनत्थन्ति यथासल्लक्खितस्स अत्थस्स वसेन लद्धविसेसस्स उपब्रूहनाय. तस्सेवत्थस्साति तस्स दस्सनविसुद्धिसङ्खातस्स अत्थस्स. चोरासङ्का न होन्ति मज्झिमदेसरज्जस्स पसन्नभावतो. तिपुरिसुब्बेधानीति उब्बेधेन तिपुरिसप्पमाणानि नानाभित्तिविचित्तानि थम्भानं उपरि विविधमालाकम्मादिविचित्तधनुराकारलक्खितानि मनोरमानि. तेनाह ‘‘नगरस्स अलङ्कारत्थ’’न्ति. नगरद्वारस्स थिरभावापादनवसेन ठपेतब्बत्ता वुत्तं ‘‘चोरनिवारणत्थानिपि होन्तियेवा’’ति. पिट्ठसङ्घातस्साति द्वारबाहस्स. ‘‘इमे आवासिका, इमे आगन्तुका, तत्थापि च इमेहि नगरस्स नगरसामिकस्स च अत्थो. इमेसं वसेन अनत्थो सिया’’ति जाननञाणसङ्खातेन पण्डिच्चेन समन्नागतो. अञ्ञातनिवारणे पटुभावसङ्खातेन वेय्यत्तियेन समन्नागतो. ठानुप्पत्तिकपञ्ञासङ्खातायाति तस्मिं तस्मिं अत्थकिच्चे तङ्खणुप्पज्जनकपटिभानसङ्खाताय.

रञ्ञा आयुत्तो नियोजितो राजायुत्तो, तत्थ तत्थ रञ्ञो कातब्बकिच्चे ठपितपुरिसो. कतिपाहेयेवाति कतिपयदिवसेयेव अकिच्चकरणेन तस्स ठानं विब्भमो जातोति कत्वा वुत्तं – ‘‘सब्बानि विनिच्छयट्ठानादीनि हारेत्वा’’ति.

सीसमस्स छिन्दाहीति सीसभूतं उत्तमङ्गट्ठानियं तत्थ तस्स राजकिच्चं छिन्दाति अत्थो. अञ्ञथा तस्स पाकतिके अत्थे गय्हमाने पाणातिपातो आणत्तो नाम सिया. न हि चक्कवत्तिराजा तादिसं आणापेति, अञ्ञेसम्पि ततो निवारकत्ता. अथ वा छिन्दाहीति मम आणाय अस्स सीसं छिन्दन्तो विय अत्तानं दस्सेहि, एवं सो तत्थोवादपटिकरत्तपत्तो ओदमेय्याति, तथा चेव उपरि पटिपत्ति आगता. तत्थाति एतस्मिं पच्चन्तिमनगरे.

उप्पन्नेनाति समथकम्मट्ठाने उप्पन्नेन.

तस्सेवाति सक्कायसङ्खातस्स नगरस्स ‘‘द्वारानी’’ति वुत्तानीति आनेत्वा सम्बन्धो. ‘‘सीघं दूतयुग’’न्ति वुत्ताति योजना. हदयवत्थुरूपस्स मज्झे सिङ्घाटकभावेन गहितत्ता ‘‘हदयवत्थुस्स निस्सयभूतानं महाभूतान’’न्ति वुत्तं. यदि एवं वत्थुरूपमेव गहेतब्बं, तदेवेत्थ अग्गहेत्वा कस्मा महाभूतग्गहणन्ति आह ‘‘वत्थुरूपस्स ही’’तिआदि. यादिसोति सम्मादिट्ठिआदीनं वसेन यादिसो एव पुब्बे आगतविपस्सनामग्गो. ‘‘अयम्पि अट्ठङ्गसमन्नागतत्ता तादिसो एवा’’ति वत्वा अरियमग्गो ‘‘यथागतमग्गो’’ति वुत्तो. इदं तावेत्थाति एत्थ एतस्मिं सुत्ते धम्मदेसनत्थं आभताय यथावुत्तउपमाय इदं संसन्दनं.

इदं संसन्दनन्ति इदानि वक्खमानं उपमाय संसन्दनं. नगरसामिउपमा पञ्चक्खन्धवसेन दस्सनविसुद्धिपत्तं खीणासवं दस्सेतुं आभता. सिङ्घाटकूपमा चतुमहाभूतवसेन दस्सनविसुद्धिपत्तं खीणासवं दस्सेतुं आभताति योजना. ‘‘चतुसच्चमेव कथित’’न्ति वत्वा तानि सच्चानि निद्धारेत्वा दस्सेतुं ‘‘सकलेनपि ही’’तिआदि वुत्तं. इध नगरसम्भारो छद्वारादयो. तेन हि छफस्सायतनादयो उपमिता. ते पन दुक्खसच्चपरियापन्नाति वुत्तं ‘‘नगरसम्भारेन दुक्खसच्चमेव कथित’’न्ति.

किंसुकोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. वीणोपमसुत्तवण्णना

२४६. भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वाति कामं पाळियं परिसाद्वयमेव गहितं, सेसपरिसानं पन तदञ्ञेसम्पि देवमनुस्सानन्ति सब्बसाधारणोवायं धम्मसङ्गहोति इममत्थं उपमापुब्बकं कत्वा दस्सेतुं ‘‘यथा नामा’’तिआदि आरद्धं. यजन्तोति ददन्तो. विन्दितब्बोति लद्धब्बो, अधिगन्तब्बोति अत्थो.

छन्दोति तण्हाछन्दो. तेनाह – ‘‘दुब्बलतण्हा सो रञ्जेतुं न सक्कोती’’ति. पुब्बुप्पत्तिका एकस्मिं आरम्मणे पठमं उप्पन्ना. सा हि अनासेवनत्ता मन्दा. सोति छन्दो. रञ्जेतुं न सक्कोति लद्धासेवनत्ता. दोसो नाम चित्तदूसनत्ता. तानीति दण्डादानादीनि. तम्मूलकाति लोभमूलका ताव मायासाठेय्यमानातिमानदिट्ठिचापलादयो, दोसमूलका उपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियथम्भसारम्भादयो, मोहमूलका अहिरिक-अनोत्तप्प-थिनमिद्धविचिकिच्छुद्धच्च-विपरीतमनसिकारादयो, संकिलेसधम्मा गहिताव होन्ति तंमूलकत्ता. यस्मा पन सब्बेपि संकिलेसधम्मा द्वादसाकुसलचित्तुप्पादपरियापन्ना एव, तस्मा तेसम्पेत्थ गहितभावं दस्सेतुं ‘‘छन्दो रागोति वा’’ति वुत्तं.

भायितब्बट्ठेन सभयो. भेरवट्ठेन सप्पटिभयो. कुसलपक्खस्स विक्खम्भनट्ठेन सकण्टको. कुसलअनवज्जधम्मेहि दुरवगाहट्ठेन सगहनो. भवसम्पत्तिभवनिब्बानानं अप्पदानभावतो उम्मग्गो. दुग्गतिगामिमग्गत्ता कुम्मग्गो. इरियनाति वत्तना पटिपज्जना. दुग्गतिगामिताय किलेसो एव किलेसमग्गो. न सक्का सम्पत्तिभवं गन्तुं कुतो निब्बानगमनन्ति अधिप्पायो.

असुभावज्जनादीहीति आदि-सद्देन अनिच्चमनसिकारादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. चित्तं निवत्तति सरागचित्तं न उप्पज्जति पटिपक्खमनसिकारेन विनोदितत्ता. मज्झत्तारम्मणेति अञ्ञाणुपेक्खट्ठानिये आरम्मणे. उद्देस…पे… आवज्जन्तस्साति उद्दिसापनवसेन उद्देसं, परिपुच्छापनवसेन परिपुच्छं, गरूनं सन्तिके वसनवसेन गरुवासं आवज्जन्तस्स. चित्तन्ति गम्भीरञाणचरिय-पच्चवेक्खण-पञ्ञवन्त-पुग्गलसेवनवसेन तदधिमुत्तिसिद्धिया अञ्ञाणचित्तं निवत्तति.

यथा ‘‘पुज्जभवफलं पुञ्ञ’’न्ति वुत्तं ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’ति (दी. नि. ३.८०), एवं किट्ठसम्भवत्ता ‘‘किट्ठ’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘किट्ठन्ति किट्ठट्ठाने उप्पन्नसस्स’’न्ति.

घटाति सिङ्गयुगं इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘द्विन्नं सिङ्गानं अन्तरे’’ति. घटाति गोणादीनं सिङ्गन्तरट्ठस्स समञ्ञाति वदन्ति. नासारज्जुकेति नासारज्जुपातट्ठाने.

दमेति पुथुत्तारम्मणतो निवारेति. नन्ति चित्तं. यं सुत्तं सुभासितं मया. तदस्साति तदा अस्स भिक्खुनो. आरम्मणेति कम्मट्ठानारम्मणे.

सुदुजितन्ति निब्बिसेवनभावकरणेन जितं. सुतज्जितन्ति सुट्ठु दूरकरणेन जितं, तथाभूतञ्च तज्जितं नाम होतीति तथा वुत्तं. गोचरज्झत्तन्ति अज्झत्तभूतो गोचरो. कम्मट्ठानारम्मणञ्हि बहिद्धारूपादिआरम्मणविधुरताय अज्झत्तन्ति वुच्चति. समथो अनुरक्खणं एतस्साति समथानुरक्खणं. यथा इन्द्रियसंवरसीलं समथानुरक्खणं होति, तथा कथितन्ति अत्थो. यथा हि इन्द्रियसंवरसीलं समथस्स पच्चयो, एवं समथोपि तस्स पच्चयोति.

वादियमानाय वीणाय. चित्तं रञ्जेतीति रज्जनेन. अविस्सज्जनीयताय चित्तं बन्धतीति बन्धनीयो. वेट्ठकेति तन्तीनं आसज्जनवेट्ठके. कोणन्ति कवणतो वीणाय सद्दकरणतो कोणन्ति लद्धनामं दारुदण्डं सिङ्गादीसु येन केनचि कतं घटिकं. तेनाह ‘‘चतुरस्सं सारदण्डक’’न्ति.

यस्मा सो राजा राजमहामत्तो वा सद्दं यथासभावतो न अञ्ञासि, तस्मिं तस्स अजाननाकारमेव दस्सेतुं ‘‘सद्दं पस्सिस्सामी’’तिआदि वुत्तं.

असती किरायन्ति पाळियं लिङ्गविपल्लासेन वुत्तन्ति यथालिङ्गमेव वदन्तो ‘‘असा’’ति आह. ‘‘असतीति लामकाधिवचन’’न्ति वत्वा तत्थ पयोगं दस्सेतुं ‘‘असा लोकित्थियो नामा’’ति वुत्तं, लोके इत्थियो नाम असतियोति अत्थो, तत्थ कारणमाह ‘‘वेला तासं न विज्जती’’ति. पकतिया लोके जेट्ठभाता कनिट्ठभाता मातुलोतिआदिका वेला मरियादा तासं न विज्जति. कस्मा? सारत्ता च पगब्बा च सब्बेसम्पि सम्भोगवसेन विनियोगं गच्छन्ति. कथं? सिखी सब्बघसो यथा. तेनेवाह –

‘‘सब्बा नदी वङ्कगती, सब्बे कट्ठमया वना;

सब्बित्थियो करे पापं, लभमाने निवातके’’ति. (जा. २.२१.३०८);

अञ्ञम्पि तन्तिबद्धं चतुरस्सअम्बणवादितादीनि. वीणा विय पञ्चक्खन्धा अनेकधम्मसमूहभावतो. राजा विय योगावचरो तप्पटिबद्धधम्मगवेसकत्ता. अस्साति योगावचरस्स.

निरयादितो अञ्ञस्मिम्पि गति-सद्दो वत्तति. ततो विसेसनत्थं ‘‘गतिगती’’ति वुत्तं ‘‘दुक्खदुक्खं, रूपरूप’’न्ति च यथा, गतिसञ्ञितं पवत्तिट्ठानन्ति अत्थो. तेनाह – ‘‘एत्थन्तरे संसरति वत्तती’’ति. सञ्जायनपदेसो एव गतीति सञ्जातिगति.

तं पन गतिं सत्तानं संवेगवत्थुभूतस्स पच्चक्खस्स गब्भासयस्स वसेन दस्सेतुं ‘‘अयमस्स कायो’’तिआदि वुत्तं. रूपधम्मस्स सलक्खणं गति निट्ठा, ततो परं अञ्ञं किञ्चि नत्थीति सलक्खणगति. अभावो अच्चन्ताभावो. सन्तानविच्छेदो विभवगति तंनिट्ठानभावा. भेदोति खणनिरोधो, इधापि तंनिट्ठानतायेव परियायो. याव भवग्गाति याव सब्बभवग्गा. सलक्खणविभवगतिभेदगतियो ‘‘एसेव नयो’’ति इमिनाव पकासिताति न गहिता. तस्स खीणासवस्स न होति अग्गमग्गेन समुच्छिन्नत्ता.

सीलं कथितं रूपादीसु छन्दादिनिवारणस्स कथितत्ता. मज्झे समाधिभावना कथिता ‘‘अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति…पे… समाधियती’’ति जोतितत्ता. परियोसाने च निब्बानं कथितं ‘‘यम्पिस्स…पे… न होती’’ति वचनतो.

वीणोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. छप्पाणकोपमसुत्तवण्णना

२४७. वणसरीरोति वणितसरीरो. पक्कत्ताति कुथितत्ता. सरदण्डेसु सरसमञ्ञाति कण्ड-सद्दो सरपरियायोति आह – ‘‘सरवनन्ति कण्डवन’’न्ति. अरुगत्तो…पे… वेदितब्बो गुणसरीरस्स खण्डछिद्दसीलादीहि हेट्ठा मज्झे उपरिभागे च भेदविसमच्छिन्नविकारदोसत्ता. एत्थ कुसा ‘‘कण्टका’’ति अधिप्पेता कण्टकसदिसत्ता, कुसतिणानं एव वा वुत्ताकारपदेसो ‘‘कुसकण्टको’’ति वुत्तो.

गामवासीनं विज्झनट्ठेनाति नारहोव हुत्वा तेसं कारानं पटिग्गहणवसेन पीळनट्ठेन.

पक्खिन्ति हत्थिलिङ्गसकुणं. तस्स किर हत्थिसोण्डसदिसं मुखं, तस्मा ‘‘हत्थिसोण्डसकुण’’न्ति वुत्तं. विस्सज्जेय्याति रज्जुया यथाबद्धं एव विस्सज्जेय्य.

भोगेहीति अत्तनो सरीरभोगेहि. मण्डलं बन्धित्वाति यथा सरीरं मण्डलाकारेन तिट्ठति, एवं कत्वा. सुपिस्सामीति निद्दं ओक्कमिस्सामि. डेतुकामोति उप्पतितुकामो. दिसा दिसन्ति दिसतो दिसं.

छ पाणका विय छ आयतनानि नानज्झासयत्ता, नानज्झासयता च नेसं नानाविसयनिन्नताय दट्ठब्बा. दळ्हरज्जु विय तण्हा तेसं बन्धनतो. मज्झे गण्ठि विय अविज्जा बन्धनस्स दुब्बिनिम्मोचनहेतुतो. आरम्मणं बलवं होति मनुञ्ञभावेन चेव तत्थ तण्हाभिनिवेसस्स दळ्हभावेन च.

सरिक्खकेन वा उपमाय आहरणपक्खे. अप्पनाति संसन्दना. पाळियंयेव अप्पिता उपमा ‘‘एवमेव खो’’तिआदिना. रूपचित्तादिविसमनिन्नत्ता चक्खुस्स विसमज्झासयता. एस नयो सेसेसुपि.

कण्णच्छिद्दकूपकेति कण्णच्छिद्दसञ्ञिते आवाटे. तस्साति सोतस्स. पच्चयो होतीति उपनिस्सयो होति तेन विना सद्दग्गहणस्स अभावतो. ‘‘अजटाकासोपि वट्टति एवा’’ति वत्वा तस्स पच्चयभावं दस्सेतुं ‘‘अन्तोलेणस्मि’’न्तिआदि वुत्तं. धातुपरम्परा घट्टेन्तोति भूतपरम्परासङ्घट्टेन्तो.

एवं सन्तेति एवं भूतपरम्परावसेन सद्दे सोतपथमागच्छन्ते. सम्पत्तगोचरता होति सोतस्स. घानादीनं विय ‘‘दूरे सद्दो’’ति जाननं न सम्भवेय्य सम्पत्तगाहिभावतो. तथा तथा जाननाकारो होति मनोविञ्ञाणस्स गहणाकारविसेसतो. सोतविञ्ञाणप्पवत्ति पन उभयत्थ समानाव. दूरे ठितोपि सद्दो तादिसे ठाने पटिघोसादीनं पच्चयो होति अयोकन्तो विय अयोचलनस्साति दट्ठब्बं. धम्मताति धम्मसभावो, सद्दस्स सो सभावोति अत्थो. ततो ततो सवनं होति आकाससञ्ञितस्स उपनिस्सयस्स लब्भनतो. यदि पन सोतं सम्पत्तगाही सिया, चित्तसमुट्ठानसद्दो सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयो न सिया. पट्ठाने च अविसेसेन ‘‘सद्दायतनं सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तो, बहिद्धा च चित्तजस्स सद्दस्स सम्भवो नत्थि. अथ वा चित्तजो सद्दो धातुपरम्पराय सोतपसादं घट्टेति, न सो चित्तजो सद्दो, यो परम्पराय पवत्तो. उतुजो हि सो, तस्मा यथुप्पन्नो सद्दो, तत्थ ठितोव सोतपसादस्स आपाथं आगच्छतीति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. तेन वुत्तं ‘‘असम्पत्तगोचरमेवेत’’न्ति.

तदा एकग्गचित्ततं आपज्जति परिस्सयानं अभावतो. नासच्छिद्दसङ्खातआकाससन्निस्सये वत्तनतो घानं आकासज्झासयं वुत्तं. वातेन विना गन्धगहणस्स असम्भवतो वातूपनिस्सयगन्धगोचरं. तेनाह ‘‘तथा ही’’तिआदि.

गामतो लद्धब्बं आहारं गामं, तन्निन्नताय गामज्झासयता वुत्ता. तथा हि जीवितनिमित्तं रसो जीवितं, तस्मिं निन्नताय तं अव्हायतीति जिव्हा. न सक्का खेळेन अतेमितस्स रसं जानितुं, तस्मा आपोसन्निस्सितरसारम्मणा जिव्हाति.

आमकसुसानतो बहि. उपादिण्णकज्झासयोति उपादिण्णकनिन्नो. कायपसादसन्निस्सयभूताय पथविया फोट्ठब्बारम्मणे घटिते एव तत्थ विञ्ञाणुप्पत्ति, न अञ्ञथाति वुत्तं ‘‘पथवीसन्निस्सितफोट्ठब्बारम्मणो’’ति. तथा हीतिआदि कायस्स उपादिण्णकज्झासयताय साधकं. अज्झत्तिकबाहिराति अज्झत्तिका बाहिरा वा. अस्साति कायस्स. सुसन्थतस्सातिआदि तस्स पथविया पच्चयभावदस्सनं.

नानज्झासयोति नानारम्मणनिन्नो. तेन मनस्स मक्कटस्स विय अनवट्ठिततं दस्सेति. तेनाह ‘‘दिट्ठपुब्बेपी’’तिआदि. मूलभवङ्गग्गहणेन पिट्ठिभवङ्गं निवत्तेति. अस्साति मनस्स. एवं किरियमयं विञ्ञाणं दट्ठब्बं. नानत्तन्ति भेदो.

यथारुचिप्पवत्तिया निवारणवसेन बद्धानं. निब्बिसेवनभावन्ति लोलतासङ्खातपरिप्फन्दस्स अभावं. नाकड्ढतीति सविसये रूपारम्मणे चित्तसन्तानं, तंसमङ्गिनं वा पुग्गलं नाकड्ढति. पुब्बभागविपस्सनाव कथिता आयतनमुखेन ‘‘एवञ्हि वो, भिक्खवे, सिक्खितब्ब’’न्ति वुत्तत्ता.

छप्पाणकोपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

११. यवकलापिसुत्तवण्णना

२४८. यवपुञ्जो सुपरिपक्कयवसमुदायो. काजहत्थाति दण्डहत्था. पोथेय्युन्ति यथा यवसङ्खातं धञ्ञं वण्टतो मुच्चति, एवं पोथेय्युं. यवे सावेत्वाति यवसीसतो यवे पोथनेन मोचेत्वा विवेचेत्वा.

चतुमहापथो विय छ आयतनानि आरम्मणदण्डकेहि हननट्ठानत्ता. यवकलापी विय सत्तो तेहि हञ्ञमानत्ता. छ ब्याभङ्गियो विय सभावतो छधापि पच्चेकं इट्ठानिट्ठमज्झत्तवसेन अट्ठारस आरम्मणानि यवकलापट्ठानियस्स सत्तस्स हननतो. भवपत्थनाय अपरापरुप्पत्तिं सन्धाय ‘‘भवपत्थना किलेसा’’ति बहुवचननिद्देसो. भवपत्थना च तस्स पच्चयभूता किलेसा चाति भवपत्थनाकिलेसाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. यस्मा सत्तानं वट्टदुक्खं नाम सब्बम्पि तं भवपत्थनामूलकं, तस्मा वुत्तं ‘‘एवं सत्ता’’तिआदि. भवपत्थनकिलेसाति च भवपत्थनामूलकं किलेसं.

भुम्मन्ति समीपत्थे भुम्मं. तेनाह ‘‘सुधम्माय द्वारे’’ति. न कतन्ति दुक्खुप्पादनं न कतं. नवगूथसूकरं वियाति नवगूथभक्खसूकरं विय. चित्तेनेवाति यो बज्झति, तस्स चित्तेनेव. तस्माति यस्मा वेपचित्तिबन्धनस्स बन्धनमुच्चनं विय, तस्मा ‘‘वेपचित्तिबन्धन’’न्ति वुत्तं. ञाणमोक्खं बन्धनन्ति ञाणेन मुच्चनं बन्धनं.

मञ्ञमानोति परिकप्पिततण्हावसेन ‘‘एतं ममा’’ति, दिट्ठिवसेन ‘‘एसो मे अत्ता’’ति, मानवसेन ‘‘एसोहमस्मी’’ति मञ्ञन्तो. खन्धविनिमुत्तस्स मञ्ञमानवत्थुनो अभावा ‘‘खन्धे मञ्ञन्तो’’ति वुत्तं. एतन्ति ‘‘मारस्सा’’ति एतं सामिवचनं. किलेसमारेन बद्धोति किलेसमारेन तेनेव किलेसबन्धनेन बद्धो. मुत्तोति एत्थापि एसेव नयो.

तण्हामञ्ञनाय सति दिट्ठिमानमञ्ञनानं पसङ्गो एव नत्थीति यथा ‘‘अस्मी’’ति पदेन दिट्ठिमानमञ्ञना वुत्ता होन्ति, एवं तण्हामञ्ञितापीति वुत्तं ‘‘अस्मीति पदेन तण्हामञ्ञितं वुत्त’’न्ति. अयमहमस्मीति पदेन दिट्ठिमञ्ञितन्ति एतरहि लब्भमानदिट्ठिवत्थुवसेनेव. भविस्सन्ति अनागतदिट्ठिवत्थुपरिकप्पनवसेनेव दिट्ठिमञ्ञितं. येभुय्येन हि अनागतालिङ्गना सस्सतदिट्ठि. उच्छेदवसेन दिट्ठिमञ्ञितमेवाति आनेत्वा सम्बन्धो. रूपीतिआदीनि पदानि. सस्सतस्सेवाति सस्सतगाहस्सेव पभेददीपनानि. यस्मा मञ्ञितं आबाधवसेन रोगो, अन्तोदोसवसेन गण्डो, अङ्गनिकन्तवसेन सल्लं, तस्मा इमेहि तण्हादीहि किलेसेहि पाकटचलनवसेन इञ्जन्ति चेव, अपाकटसञ्चलनवसेन फन्दन्ति च. पपञ्चितं संसारे चिरायनं दट्ठब्बं, खन्धसन्तानस्स वा वित्थारणं. पमत्ताकारप्पत्ता मुच्छनाकारप्पत्ता. तेसन्ति तण्हादिट्ठिकिलेसानं. आकारदस्सनत्थन्ति पवत्तिआकारदस्सनत्थं.

मानो नाम ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना मज्जनाकारप्पवत्ति. तण्हाय सम्पयुत्तमानवसेनाति कस्मा वुत्तं? ननु सब्बो मानो तण्हासम्पयुत्तो? सति हि ब्यभिचारे विसेसनं इच्छितब्बन्ति. सच्चमेतं, तण्हा पन अत्थि मानस्स पच्चयभूता, अत्थि मानस्स अप्पच्चयभूता, यतो मानो अनियतो वुच्चति. तथा हि पट्ठाने ‘‘संयोजनं धम्मं पटिच्च संयोजनो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चया’’ति एत्थ संयोजनानि संयोजनेहि यथालाभं योजेत्वा दस्सितयोजनाय ‘‘कामरागसंयोजनं पटिच्च मानसंयोजनं अविज्जासंयोजन’’न्ति वत्वा ‘‘कामरागसंयोजनं पटिच्च अविज्जासंयोजन’’न्ति, ‘‘मानसंयोजनं पटिच्च भवरागसंयोजनं अविज्जासंयोजन’’न्ति च वत्वा ‘‘भवरागसंयोजनं पटिच्च अविज्जासंयोजन’’न्ति वुत्तं. एत्थ च कामरागभवरागसंयोजनेहि मानस्स अनियतभावो पकासितो. तत्थ या तण्हा बलवती, तं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘तण्हाय सम्पयुत्तमानवसेना’’ति. बलवतण्हासम्पयुत्तो हि मानो सयम्पि बलवा हुत्वा अस्मीति सविसेसं मज्जनवसेन पवत्ततीति.

दिट्ठिवसेनाति मानमूलकदिट्ठिवसेन. ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना हि बहुलमानुपेतस्स पुग्गलस्स रूपादीसु एकं उद्दिस्स अयमहमस्मीति दिट्ठिया उप्पन्नाय मानस्स अप्पहीनत्ता मानोपि तत्थ तत्थेव उप्पज्जति. इति मानमूलकं दिट्ठिं सन्धायाह ‘‘अयमहमस्मीति दिट्ठिवसेन वुत्त’’न्ति. चोदको पन इममत्थं अजानन्तो अनुपलब्भमानमेव सम्पयोगत्थं गहेत्वा ‘‘ननु चा’’तिआदिना चोदेति. इतरो ‘‘आम नत्थी’’ति तमत्थं सम्पटिच्छित्वा ‘‘मानस्स पना’’तिआदिना परिहारमाह. तस्सत्थो वुत्तो एव.

यवकलापिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

आसीविसवग्गवण्णना निट्ठिता.

चतुत्थो पण्णासको.

सळायतनसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.