१. सळायतनसंयुत्तं
१. अनिच्चवग्गो
१. अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना
१. चक्खतीति चक्खु, ञाणं, यथासभावतो आरम्मणस्स जाननेन समविसमं आचिक्खन्तं विय पवत्ततीति अत्थो. तथा मंसचक्खु. तम्पि हि रूपदस्सने चक्खतीति चक्खु. बुद्धानंयेव चक्खूति बुद्धचक्खु, असाधारणतो हि सत्तसन्तानेसु सस्सतुच्छेददिट्ठि अनुलोमिकञाणयथाभूतञाणानञ्चेव कामरागानुसयादीनञ्च याथावतो विभावितञाणं आसयानुसयञाणं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्च. हेट्ठिमा तयो मग्गा चतुसच्चधम्मेसु वुत्ताकारेन पवत्तिया धम्मे चक्खूति धम्मचक्खु, तथा तेसं फलानि तंतंपटिपक्खेसु पटिप्पस्सद्धिपहानवसेन पवत्तनतो. समन्ततो सब्बधम्मेसु चक्खुकिच्चसाधनतो समन्तचक्खु, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. दिब्बविहारसन्निस्सयेन लद्धब्बतो देवानं दिब्बचक्खु वियाति तं दिब्बचक्खु, अभिञ्ञाविसेसो. आलोकं वड्ढेत्वा रूपदस्सनतो ‘‘आलोकफरणेना’’ति वुत्तं. ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चन्ति मे, भिक्खवे, पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्खुं उदपादी’’तिआदिना (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५) नयेन आगतत्ता चतुसच्चपरिच्छेदकञाणं ‘‘पञ्ञाचक्खू’’ति वुत्तं. तदिदं ‘‘विपस्सनाञाण’’न्ति वदन्ति, ‘‘विपस्सनामग्गफलपच्चवेक्खणञाणानी’’ति अपरे.
पच्चयभूतेहि एतेहि अभिसम्भरीयन्तीति सम्भारा, उपत्थम्भभूता चतुसमुट्ठानिकरूपा. सह सम्भारेहीति ससम्भारं. महाभूतानं उपादाय पसीदतीति पसादो. अक्खिकूपके अक्खिपटलेहीति उभोहि अक्खिदलेहि. सम्भवोति आपोधातुमेव सम्भवभूतमाह. इध ‘‘तेरस सम्भारा’’ति वुत्तं. अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. ५९६) पन सण्ठानेन सद्धिं ‘‘चुद्दस सम्भारा’’ति आगतं. तत्थ सण्ठानन्ति वण्णायतनमेव परिमण्डलादिसण्ठानभूतं. विसुं वचनं पन नेसं तथाभूतानं अतथाभूतानञ्च आपोधातुवण्णायतनानं यथावुत्ते मंसपिण्डे विज्जमानत्ता. सम्भवस्स चतुधातुनिस्सितेहि सह वुत्तस्स धातुत्तयनिस्सितता योजेतब्बा. दिट्ठिमण्डलेति अभिमुखं ठितानं पटिबिम्बपञ्ञायनट्ठानभूते चक्खुसञ्ञिताय दिट्ठिया पवत्तिट्ठानभूते मण्डले. सन्निविट्ठन्ति एतेन चक्खुपसादस्स अनेककलापगतभावो दस्सितो. तथा हि सो सत्त अक्खिपटलानि अभिब्यापेत्वा वत्तति. यस्मा सो सत्त अक्खिपटलानि ब्यापेत्वा ठितेहि अत्तनो निस्सयभूतेहि कतूपकारं तंनिस्सितेहेव आयुवण्णादीहि अनुपालितपरिवारितं तिसन्ततिरूपसमुट्ठापकेहि उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं हुत्वा तिट्ठति. रूपदस्सनसमत्थन्ति अत्तानं निस्साय पवत्तविञ्ञाणस्स वसेन रूपायतनदस्सनसमत्थं. वित्थारकथाति तस्स चक्खुनो सोतादीनञ्च हेतुपच्चयादिवसेन चेव लक्खणादिवसेन च वित्थारकथा.
सम्मसनचारचित्तन्ति विपस्सनाय पवत्तिट्ठानभूतं विपस्सितब्बं चित्तं. केचि ‘‘विपस्सनुपगतकिरियमयचित्त’’न्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं. तीणि लक्खणानि दस्सेत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तस्स पापनवसेन देसनाय पवत्तत्ता.
अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२-३. अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना
२-३. द्वे लक्खणानीति दुक्खानत्तलक्खणानि. एकं लक्खणन्ति अनत्तलक्खणं. सेसानीति वुत्तावसेसानि लक्खणानि. तेहीति येहि दुतियततियानि सुत्तानि देसितानि, तेहि. सल्लक्खितानीति सम्मदेव उपधारितानि. एत्तकेनाति द्विन्नं एकस्सेव वा लक्खणस्स कथनेन.
अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
४-६. बाहिरानिच्चसुत्तादिवण्णना
४-६. वुत्तसदिसोवाति ‘‘द्वे लक्खणानी’’तिआदिना वुत्तसदिसो एव. नयोति अतिदेसनयो.
बाहिरानिच्चसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७-१२. अज्झत्तानिच्चातीतानागतसुत्तादिवण्णना
७-१२. सल्लक्खेत्वाति अतीतानागतानं अविज्जमानत्ता गाहस्स दळ्हताय सल्लक्खेत्वा. पच्चुप्पन्नेसु विज्जमानत्ता बलवता तण्हादिगाहेन विपस्सनावीथिं पटिपादेतुं किलमन्तानं विनेय्यानं वसेन.
अज्झत्तानिच्चातीतानागतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
अनिच्चवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. यमकवग्गो
१-४. पठमपुब्बेसम्बोधसुत्तादिवण्णना
१३-१६. द्वीसुपि सुत्तेसु आयतनानं वसेन देसना एकरसावाति ‘‘पठमदुतियेसू’’ति एकज्झं पदुद्धारो कतो. आहितो अहंमानो एत्थाति अत्ता, अत्तभावो. अत्तानमधि अज्झत्तं, तप्परियापन्नत्ता तत्थ भवानि अज्झत्तिकानि, तेसं अज्झत्तिकानं. अज्झत्तञ्च नाम अज्झत्तज्झत्तं, नियकज्झत्तं, गोचरज्झत्तं, विसयज्झत्तन्ति चतुब्बिधं. तत्थ अज्झत्तज्झत्तं अज्झत्ते भवन्ति अज्झत्तिकन्ति आह ‘‘अज्झत्तज्झत्तवसेन अज्झत्तिकान’’न्ति. तेसं चक्खादीनं अज्झत्तेसुपि अज्झत्तिकभावो अधिकसिनेहवत्थुतायाति आह ‘‘छन्दरागस्स अधिमत्तबलवताया’’ति. इदानि तत्थ तमत्थं पटियोगिना सद्धिं उदाहरणवसेन दस्सेन्तो ‘‘मनुस्सानं ही’’तिआदिमाह. तं उत्तानमेव. बाहिरानीति अज्झत्तिकतो बहि भवानि.
पठमपुब्बेसम्बोधसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
५-६. पठमनोचेअस्सादसुत्तादिवण्णना
१७-१८. निक्खन्ताति लोकतो निक्खन्ता. विसंयुत्ता संयोगहेतूनं किलेसानं पहीनत्ता नो संयुत्ता. नो अधिमुत्ताति न उस्सुक्कजाता. विमरियादी…पे… चेतसाति विगतकिलेसवट्टमरियादताय निम्मरियादीकतेन चित्तेन. चतुसच्चमेव कथितं चक्खादीनं अस्सादादिनो कथितत्ता.
पठमनोचेअस्सादसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७-१०. पठमाभिनन्दसुत्तादिवण्णना
१९-२२. वट्टविवट्टमेव कथितं अभिनन्दनानं उप्पादनिरोधानञ्च वसेन देसनाय पवत्तत्ता. अनुपुब्बकथाति आदितो पट्ठाय पदत्थवण्णना. नेसन्ति सुत्तानं.
पठमाभिनन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
यमकवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. सब्बवग्गो
१. सब्बसुत्तवण्णना
२३. सब्ब-सद्दो पकरणवसेन कत्थचि सप्पदेसेपि पवत्ततीति ततो निवत्तनत्थं अनवसेसविसयेन सब्ब-सद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘सब्बसब्ब’’न्ति, सब्बमेव हुत्वा सब्बन्ति अत्थो. आयतनभावं सब्बं आयतनसब्बं, सेसद्वयेपि एसेव नयो.
तस्स अविसयाभावतो न अद्दिट्ठमिधत्थि किञ्चीति. इधाति निपातमत्तं, इध वा सदेवके लोके, दस्सनभूतेन ञाणेन अदिट्ठं नाम किञ्चि नत्थीति अत्थो. यदि एवं अनुमानविसयं नु खो कथन्ति आह ‘‘अथो अविञ्ञात’’न्ति. अञ्ञेसं अपच्चक्खम्पि अविञ्ञातं तस्स किञ्चि नत्थीति अदिट्ठं अविञ्ञातं नत्थि. पच्चुप्पन्नं अतीतमेव ञेय्यं गहितं, अनागतं नु खो कथन्ति आह – ‘‘अजानितब्ब’’न्ति, तस्स किञ्चि नत्थीति आनेत्वा सम्बन्धो. जानितुं ञातुं असक्कुणेय्यं नाम तस्स किञ्चि नत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बं अभिञ्ञासी’’तिआदि.
सकलस्स सक्कायधम्मस्स परिग्गहितत्ता सक्कायसब्बं. सब्बधम्मेसूति पञ्चन्नं द्वारानं आरम्मणभूतेसु सब्बेसु धम्मेसु. यस्मा छसुपि आरम्मणेसु गहितेसु पदेससब्बं नाम न होति, तस्मा ‘‘पञ्चारम्मणमत्त’’न्ति वुत्तं. पदेससब्बं सक्कायसब्बं न पापुणाति तस्स तेभूमकधम्मेसु एकदेसस्स असङ्गण्हनतो. सक्कायसब्बं आयतनसब्बं न पापुणाति लोकुत्तरधम्मानं असङ्गण्हनतो. आयतनसब्बं सब्बसब्बं न पापुणाति. यस्मा आयतनसब्बेन चतुभूमकधम्माव परिग्गहिता, न लक्खणपञ्ञत्तियो, यस्मा सब्बसब्बं दस्सेन्तेन बुद्धञाणविसयो दस्सितो, तस्मा ‘‘सब्बसब्बं न पापुणाती’’ति एत्थापि ‘‘कस्मा…पे… नत्थिताया’’ति सब्बं ञातारम्मणेनेव पुच्छाविस्सज्जनं कतं. ‘‘आयतनसब्बेपि इध विपस्सनुपगधम्माव गहेतब्बा अभिञ्ञेय्यनिद्देसवसेनपि सम्मसनचारस्सेव इच्छितत्ता’’ति वदन्ति.
पटिक्खिपित्वाति ‘‘इदं सब्बं नाम न होती’’ति एवं पटिक्खिपित्वा. तस्साति ‘‘अञ्ञं सब्बं पञ्ञापेस्सामी’’ति वदन्तस्स. वाचाय वत्तब्बवत्थुमत्तकमेवाति वञ्झापुत्तगगनकुसुमादिवाचा विय एतस्स वाचाय केवलं वत्तब्बवत्थुकमेव भवेय्य, न अत्थो, वचनमत्तकमेवाति अत्थो. अतिक्कमित्वाति अनामसित्वा अग्गहेत्वा. तं किस्स हेतूति विघातापज्जनं केन हेतुना. यथा तं अविसयस्मिन्ति यथा अञ्ञोपि कोचि अविसये वायमन्तो, एवन्ति अत्थो. अट्ठकथायं पन यस्मा पाळियं ‘‘तं किस्स हेतू’’ति वुत्तकारणमेव उपनयनवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा त’’न्तिआदि वुत्तं. कारणोपनयनञ्च कारणमेवाति ‘‘यथाति कारणवचन’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनेवाह ‘‘एवं इमस्मिम्पि अविसये’’तिआदि.
सब्बसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. पहानसुत्तवण्णना
२४. सब्बस्साति द्वारारम्मणेहि सद्धिं द्वारप्पवत्तस्स. पहानायाति तप्पटिबद्धछन्दरागपहानवसेन पजहनाय. चक्खुसम्फस्सन्ति चक्खुसन्निस्सितफस्सं. मूलपच्चयन्ति मूलभूतं पच्चयं कत्वा, सहजातवेदनाय चक्खुसम्फस्सपच्चयभावे वत्तब्बमेव नत्थि. एसेव नयोति अपदेसेन ‘‘सोतसम्फस्सं मूलपच्चयं कत्वा’’तिआदिना वत्तब्बन्ति दस्सेति. मनोति भवङ्गचित्तं मनोद्वारस्स अधिप्पेतत्ता. आरम्मणन्ति धम्मारम्मणं. सहावज्जनकजवनन्ति सहमनोद्वारावज्जनकं जवनं. तंपुब्बकत्ता मनोविञ्ञाणफस्सवेदनानं मूलपच्चयभूता सब्बेस्वेव चक्खुद्वारादीसु वुत्तित्ता तदनुरूपतो ‘‘भवङ्गसहजातो सम्फस्सो’’ति वुत्तं. सहावज्जनवेदनाय जवनवेदना ‘‘वेदयित’’न्ति अधिप्पेता, भवङ्गसम्पयुत्ताय पन वेदनाय गहणे वत्तब्बमेव नत्थि. भवङ्गतो अमोचेत्वा भवङ्गचित्तेन सद्धिंयेव आवज्जनं गहेत्वा मनोद्वारावज्जनं भवङ्गं दट्ठब्बं. या पनेत्थ देसनाति या एत्थ ‘‘पहानाया’’तिआदिना पवत्तदेसना सत्थु अनसिट्ठि आणा. अयं पण्णत्ति नाम तस्स तस्स अत्थस्स पकारतो ञापनतो. एत्थ सब्बग्गहणेन सब्बे सभावधम्मा गहिता, पञ्ञत्ति पन कतमाति विचारणाय तं दस्सेतुं ‘‘या पनेत्था’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
पहानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. अभिञ्ञापरिञ्ञापहानसुत्तवण्णना
२५. अभिञ्ञाति अभिञ्ञाय. य-कारलोपवसेनायं निद्देसो ‘‘सयं अभिञ्ञा’’तिआदीसु (दी. नि. १.२८, ४०५; म. नि. १.१५४) विय, तथा ‘‘परिञ्ञा’’ति एत्थापि. सब्बन्ति आयतनसब्बं. तञ्हि अभिञ्ञेय्यं. अभिजानित्वाति अभिञ्ञाय जानित्वा. परिजानित्वाति तीरणपरिञ्ञाय अनिच्चादितो परिजानित्वा. पजहनत्थायाति पहानपरिञ्ञाय अनवसेसतो पजहनाय.
अभिञ्ञापरिञ्ञापहानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. पठमअपरिजाननसुत्तवण्णना
२६. ‘‘अभिजान’’न्तिआदिना एत्थ भगवा पठमं कण्हपक्खं दस्सेत्वा सुक्कपक्खं दस्सेति वेनेय्यज्झासयवसेन. तेनेत्थ वट्टविवट्टं कथितं.
पठमअपरिजाननसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. दुतियअपरिजाननसुत्तवण्णना
२७. चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बधम्मो नाम रूपायतनमेवाति आह ‘‘हेट्ठा गहितरूपमेवा’’ति. इध अनापाथगतं ‘‘चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बा धम्मा’’ति वुत्तत्ता. हेट्ठा आपाथगतम्पि अनापाथगतम्पि गहितमेव ‘‘ये च रूपा’’ति अनवसेसतो वुत्तत्ता. ते हि वेदनासञ्ञासङ्खारक्खन्धा सह चक्खुविञ्ञाणेन विञ्ञातब्बत्ता. तथा हि चक्खुविञ्ञाणं तेहि एकुप्पादं एकवत्थुकं एकनिरोधं एकारम्मणमेव. सेसपदेसूति सेसेसु ‘‘यञ्च सोतं ये च सद्दा’’तिआदिना आगतेसु कण्हपक्खे पञ्चसु, सुक्कपक्खे छसुपि पदेसु. एसेव नयोति य्वायं ‘‘हेट्ठा गहितरूपमेव गण्हित्वा’’ति अत्थो वुत्तो. एसो एव तत्थपि अत्थवण्णनानयो.
दुतियअपरिजाननसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. आदित्तसुत्तवण्णना
२८. गयानामिकाय नदिया अविदूरे पवत्तो गामो गया नाम, तस्सं गयायं विहरतीति समीपत्थे चेतं भुम्मवचनं. गयागामस्स हि आसन्ने गयासीसनामके पिट्ठिपासाणे भगवा तदा विहासि. तेनाह ‘‘भगवा तत्थ विहरती’’ति.
तत्राति ‘‘भिक्खू आमन्तेसी’’ति ये भिक्खू आमन्तेसि, यथा चायं देसना तेसं सप्पाया जाता, तत्र तस्मिं अत्थद्वये विभावेतब्बे अयं अनुपुब्बिकथा समुदागमतो पट्ठाय अनुपटिपाटिकथा. इतोति इमस्मा कप्पतो. किराति अनुस्सवनत्थे निपातो. पारमितापरिभावनाय परिपाकगते. ञाणेति बोधिञाणे. कनिट्ठपुत्तो वेमातिकभाता भगवतो. वेळुभित्तिकुटिकाहि परिक्खिपित्वा बहिद्धा, अन्तो पन पटसाणीहि.
सब्बेसं सत्तानं. पुञ्ञचेतनं अन्तो अब्भन्तरे पवेसेति. भगवापि तस्स पुत्तोति कत्वा ‘‘अञ्ञे तयो पुत्ता’’ति वुत्तं. अविप्पकिरित्वाति पराजयेन अविप्पकिरिय अपलायित्वा. पिदहीति दातुं न सक्कोमीति तथा अकासि. सच्चवादिताय गण्हिंसूति राजकुलस्स सच्चवादिताय अत्तनो वरं गण्हिंसु.
विनिवत्तितुन्ति पटिञ्ञाय निवत्तितुं. अन्तराति तुम्हेहि परिच्छिन्नकालस्स अन्तरा एव मता. अट्ठवीसतिहत्थट्ठानं उसभं नाम. उसभे अट्ठवीसतिहत्थप्पमाणे ठाने. दानग्गे ब्यावटोति पसुतो.
सोति भगवा. तथारूपञ्हि बुद्धानं देसनापाटिहारियं, यथा देसनाय गहितो अत्थो पच्चक्खतो विभूतो हुत्वा उपट्ठाति. तेनाह ‘‘इमेसं…पे… देसेस्सामी’’ति. सन्निट्ठानन्ति चिरकालपरिचितादित्तअग्गिकानं आदित्तपरियायदेसनाव सप्पायाति निच्छयमकासि. पदित्तन्ति पदीपितं एकादसहि अग्गीहि एकजालीभूतं. तेनाह ‘‘सम्पज्जलित’’न्ति. दुक्खलक्खणं कथितं चक्खादीनं एकादसहि अग्गीहि आदित्तभावेन दुक्खमताय दुक्खस्स कथितत्ता.
आदित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. अद्धभूतसुत्तवण्णना
२९. अधिसद्देन समानत्थो अद्धसद्दोति आह ‘‘अद्धभूतन्ति अधिभूत’’न्तिआदि. सेसं वुत्तनयमेव.
अद्धभूतसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. समुग्घातसारुप्पसुत्तवण्णना
३०. मञ्ञितं नाम तण्हामानदिट्ठीहि गहेतब्बं मञ्ञितं. सब्बस्मिं मञ्ञितन्ति सब्बमञ्ञितं, तस्स समुग्घातो सेतुघातो, तदावहं सब्बमञ्ञितसमुग्घातसारुप्पं. अट्ठकथायं पन ‘‘मञ्ञितं नाम चक्खादीसु एव उप्पज्जति, नाञ्ञस्मि’’न्ति दुतियनयो वुत्तो. अनुच्छविकन्ति अनुरूपं अविलोमं. इधाति इधेव सासने अञ्ञत्थ तदभावतो. ‘‘तण्हा-मानदिट्ठिमञ्ञितान’’न्ति वुत्तं मञ्ञितत्तयं सपरसन्तानेसु पटिपक्खवसेन योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘चक्खुं अहन्ति वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘चक्खुं अह’’न्ति इमिना अज्झत्तविसयं दिट्ठिमञ्ञितञ्च दस्सेति अत्ताभिनिवेसाहंकारदीपनतो. ‘‘मम’’न्ति इमिना तण्हामञ्ञितं मानमञ्ञितम्पि वा, परिग्गहमुखेनपि सेय्यादितो मानुप्पज्जनतो. सेसपदद्वयेपि इमिना नयेन मञ्ञितविभागो वेदितब्बो. अहन्ति अत्ताव, सो च चक्खुस्मिं तदधीनवुत्तित्ता ‘‘परो’’ति न मञ्ञति. मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुस्मिं सति लब्भनतो, असति न मञ्ञति तथामञ्ञितस्स पच्चयघाततो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.
अहं चक्खुतो निग्गतोति ‘‘अह’’न्ति वत्तब्बो अयं सत्तो चक्खुतो निग्गतो तत्थ सुखुमाकारेन उपलब्भनतो. मम किञ्चनपलिबोधो चक्खुतो निग्गतो तस्मिं सति एव उपलब्भनतो. सेसद्वयेपि एसेव नयो. तत्थ परोति परो सत्तो. मम चक्खूति न मञ्ञति यस्स तं चक्खु, तस्स ‘‘अह’’न्ति वत्तब्बस्सेव अभावतो. ममत्तभूतन्ति मम कारणं. सेसं उत्तानमेव. एवमेतस्मिं सुत्ते चक्खुरूप-चक्खुविञ्ञाण-चक्खुसम्फस्स-सुखदुक्खादुक्खमसुखवसेन सत्त वारा चक्खुद्वारे, तथा सोतद्वारादीसूति छ सत्तका द्वेचत्तालीस. पुन सक्कायवसेन ‘‘सब्बं न मञ्ञती’’तिआदिना वुत्तं, तेन तेचत्तालीस. पुन तेभूमकवट्टं ‘‘लोको’’ति गहेत्वा ‘‘न किञ्चि लोके उपादियती’’ति वुत्तं, तेन चतुचत्तालीस होन्ति. एवं सब्बथापि चतुचत्तालीसाय ठानेसु अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिताति वेदितब्बा. ‘‘चतुचत्तालीसाधिकसतेसू’’ति केसुचि पोत्थकेसु लिखन्ति, सा च पमादलेखा.
समुग्घातसारुप्पसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. पठमसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना
३१. उपकारभूता तदावहत्ता. ततोति मञ्ञिताकारतो. तन्ति मञ्ञनावत्थुं. अञ्ञेनाकारेनाति यथा मञ्ञति अनिच्चादिआकारतो, अञ्ञेन अनिच्चादिना आकारेन होति. अञ्ञथाभावं विपरिणामन्ति उप्पादवयताय अञ्ञथाभावं जराय मरणेन च द्वेधा विपरिणामेतब्बं. तं उपगमनेन अञ्ञथाभावी, एवंभूतो हुत्वापि जीरणभिज्जनसभावेसु. भवेसु सत्तो लोको उपरिपि भवंयेव अभिनन्दति. हेट्ठा गहितमेव सङ्कड्ढित्वाति ‘‘चक्खुं न मञ्ञती’’तिआदिना हेट्ठा गहितमेव खन्धधातुआयतनाति खन्धादिपरियायेन एकतो गहेत्वा पुनपि मञ्ञनावत्थुं दस्सेति. अवसाने ‘‘ततो तं होती’’ति वुत्तपदेन सद्धिं सब्बवारेसु अट्ठ अट्ठ होन्तीति ‘‘अट्ठचत्तालीसाय ठानेसू’’ति वुत्तं.
पठमसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. दुतियसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना
३२. दस्सेत्वाति एत्थ लक्खणे अयं त्वा-सद्दो, हेतुम्हि वा. अनादिसत्तसन्तानगतगाहत्तयलक्खिता हि सत्थु, तिपरिवट्टदेसना तंनिमित्तं यावदेव तप्पहानाय पवत्तितभावतो. अरहत्तं पापेत्वा विपस्सना कथिताति अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सह विपस्सनाय चत्तारोपि मग्गा कथिता’’ति.
दुतियसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना निट्ठिता.
सब्बवग्गवण्णना निट्ठिता.
४. जातिधम्मवग्गवण्णना
३३-४२. निब्बत्तनसभावन्ति हेतुपच्चयेहि उप्पज्जनसभावं. उप्पादानन्तरं बुद्धिप्पत्तिया जीरणसभावं. यत्थ चक्खादयो, तत्थेव विसभागसमुट्ठानलक्खणेन ब्याधिनो उप्पत्तिपच्चयभावेन ब्याधिसभावं. मरणसभावन्ति विनाससभावं. सोकसभावन्ति ञातिब्यसनादिना डय्हमानदुक्खसभावं. संकिलेसिकसभावन्ति तण्हादिवसेन संकिलिस्सनसभावं.
जातिधम्मवग्गवण्णना निट्ठिता.
५. सब्बअनिच्चवग्गवण्णना
४३-५२. ञातपरिञ्ञा आगता विसयवसेन तब्बिसयस्स धम्मस्स जोतितत्ता. इतरा द्वे तीरणपहानपरिञ्ञापि आगता एवाति वेदितब्बा, तासं अभिञ्ञेय्यधम्मविसयत्ता ञाणस्स च तीरणपहानपरिञ्ञासम्भवतो. परिञ्ञेय्यपदे तीरणपरिञ्ञाव आगता, पहातब्बपदे पहानपरिञ्ञाव आगताति योजना. इतरापि द्वे गहितायेव ताहि विना अत्थसिद्धिया अभावतो. पच्चक्खं कातब्बं आरम्मणतो असम्मोहतो पटिविज्झनेन. अवुत्तापि गहितायेव परिजाननस्स यावदेव पहानत्थत्ता. एकसभावेन विनाभावो अनेकग्गट्ठो. उपसट्ठरोगेन विय अन्तो एव अभिहतसब्बता उपहतट्ठो.
सब्बअनिच्चवग्गवण्णना निट्ठिता.
पठमो पण्णासको.
६. अविज्जावग्गवण्णना
५३-६२. चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणं तप्पटिच्छादकसम्मोहो. अविन्दियं विन्दति, विन्दियं न विन्दतीति कत्वा विज्जाय पटिपक्खोव अविज्जा. विज्जाय उप्पन्नाय अनवसेसतो अविज्जा पहीयति, तं दस्सेन्तो ‘‘विज्जाति अरहत्तमग्गविज्जा’’ति आह. न केवलं अनिच्चानुपस्सनावसेनेव मग्गवुट्ठानं, अथ खो इतरानुपस्सनावसेनपीति दस्सेन्तो ‘‘दुक्खा…पे… पहीयतियेवा’’ति आह. सब्बत्थाति उपरिसुत्तन्ते सन्धायाह. ततो अपरेपि तंअत्थलक्खणवसेन कथितसुत्तन्तेपि. तानिपि हि तथा बुज्झनकपुग्गलानमज्झासयेन वुत्तानीति.
अविज्जावग्गवण्णना निट्ठिता.
७. मिगजालवग्गो
१. पठममिगजालसुत्तवण्णना
६३. चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चन्ति वुत्तचक्खुविञ्ञाणेन पस्सितब्बन्ति आह ‘‘इट्ठारम्मणभूता’’ति. कमनीयाति कामेतब्बा. मनं अप्पायन्तीति मनापाति आह ‘‘मनवड्ढनका’’ति. पियायितब्बसभावा पियरूपा. कामूपसंहिताति कामपटिसंयुत्ता. आलम्बितब्बता एव चेत्थ उपसंहितताति ‘‘आरम्मणं कत्वा’’तिआदिमाह. तण्हासङ्खाता नन्दी तण्हानन्दी, न तुट्ठिनन्दीयेव ‘‘नन्दिं चरती’’तिआदीसु विय. गामन्तन्ति गामसमीपं. ‘‘अनुपचारट्ठान’’न्ति वत्वा तं दस्सेति ‘‘यत्था’’तिआदिना.
एत्थाति यथानीहते पाठे. ‘‘इमं एकं परियायं ठपेत्वा’’ति वुत्तं तस्स ‘‘पन्तानी’’तिपदेन सङ्गहितत्ता. अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानीति एत्थ अप्प-सद्दो अभावत्थो.
पठममिगजालसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. समिद्धिलोकपञ्हासुत्तवण्णना
६८. आयाचनसुत्ततो पट्ठायाति मिगजालवग्गे दुतियसुत्ततो पट्ठाय. पठमसुत्ते पन दुतियकविहारादिभावो वुत्तोति.
समिद्धिलोकपञ्हासुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. उपसेनआसीविससुत्तवण्णना
६९. गहेत्वाति पारुपनस्स सिथिलकरणेन वीमंसतो मोचेत्वा. लेणच्छायायाति पुरिमदिसाय लेणच्छायायं. पतित्वाति लेणच्छदनतो भस्सित्वा. फुट्ठविसोति चतूसु आसीविसेसु सो फुट्ठविसो. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. परियादियमानमेवाति खेपेन्तमेव, विनासेन्तमेवाति अत्थो. यथापरिच्छेदेनाति अत्तनो विसपरिच्छेदानुरूपं. अञ्ञथाभावन्ति वड्ढभावादिपकतिजहनं. सभावविगमोति विनासो.
उपसेनआसीविससुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. उपवाणसन्दिट्ठिकसुत्तवण्णना
७०. रूपं पटिसंविदितं करोति ञातपरिञ्ञावसेन. रूपरागन्ति नीलादिभेदे रूपधम्मे रागं. पटिसंविदितं करोति ‘‘अयं मे रागो अप्पहीनो’’ति. एतेन सेक्खानं पच्चवेक्खणा कथिता. तेन वुत्तं ‘‘एवम्पि खो, उपवाण, सन्दिट्ठिको धम्मो होती’’तिआदि. रूपरागं पटिसंविदितं करोति ‘‘नत्थि मे अज्झत्तं रूपेसु रागो’’ति पजानाति. असेक्खानं हायं पच्चवेक्खणा.
उपवाणसन्दिट्ठिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. पठमछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७१. फस्साकरानन्ति छन्नं फस्सानं आकरानं उप्पत्तिट्ठानानं, चक्खादीनन्ति अत्थो. नट्ठो नाम अहन्ति वदति, यो छन्नं फस्सायतनानं समुदयादिं यथाभूतं पजानाति, सो वुसितवा, इतरो अवुसितवा अहञ्च तादिसोति. अयमेवाति अयं चक्खुस्मिं ‘‘नेतं ममा’’तिआदिना तिण्णं गाहानं अभावो एव.
पठमछफस्सायतनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. दुतियछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७२. अपुनब्भवोति पुनब्भवाभावो.
११. ततियछफस्सायतनसुत्तवण्णना
७३. पनस्ससन्ति एकंसेन नट्ठोति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘अतिनट्ठो’’ति, धुरतो एव नट्ठोति अत्थो.
ततियछफस्सायतनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
मिगजालवग्गवण्णना निट्ठिता.
८. गिलानवग्गो
१-५. पठमगिलानसुत्तादिवण्णना
७४-७८. अप्पञ्ञातोति नामगोत्ततो चेव सीलादिगुणेहि च अप्पञ्ञातो अविस्सुतो. थेरमज्झिमभावं अप्पत्तताय नवो.
पठमगिलानसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७. दुतियअविज्जापहानसुत्तवण्णना
८०. अनिच्चादिवसेन अभिनिविसनं अभिनिवेसो, सो एव धम्मसभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनतो परामासो, सो एव गाहो. तेन अभिनिवेसपरामासग्गाहेन गण्हितुं न युत्ता अनिच्चादिसभावत्ता. सङ्खारा एव पवत्तिया कारणभावतो सङ्खारनिमित्तानि. यो सङ्खारेसु अपरिञ्ञाताभिनिवेसेन पस्सितब्बो अत्ताकारो, सो न होतीति अञ्ञो अनत्ताकारो, ततो अञ्ञतो पस्सति. परिञ्ञाताभिनिवेसोति तीरणपरिञ्ञाय परिच्छिज्ज ञातमिच्छाभिनिवेसो. परिञ्ञाताभिनिवेसोति वा परिञ्ञातविपस्सनाभिनिवेसो. विपस्सनाति अरूपसत्तकवसेन विपस्सनाय परिजानितब्बा.
दुतियअविज्जापहानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. सम्बहुलभिक्खुसुत्तवण्णना
८१. केवलन्ति इतरलक्खणेहि अवोमिस्सं.
१०. फग्गुनपञ्हासुत्तवण्णना
८३. तण्हाय पहीनाय दिट्ठिमानापि पहीना एवाति ‘‘तण्हापपञ्चस्स छिन्नत्ता छिन्नपपञ्चे’’ति वुत्तं. दुतियपदेपि एसेव नयो. इध सत्तवोहारो चक्खादीसु विज्जमानेसु एव होति, तस्मा परिनिब्बुतानञ्च वोहारो चक्खादीसु सन्निस्सयेनेव, नाञ्ञथाति अतिक्कन्तबुद्धेहि परिहरितानि चक्खुसोतादीनि पुच्छामीति पुच्छति ‘‘अत्थि नु खो भन्ते’’तिआदिना. चक्खुसोतादिवट्टं वट्टे पवत्तेय्य.
फग्गुनपञ्हासुत्तवण्णना निट्ठिता.
गिलानवग्गवण्णना निट्ठिता.
९. छन्नवग्गो
१. पलोकधम्मसुत्तवण्णना
८४. अनिच्चलक्खणमेव कथितं, तञ्च परियायेन, अनिच्चलक्खणे कथिते इतरलक्खणानि कथितानेव होन्ति ब्यभिचारभावतो.
२. सुञ्ञतलोकसुत्तवण्णना
८५. अत्तनो इदन्ति अत्तनियन्ति आह ‘‘अत्तनो सन्तकेना’’ति.
३. संखित्तधम्मसुत्तवण्णना
८६. वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति खन्धियवग्गे खन्धवसेन आगतं, इध आयतनवसेनाति अयमेव विसेसो.
४. छन्नसुत्तवण्णना
८७. सब्बनिमित्तेहि पटिसल्लीयति एतेनाति पटिसल्लानं, फलसमापत्ति. जीवितहारकसत्थं जीवितस्स हरणतो, सत्तानञ्च ससनतो हिंसनतो. परिचरितोति पयिरुपासितो. तेन यथानुसिट्ठं पटिपज्जिन्ति दीपेति.
अनुपवज्जन्ति परेहि न उपवदितब्बं. तं पनेत्थ आयतिं अप्पटिसन्धिभावतो होतीति आह ‘‘अप्पवत्तिक’’न्ति. ‘‘नेतं ममा’’तिआदीनि वदन्तो अरहत्ते पक्खिपित्वा कथेसि. पुथुज्जनभावमेव दीपेन्तो वदति अकतकिच्चभावदीपनेन. किञ्चापि थेरो पुच्छितं पञ्हं अरहत्ते पक्खिपित्वा कथेसि, ‘‘न समनुपस्सामी’’ति पन वदन्तो किञ्चि निप्फत्तिं न कथेसि, तस्मा ‘‘इदम्पि मनसि कातब्ब’’न्ति इदं आनेत्वा सम्बन्धो.
किलेसपस्सद्धीति किलेसपरिळाहवूपसमो. भवत्थाय पुन भवत्थाय. आलयनिकन्ति परियुट्ठानेति भवन्तरे अपेक्खासञ्ञिते आलये निकन्तिया च परियुट्ठानप्पत्तिया. असति अविज्जमानाय. पटिसन्धिवसेन अञ्ञभवतो इधागमनं आगति नाम. चुतिवसेन गमनन्ति चवनवसेन इतो गति. अनुरूपगमनं गति नाम तदुभयं न होति. चुतूपपातो अपरापरभवनवसेन चुति, उपपज्जनवसेन उपपातो, तदुभयम्पि न होति. एवं पन चुतूपपाते असति नेविध न इध लोके. न हुरं न परलोके होति. ततो एव न उभयत्थ होति. अयमेव अन्तो अयं इधलोके परलोके च अभावोयेव दुक्खस्स परियोसानं. अयमेवाति यथावुत्तो एव – एत्थ एतस्मिं पाठे परम्परागतो पमाणभूतो अत्थो.
ये पनाति सम्मवादिनो सन्धाय वदति. अन्तराभवं इच्छन्ति ‘‘एवं भवेन भवन्तरसम्बन्धो युज्जेय्या’’ति. निरत्थकं अन्तराभवस्स नाम कस्सचि अभावतो. चुतिक्खन्धानन्तरञ्हि पटिसन्धिक्खन्धानंयेव पातुभावो. तेनाह ‘‘अन्तराभवस्स…पे… पटिक्खित्तोयेवा’’ति. तत्थ भावोति अत्थिता. अभिधम्मे कथावत्थुप्पकरणे (कथा. ५०५-५०७) पटिक्खित्तोयेव. यदि एवं ‘‘अन्तरेना’’ति इदं कथन्ति आह ‘‘अन्तरेना’’तिआदि. विकप्पतो अञ्ञं विकप्पन्तरं, तस्स दीपनं ‘‘अन्तरेना’’ति वचनं. न अन्तराभवदीपनं तादिसस्स अनुपलब्भनतो पयोजनाभावतो च. यत्थ हि विपाकविञ्ञाणस्स पच्चयो, तत्थस्स निस्सयभूतस्स वत्थुस्स सहभावीनञ्च खन्धानं सम्भवोति सद्धिं अत्तनो निस्सयेन विञ्ञाणं उप्पज्जतेवाति नास्स उप्पत्तिया देसदूरता वेदितब्बा. ‘‘नेव इध न हुर’’न्ति वुत्तद्वयतो अपरं विकप्पेन ‘‘न उभय’’न्ति, तत्थपि न होतियेवाति अधिप्पायो. ‘‘अन्तरेना’’ति वा ‘‘विना’’ति इमिना समानत्थो निपातो, तस्मा नेविध, न हुरं, उभयं विनापि नेवाति अत्थो.
आहरीति छिन्नवसेन गण्हि. तेनाह ‘‘कण्ठनाळं छिन्दी’’ति. परिग्गण्हन्तोति सम्मसन्तो. परिनिब्बुतो दीघरत्तं विपस्सनायं युत्तपयुत्तभावतो. ‘‘अनुपवज्जं छन्नेन भिक्खुना सत्थं आहरित’’न्ति, कथेसीति असेक्खकाले ब्याकरणं विय कत्वा कथेसि.
इमिनाति ‘‘उपवज्जकुलानी’’ति इमिना वचनेन. थेरोति सारिपुत्तत्थेरो. एवन्ति एवं पुब्बकालेसु संसट्ठविहारी हुत्वा ठितो पच्छा अरहत्तं पापुणिस्सतीति आसङ्कन्तो पुच्छति. सेसं उत्तानमेव.
छन्नसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५-६. पुण्णसुत्तादिवण्णना
८८-८९. तन्ति चक्खुरूपद्वयं. तेनाह ‘‘चक्खुञ्चेव रूपञ्चा’’ति. नन्दिसमुदयाति नन्दिया समुदयतण्हाय सेसकारणेहि नन्दिया समुदिति समोधानं नन्दिसमुदयो, तस्मा नन्दिसमुदया. तेनाह ‘‘तण्हाय समोधानेना’’ति. पञ्चक्खन्धसङ्खातस्स दुक्खस्स समोधानेन समुदिति पवत्तियेवाति सह समुदयेन दुक्खस्स दस्सितत्ता ‘‘वट्टं मत्थकं पापेत्वा’’ति वुत्तं. निरोधूपायेन सद्धिं निरोधस्स दस्सितत्ता ‘‘विवट्टं मत्थकं पापेत्वा’’ति. पुच्छानुसन्धिआदीसु अञ्ञतरो न होतीति आह – ‘‘पाटियेक्को अनुसन्धी’’ति.
चण्डाति कोधना. दुट्ठाति दोसवन्तोति अत्थो. किब्बिसाति पापा. कक्खळाति दारुणा. घटिकमुग्गरेनाति एकस्मिं पक्खे घटिकं दस्सेत्वा कतेन रस्सदण्डेन. सत्तानं ससनतो सत्थं, ततो एव जीवितस्स हरणतो हारकञ्चाति सत्थहारकं. इन्द्रियसंवरो ‘‘दमो’’ति वुत्तो मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं दमनतो. पञ्ञा ‘‘दमो’’ति वुत्ता किलेसविसेवितानं दमनतो वूपसमनतो. उपोसथकम्मं ‘‘दमो’’ति वुत्तं कायद्वारादीहि उप्पज्जनकअसमस्स दमनतो. खन्ति ‘‘दमो’’ति वेदितब्बा अक्खन्तिया दमनतो वूपसमनतो. तेनाह ‘‘उपसमोति तस्सेव वेवचन’’न्ति.
एत्थाति सुनापरन्तजनपदे. एते द्वेति अयं पुण्णत्थेरो तस्स कनिट्ठोति एते द्वे भातरो. आहच्च अट्ठासि उळारं बुद्धारम्मणं पीतिं उप्पादेत्वा. सत्त सीहनादे नदित्वाति मम्मच्छेदकानम्पि अक्कोसपरिभासानं खमने सन्तोसाभावदीपनं, पाणिप्पहारस्स, लेड्डुप्पहारस्स, दण्डप्पहारस्स, सत्थप्पहारस्स, जीवितवोरोपनस्स, खमने सन्तोसाभावदीपनञ्चाति एवं सत्त सीहनादे नदित्वा. चतूसु ठानेसु वसितत्ता पाळियं वसनट्ठानं अनुद्देसिकं कत्वा ‘‘सुनापरन्तस्मिं जनपदे विहरति’’इच्चेव वुत्तं.
चतूसु ठानेसूति अब्बुहत्थपब्बते, समुद्दगिरिविहारे, मातुलगिरिम्हि, मकुळकारामविहारेति इमेसु चतूसु ठानेसु. तन्ति चङ्कमं आरुय्ह कोचि भिक्खु चङ्कमितुं समत्थो नत्थि महता समुद्दपरिस्सयेन भावनामनसिकारस्स अनभिसम्भुणनतो. उप्पातिकन्ति उप्पातकरं महासङ्खोभं उट्ठपेत्वा. सम्मुखेति अनिलपदेसे. पटिवेदेसुन्ति पवेदेसुं.
आरद्धकालतो पट्ठायाति मण्डलमाळस्स कातुं पथवीमितकालतो पभुति. सच्चबन्धेन पञ्चसतानि परिपूरेतुं ‘‘एकूनपञ्चसतान’’न्ति वुत्तं. गन्धकुटिन्ति जेतवनमहाविहारे महागन्धकुटिं.
सच्चबन्धनामोति सच्चबन्धे पब्बते चिरनिवासिताय ‘‘सच्चबन्धो’’त्वेव लद्धनामो. अरहत्तं पापुणीति पञ्चाभिञ्ञापरिवारं अरहत्तं अधिगच्छि. तेनाह ‘‘मग्गेनेवस्स अभिञ्ञा आगता’’ति.
तस्मिं सन्निपतिता महाजना केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं. तत्थापि केचि तेविज्जा, केचि छळभिञ्ञा, केचि पटिसम्भिदप्पत्ता अहेसुं. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘महाजनस्स बन्धनमोक्खो जातो’’ति. ये पन तत्थ सरणगमनपञ्चसीलदससीलसमादानेन लद्धानुग्गहा, तेसं देवतानञ्च वसेन ‘‘महन्तं बुद्धकोलाहलं अहोसी’’ति वुत्तं.
अरुणं पन महागन्धकुटियंयेव उट्ठपेसि देवतानुग्गहत्थञ्चेव कुलानुदयाय च. अपायमग्गे ओतारितो ‘‘कोचि लोकस्स सजिता अत्थि, तस्स वसेन पवत्तिसंहारा होन्ति, तेनेवायं पजा सनाथा होति, तं युञ्जति च तस्मिं तस्मिं कम्मे’’ति मिच्छागाहेहि. परिचरितब्बं याचि ‘‘एत्थ मया चिरं वसितब्ब’’न्ति.
छट्ठन्ति बाहियसुत्तं. तं उत्तानमेव हेट्ठा वुत्तनयत्ता.
पुण्णसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७-८. पठमएजासुत्तादिवण्णना
९०-९१. एजति छळारम्मणनिमित्तं कम्पतीति एजा. तेनाह ‘‘चलनट्ठेना’’ति. आबाधनट्ठेन पीळनट्ठेन. अन्तो दोसनट्ठेनाति अन्तोचित्ते एव पदुस्सनट्ठेन. निकन्तनट्ठेनाति छिन्दनट्ठेन. हेट्ठा गहितमेवाति हेट्ठा मञ्ञितसमुग्घातसारुप्पसुत्ते आगतमेव. वुत्तनयमेव मञ्ञितसमुग्घातसुत्ते.
पठमएजासुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
९-१०. पठमद्वयसुत्तादिवण्णना
९२-९३. द्वयन्ति दुकं. पाळियं आमेडितलोपेन निद्देसोति आह ‘‘द्वे द्वे कोट्ठासे’’ति. एवमेतन्ति एवं अनिच्चादिभावेन एतं चक्खुरूपञ्चाति द्वयं. चलतीति अनवट्ठानेन पचलति. ब्यथतीति जराय मरणेन च पवेधति. हेतु चेव उप्पत्तिनिमित्तत्ता. सहगतीति सहप्पवत्ति, ताय गहेतब्बत्ता ‘‘सङ्गती’’ति फस्सो वुत्तो. एस नयो सेसपदद्वयेपि. यस्मा च संगच्छमानधम्मविमुत्ता सङ्गति नाम नत्थि, तथा सन्निपातसमवाया, तेसं वसेन निब्बत्तो फस्सो तथा वुच्चतीति. तेनाह ‘‘इमिना’’तिआदि.
वत्थूति चक्खु निस्सयपच्चयादिभावेन. आरम्मणन्ति रूपं आरम्मणपच्चयादिभावेन. सहजाता तयो खन्धा वेदनादयो, ते सहजातादिपच्चयभावेन. अयं हेतूति अयं तिविधो हेतू. फस्सेनातिआदीसु अयं सङ्खेपत्थो – यस्मा रूपारम्मणे फस्से अत्तनो फुसनकिच्चं करोन्ते एवं वेदना अनुभवनकिच्चं, सञ्ञा सञ्जाननकिच्चं करोति, तस्मा ‘‘फस्सेन फुट्ठमेवा’’तिआदिवुत्तमेव अत्थं इदानि पुग्गलाधिट्ठानेन दस्सेतुं ‘‘फुट्ठो’’तिआदि वुत्तं. पञ्चेव खन्धा भगवता समतिंसाय आकारेहि वुत्ता. कस्माति आह ‘‘कथ’’न्तिआदि. रुक्खसाखासु रुक्खवोहारो विय एकेकधम्मेपि खन्धवोहारो होतियेव. तेनाह भगवा – ‘‘विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो’’ति (यम. खन्धयमक २).
पठमद्वयसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
छन्नवग्गवण्णना निट्ठिता.