९. थेरवग्गो

१. आनन्दसुत्तवण्णना

८३. पटिच्चाति निस्सयं कत्वा. ‘‘एसोहमस्मी’’ति दिट्ठिग्गाहो, ‘‘सेय्योहमस्मी’’ति मानग्गाहो च तण्हावसेनेव होन्तीति तण्हापि तथापवत्तिया पच्चयभूता तथापवत्ति एवाति वुत्तं ‘‘अस्मीति एवं पवत्तं तण्हामानदिट्ठिपपञ्चत्तयं होती’’ति. दहरसद्दो बालदारकेपि पवत्ततीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तं. युवापि एको अमण्डनसीलोति ततो विसेसनत्थं ‘‘मण्डनकजातिको’’ति वुत्तं. तेन मुखनिमित्तपच्चवेक्खणस्स सब्भावं दस्सेति. तन्ति आदासमण्डलं ओलोकयतो. परम्मुखं हुत्वा पञ्ञायेय्याति यदि पुरत्थिमदिसाभिमुखं हुत्वा ठितं, मुखनिमित्तम्पि पुरत्थिमदिसाभिमुखमेव हुत्वा पञ्ञायेय्याति अत्थो. यदिपि परस्स सदिसस्स मुखं भवेय्य, तथापि काचि असदिसता भवेय्याति वुत्तं ‘‘वण्णादीहि असदिसं हुत्वा पञ्ञायेय्या’’ति. निभासरूपन्ति पटिभासरूपं. निभासरूपं ताव कंसादिमये पभस्सरे मण्डले पञ्ञायतु, उदके पन कथन्ति ‘‘केन कारणेना’’ति पुच्छति. इतरो ‘‘महाभूतानं विसुद्धताया’’ति वदन्तो तत्थापि यथालद्धपभस्सरभावेनेवाति दस्सेति. एत्थ च मण्डनजातिको पुरिसो विय पुथुज्जनो, आदासतलादयो विय पञ्चक्खन्धा, मुखनिमित्तं विय ‘‘अस्मी’’ति गहणं, मुखनिमित्तं उपादाय दिस्समानरूपादि विय ‘‘अस्मी’’ति सति ‘‘अहमस्मी’’ति ‘‘परोस्मी’’तिआदयो गाहविसेसा. अभिसमेतोति अभिसमितो, अयमेव वा पाठो.

आनन्दसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. तिस्ससुत्तवण्णना

८४. मधुरकं वुच्चति काये विभारन्ति आह – ‘‘मधुरकजातो वियाति सञ्जातगरुभावो विया’’ति. गरुभावे सति लहुता अनोकासाव, तथा मुदुता कम्मञ्ञता चाति वुत्तं ‘‘अकम्मञ्ञो’’ति. ‘‘काये’’ति आनेत्वा वत्तब्बं. न पक्खायन्तीति पकासा हुत्वा न खायन्ति. तेनाह ‘‘न पाकटा होन्ती’’ति. उपट्ठहन्तीति उपतिट्ठन्ति. न दिस्सतीति गहणं न गच्छति. महाविचिकिच्छाति अट्ठवत्थुका सोळसवत्थुका च विमति. न हि उप्पज्जति परिपक्ककुसलमूलत्ता.

कामानमेतं अधिवचनन्ति पदं उद्धरित्वा येन अधिप्पायेन भगवता निन्नं पल्ललं कामानं निदस्सनभावेन आभतं, तं अधिप्पायं विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं.

तिस्ससुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. यमकसुत्तवण्णना

८५. दिट्ठि एव दिट्ठिगतं ‘‘गूथगतं मुत्तगत’’न्ति (म. नि. २.११९; अ. नि. ९.११) यथा. दिट्ठिगतं नाम जातं खन्धविनिमुत्तस्स सत्तस्स गहितत्ता.

कुपितेति दिट्ठिसङ्खातरोगेन कुपिते. पग्गय्हाति तेसं भिक्खूनं सन्तिके विय थेरस्स सारिपुत्तस्स सम्मुखा अत्तनो लद्धिं पग्गय्ह ‘‘एवं ख्वाह’’न्ति एवं निच्छयेन वत्तुं असक्कोन्तो.

अनुयोगवत्तं नाम येन युत्तो, तस्स अत्तनो गाहं निज्झानक्खन्तियाव याथावतो पवेदनं. थेरस्स अनुयोगे भुम्मन्ति ‘‘तं किं मञ्ञसि, आवुसो यमका’’तिआदिना थेरेन कथितपुच्छाय भुम्मनिद्देसो. सचे तं आवुसोति इदन्ति ‘‘सचे तं, आवुसो’’ति एवमादिकं इदं वचनं. एतन्ति यमकत्थेरं. अञ्ञन्ति अरहत्तं. वत्तब्बाकारेन वदन्तो अत्थतो अरहत्तं ब्याकरोन्तो नाम होतीति अधिप्पायेन वदति.

एतस्स पठममग्गस्साति एतस्स इदानियेव तिपरिवट्टदेसनावसाने तया अधिगतस्स पठममग्गस्स. चतूहि योगेहीति अत्ततो पियतो उदासिनतो वेरितोति चतूहिपि उप्पज्जनअनत्थयोगेहि.

उपेतीति तण्हुपयदिट्ठुपयेहि उपादियति तण्हादिट्ठिवत्थुं पप्पोति. उपादियतीति दळ्हग्गाहं गण्हाति. अधितिट्ठतीति अभिनिविस्स तिट्ठति. किन्ति? ‘‘अत्ता मे’’ति. पच्चत्थिका मे एतेति एते रूपवेदनादयो पञ्चुपादानक्खन्धा मय्हं पच्चत्थिका अनत्थावहत्ताति विपस्सनाञाणेन ञत्वा. विपस्सनाय योजेत्वाति विपस्सनाय खन्धे योजेत्वा.

यमकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अनुराधसुत्तवण्णना

८६. तस्सेव विहारस्साति महावने यस्मिं विहारे भगवा विहरति, तस्सेव विहारस्स. इमेति अञ्ञतित्थिया. यस्मा अयं थेरो ठपनीयं पञ्हं ठपनीयभावेन न ठपेसि, तस्मा. अञ्ञतित्थिया…पे… एतदवोचुं. तेनाह ‘‘एकदेसेन सासनसमयं जानन्ता’’ति.

गहितमेव होति ततो पगेव सिद्धत्ता. तेनाह ‘‘तस्स मूलत्ता’’ति. एवन्ति ‘‘दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि, दुक्खस्स च निरोध’’न्ति एवं. वट्टविवट्टमेवाति पञ्चन्नं पन खन्धानं समनुपस्सनाय वसेन वट्टं, ‘‘एवं पस्स’’न्तिआदिना विवट्टं कथितमेव.

अनुराधसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. वक्कलिसुत्तवण्णना

८७. नगरमज्झे महाआबाधो उप्पज्जीति नगरमज्झेन आगच्छन्तो कम्मसमुट्ठानो महन्तो आबाधो उप्पज्जति. समन्ततो अधोसीति सब्बभागेन परिप्फन्दि. इरियापथं यापेतुन्ति सयननिसज्जादिभेदं इरियापथं पवत्तेतुं. निवत्तन्तीति ओसक्कन्ति, परिहायन्तीति अत्थो. अधिगच्छन्तीति वड्ढन्ति. सत्थु गुणसरीरं नाम नवविधलोकुत्तरधम्माधिगममूलन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘नवविधो हि…पे… कायो नामा’’ति, यथा सत्तानं कायो पटिसन्धिमूलको.

काळसिलायं कतविहारो काळसिलाविहारो. मग्गविमोक्खत्थायाति अग्गमग्गविमोक्खाधिगमाय. देवताति सुद्धावासदेवता. अलामकं नाम पुथुज्जनकालकिरियाय अभावतो. तेनाह ‘‘थेरो किरा’’तिआदि. एकं द्वे ञाणानीति एकं द्वे पच्चवेक्खणञाणानि सभावतो अवस्सं उप्पज्जन्ति, अयं धम्मता. मग्गफलनिब्बानपच्चवेक्खणानि तंतंमग्गवुट्ठाने उप्पज्जन्ति एव. एकं द्वेति वचनं उप्पन्नभावदस्सनत्थं वुत्तं.

धूमायनभावो धूमाकारता, तथा तिमिरायनभावो.

वक्कलिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. अस्सजिसुत्तवण्णना

८८. पस्सम्भित्वाति निरोधेत्वा. नो च स्वाहन्ति नो च सु अहं. परिहायि कुप्पधम्मत्ता. एतन्ति समाधिमत्तसारं, सीलमत्ते पन वत्तब्बमेव नत्थि. कथं होतीति कथं अभिनन्दना होति. दुक्खं पत्वाति दुक्खुप्पत्तिहेतु सुखं पत्थेति ‘‘एवं मे दुक्खपरिळाहो न भविस्सती’’ति. यदग्गेनाति येन भागेन. ‘‘दुक्खं पत्थेतियेवा’’ति वत्वा तत्थ कारणमाह ‘‘सुखविपरिणामेन ही’’तिआदि. सुखविपरिवत्ते सुखविपरिणामदुक्खं, तस्मा सुखं अभिनन्दन्तो अत्थतो दुक्खं अभिनन्दति नाम.

अस्सजिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. खेमकसुत्तवण्णना

८९. अत्तनियन्ति दिट्ठिगतिकपरिकप्पितस्स अत्तनो सन्तकं. तेनाह ‘‘अत्तनो परिक्खारजात’’न्ति. तण्हामानो अधिगतो अरहत्तस्स अनधिगतत्ता, नो दिट्ठिमानो अधिगतो, तथा कामरागब्यापादापि. अनागामी किर खेमकत्थेरो, ‘‘सकदागामी’’ति केचि वदन्ति. सन्धावनिकायाति सञ्चरणेन. तेनाह ‘‘पुनप्पुनं गमनागमनेना’’ति. चतुक्खत्तुं गमनागमनेनाति चतुक्खत्तुं गमनेन च आगमनेन च. तेनाह – ‘‘तं दिवसं द्वियोजनं अद्धानं आहिण्डी’’ति. ञत्वाति अज्झासयं ञत्वा. थेरोति खेमकत्थेरो.

रूपमेव अस्मीति वदतीति रूपक्खन्धमेव ‘‘अस्मी’’ति गाहस्स वत्थुं कत्वा वदति. अधिगतो तण्हामानो.

अणुसहगतोति अणुभावं गतो. तेनाह ‘‘सुखुमो’’ति. तयो खारा विय तिस्सो अनुपस्सना चित्तसंकिलेसस्स विसोधनतो. सीलगन्धादीहि गुणगन्धेहि.

कथेतुन्ति उद्देसवसेन कथेतुं. पकासेतुन्ति निद्देसवसेन तमत्थं पकासेतुं. जानापेतुन्ति कारणवसेन जानापेतुं. पतिट्ठापेतुन्ति कथापेतुं. विवटं कातुन्ति उदाहरणं वण्णेत्वा पाकटं कातुं. सुविभत्तं कातुन्ति अन्वयतो ब्यतिरेकतो सुट्ठु, विभत्तं कातुं. उत्तानकं कातुन्ति उपनयनिगमेहि तमत्थं विभूतं कातुं. अञ्ञेन नीहारेनाति विपस्सनाविमुत्तेन चित्ताभिनीहारेन.

खेमकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. छन्नसुत्तवण्णना

९०. मक्खीति गुणमक्खनलक्खणेन मक्खेन समन्नागतो. पळासीति युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो. एतं अवोचाति ‘‘ओवदन्तु मं…पे… पस्सेय्य’’न्ति एतं अवोच.

थेरन्ति छन्नत्थेरं. अत्तनो दुग्गहणेन कञ्चि उपारम्भम्पि करेय्य. तेन वुत्तं ‘‘एवं किर नेसं अहोसी’’तिआदि. निद्दोसमेवस्स कत्वाति आदितो अनुरूपत्तमेव कत्वा सद्धम्मं कथेस्सामाति.

परितस्सना उपादानन्ति भयपरितस्सना दिट्ठुपादानं. अनत्तनि सति अनत्तकतानि कम्मानि कमत्तानं फुसिस्सन्तीति भयपरितस्सना चेव दिट्ठुपादानञ्च उप्पज्जति. पटिनिवत्ततीति यथारद्धविपस्सनातो पटिनिवत्तति, नासक्खीति अत्थो. कस्मा पनेतस्स विपस्सनमनुयुञ्जन्तस्स एवं अहोसीति तत्थ कारणं वदति ‘‘अयं किरा’’तिआदिना. एवन्ति ‘‘को नु खो मे अत्ता’’ति एवं न होति. तावतिका विस्सत्थीति ‘‘मय्हं धम्मं देसेतू’’ति वुत्तविस्सासो अत्थीति अत्थो. इदं कच्चानसत्थं अद्दसाति योजना. ‘‘द्वयनिस्सितो, कच्चान, लोको’’तिआदि दिट्ठिविनिवेठना. ‘‘एते ते, कच्चान, उभो अन्ते अनुपगम्मा’’तिआदि बुद्धबलदीपना.

छन्नसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९-१०. राहुलसुत्तादिवण्णना

९१-९२. एतानि सुत्तानि. इधागतानीति इमस्मिं वग्गे आनीतानि सङ्गीतिकारेहीति.

राहुलसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

थेरवग्गवण्णना निट्ठिता.