नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
संयुत्तनिकाये
खन्धवग्गटीका
१. खन्धसंयुत्तं
१. नकुलपितुवग्गो
१. नकुलपितुसुत्तवण्णना
१. भग्गा नाम जानपदिनो राजकुमारा. तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीवसेन ‘‘भग्गा’’त्वेव वुच्चतीति कत्वा वुत्तं ‘‘एवंनामके जनपदे’’ति, एवं बहुवचनवसेन लद्धनामे’’ति अत्थो. तस्मिं वनसण्डेति यो पन वनसण्डो पुब्बे मिगानं अभयत्थाय दिन्नो, तस्मिं वनसण्डे. यस्मा सो गहपति तस्मिं नगरे ‘‘नकुलपिता’’ति पुत्तस्स वसेन पञ्ञायित्थ, तस्मा वुत्तं ‘‘नकुलपिता’’ति नकुलस्स नाम दारकस्स पिताति अत्थो. भरियापिस्स ‘‘नकुलमाता’’ति पञ्ञायित्थ.
जराजिण्णोति जरावसेन जिण्णो, न ब्याधिआदीनं वसेन जिण्णो. वयोवुड्ढोति जिण्णत्ता एव वयोवुड्ढिप्पत्तिया वुड्ढो, न सीलादिवुड्ढिया. जातिया महन्तताय चिररत्तताय जातिमहल्लको. तियद्धगतोति पठमो मज्झिमो पच्छिमोति तयो अद्धे गतो. तत्थ पठमं दुतियञ्च अतिक्कन्तत्ता पच्छिमं उपगतत्ता वयोअनुप्पत्तो. आतुरकायोति दुक्खवेदनापविसताय अनस्सादकायो. गेलञ्ञं पन दुक्खगतिकन्ति ‘‘गिलानकायो’’ति वुत्तं. तथा हि सच्चविभङ्गे (विभ. १९० आदयो) दुक्खसच्चनिद्देसे दुक्खग्गहणेनेव गहितत्ता ब्याधि न निद्दिट्ठो. निच्चपग्घरणट्ठेनाति सब्बदा असुचिपग्घरणभावेन. सो पनस्स आतुरभावेनाति आह – ‘‘आतुरंयेव नामा’’ति. विसेसेनाति अधिकभावेन. आतुरतीति आतुरो. सङ्गामप्पत्तो सन्तत्तकायो. जराय आतुरता जरातुरता. कुसलपक्खवड्ढनेन मनो भावेन्तीति मनोभावनीया. मनसा वा भावनीया सम्भावनीयाति मनोभावनीया. अनुसासतूति अनु अनु सासतूति अयमेत्थ अत्थोति आह – ‘‘पुनप्पुनं सासतू’’ति. अपरापरं पवत्तितं हितवचनं. अनोतिण्णे वत्थुस्मिं यो एवं करोति, तस्स अयं गुणो दोसोति वचनं. तन्तिवसेनाति तन्तिसन्निस्सयेन अयं अनुसासनी नाम. पवेणीति तन्तिया एव वेवचनं.
अण्डं विय भूतोति अधिकोपमा कायस्स अण्डकोसतो अबलदुब्बलभावतो. तेनाह ‘‘अण्डं ही’’तिआदि. बालोयेव तादिसत्तभावसमङ्गी मुहुत्तम्पि आरोग्यं पटिजानन्तो.
विप्पसन्नानीति पकतिमाकारं अतिक्कमित्वा विसेसेन पसन्नानि. तेनाह – ‘‘सुउ पसन्नानी’’ति. पसन्नचित्तसमुट्ठितरूपसम्पदाहि ताहि तस्स मुखवण्णस्स पारिसुद्धीति आह – ‘‘परिसुद्धोति निद्दोसो’’ति. तेनेवाह ‘‘निरुपक्किलेसताया’’तिआदि. एतेनेवस्सिन्द्रियविप्पसन्नताकारणम्पि संवण्णितन्ति दट्ठब्बं. एस मुखवण्णो. नयग्गाहपञ्ञा किरेसाति इदं अनावज्जनवसेनेव वुत्तभावं सन्धायाह.
यं नेव पुत्तस्सातिआदि ‘‘ओवदतु नो, भन्ते, भगवा यथा मयं परलोकेपि अञ्ञमञ्ञं समागच्छेय्यामा’’ति वुत्तवचनं सन्धाय वुत्तमेव. मधुरधम्मदेसनायेव सत्थु सम्मुखा पटिलद्धा, तस्स अत्तनो पेमगारवगहितत्ता ‘‘अमताभिसेको’’ति वेदितब्बो.
इदं पदद्वयं. आरकत्ता किलेसेहि मग्गेन समुच्छिन्नत्ता. अनयेति अवड्ढियं, अनत्थेति अत्थो. अनये वा अनुपाये. न इरियनतो अवत्तनतो. अयेति वड्ढियं अत्थे उपाये च. अरणीयतोति पयिरुपासितब्बतो. निरुत्तिनयेन पदसिद्धि वेदितब्बा पुरिमेसु अत्थविकप्पेसु, पच्छिमे पन सद्दसत्थवसेनपि. यदिपि अरियसद्दो ‘‘ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता’’तिआदीसु (म. नि. १.३५) विसुद्धासयपयोगेसु पुथुज्जनेसुपि वट्टति, इध पन अरियमग्गाधिगमेन सब्बलोकुत्तरभावेन च अरियभावो अधिप्पेतोति दस्सेन्तो आह – ‘‘बुद्धा चा’’तिआदि. तत्थ पच्चेकबुद्धा तथागतसावका च सप्पुरिसाति इदं ‘‘अरिया सप्पुरिसा’’ति इध वुत्तपदानं अत्थं असङ्करतो दस्सेतुं वुत्तं. यस्मा पन निप्परियायतो अरियसप्पुरिसभावा अभिन्नसभावा, तस्मा ‘‘सब्बेव वा’’तिआदि वुत्तं.
एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो, तस्स हि एकन्तेन कल्याणमित्तो इच्छितब्बो परतो घोसमन्तरेन पठममग्गस्स अनुप्पज्जनतो. विसेसतो चस्स भगवाव ‘‘कल्याणमित्तो’’ति अधिप्पेतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘ममञ्हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ती’’तिआदि (सं. नि. १.१२९; ५.२). सो एव च अवेच्चपसादाधिगमेन दळ्हभत्ति नाम. वुत्तम्पि चेतं ‘‘यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (उदा. ४५; चूळव. ३८५). कतञ्ञुतादीहि पच्चेकबुद्धबुद्धाति एत्थ कतं जानातीति कतञ्ञू. कतं विदितं पाकटं करोतीति कतवेदी. पच्चेकबुद्धा हि अनेकेसुपि कप्पसतसहस्सेसु कतं उपकारं जानन्ति, कतञ्च पाकटं करोन्ति सतिजननआमिसपटिग्गहणादिना. तथा संसारदुक्खदुक्खितस्स सक्कच्चं करोन्ति किच्चं, यं अत्तना कातुं सक्का. सम्मासम्बुद्धो पन कप्पानं असङ्ख्येय्यसहस्सेसुपि कतं उपकारं मग्गफलानं उपनिस्सयञ्च जानन्ति, पाकटञ्च करोन्ति. सीहो विय च एवं सब्बत्थ सक्कच्चमेव धम्मदेसनं करोन्तेन बुद्धकिच्चं करोन्ति. याय पटिपत्तिया अरिया दिट्ठा नाम होन्ति, तस्सा अप्पटिपज्जनं, तत्थ च आदराभावो अरियानं अदस्सनसीलता, न च दस्सने साधुकारिताति वेदितब्बा. चक्खुना अदस्सावीति एत्थ चक्खु नाम न मंसचक्खु एव, अथ खो दिब्बचक्खुपीति आह ‘‘दिब्बचक्खुना वा’’ति. अरियभावोति येहि योगतो ‘‘अरिया’’ति वुच्चन्ति, ते मग्गफलधम्मा दट्ठब्बा.
तत्राति ञाणदस्सनस्सेव दस्सनभावे. वत्थूति अधिप्पेतत्थञापनकारणं. एवं वुत्तेपीति एवं अञ्ञापदेसेन अत्तुपनायिकं कत्वा वुत्तेपि. धम्मन्ति लोकुत्तरधम्मं, चतुसच्चधम्मं वा. अरियकरधम्मा अनिच्चानुपस्सनादयो, विपस्सियमाना वा अनिच्चादयो, चत्तारि वा अरियसच्चानि.
अविनीतोति न विनीतो अधिसीलसिक्खादीनं वसेन न सिक्खितो. येसं संवरविनयादीनं अभावेन अयं ‘‘अविनीतो’’ति वुच्चति, ते ताव दस्सेतुं ‘‘दुविधो विनयो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ सीलसंवरोति पातिमोक्खसंवरो वेदितब्बो, सो च अत्थतो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो. सतिसंवरोति इन्द्रियारक्खा, सा च तथापवत्ता सतियेव. ञाणसंवरोति ‘‘सोतानं संवरं ब्रूमी’’ति (सु. नि. १०४१) वत्वा ‘‘पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति (सु. नि. १०४१) वचनतो सोतसङ्खातानं तण्हादिट्ठिदुच्चरितअविज्जाअवसिट्ठकिलेसानं संवरो पिदहनं समुच्छेदञाणन्ति वेदितब्बं. खन्तिसंवरोति अधिवासना, सा च तथापवत्ता खन्धा, अदोसो वा, ‘‘पञ्ञा’’ति केचि वदन्ति. वीरियसंवरो कामवितक्कादीनं विनोदनवसेन पवत्तं वीरियमेव. तेन तेन अङ्गेन तस्स तस्स अङ्गस्स पहानं तदङ्गप्पहानं. विक्खम्भनवसेन पहानं विक्खम्भनप्पहानं. सेसपदत्तयेपि एसेव नयो.
इमिना पातिमोक्खसंवरेनातिआदि सीलसंवरादीनं विवरणं. तत्थ समुपेतोति इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘उपगतो’’तिआदिना विभङ्गे (विभ. ५११) आगतं संवरविभङ्गं दस्सेति. कायदुच्चरितादीनन्ति दुस्सील्यसङ्खातानं कायवचीदुच्चरितादीनं मुट्ठसच्चसङ्खातस्स पमादस्स, अभिज्झादीनं वा अक्खन्तिअञ्ञाणकोसज्जानञ्च. संवरणतोति पिदहनतो, विनयनतोति कायवाचाचित्तानं विरूपपवत्तिया विनयनतो, कायदुच्चरितादीनं वा अपनयनतो, कायादीनं वा जिम्हपवत्तिं विच्छिन्दित्वा उजुकनयनतोति अत्थो. पच्चयसमवाये उप्पज्जनारहानं कायदुच्चरितादीनं तथा तथा अनुप्पादनमेव संवरणं विनयनञ्च वेदितब्बं.
यं पहानन्ति सम्बन्धो. ‘‘नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसू’’ति कस्मा वुत्तं? ननु नामरूपपरिच्छेदपच्चयपरिग्गहकङ्खावितरणानि न विपस्सनाञाणानि सम्मसनाकारेन अप्पवत्तनतो? सच्चमेतं, विपस्सनाञाणस्स पन अधिट्ठानभावतो एवं वुत्तं. नामरूपमत्तमिदं, ‘‘नत्थि एत्थ अत्ता वा अत्तनियं वा’’ति एवं पवत्तञाणं नामरूपववत्थानं. सति विज्जमाने खन्धपञ्चकसङ्खाते काये, सयं वा सती तस्मिं काये दिट्ठि सक्कायदिट्ठि, सा च ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एवं पवत्ता अत्तदिट्ठि. तस्स नामरूपस्स कम्माविज्जादिपच्चयपरिग्गण्हनञाणं पच्चयपरिग्गहो. ‘‘नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदिनयप्पवत्ता अहेतुदिट्ठि. ‘‘इस्सरपुरिसपजापतिपकतिअणुकालादीहि लोको पवत्तति निवत्तति चा’’ति तथा तथा पवत्ता दिट्ठि विसमहेतुदिट्ठि. तस्सेवाति पच्चयपरिग्गहस्सेव. कङ्खावितरणेनाति यथा एतरहि नामरूपस्स कम्मादिपच्चयतो उप्पत्ति, एवं अतीते अनागतेपीति तीसु कालेसु विचिकिच्छापनयनञाणेन. कथंकथीभावस्साति ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदिनयपवत्ताय (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) संसयप्पवत्तिया. कलापसम्मसनेनाति ‘‘यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्न’’न्तिआदिना (सं. नि. ३.४८-४९) खन्धपञ्चकं एकादससु ओकासेसु पक्खिपित्वा सम्मसनवसेन पवत्तेन विपस्सनाञाणेन. अहं ममाति गाहस्साति ‘‘अत्ता अत्तनिय’’न्ति गहणस्स. मग्गामग्गववत्थानेनाति मग्गामग्गञाणविसुद्धिया. अमग्गे मग्गसञ्ञायाति अमग्गे ओभासादिके ‘‘मग्गो’’ति उप्पन्नसञ्ञाय. यस्मा सम्मदेव सङ्खारानं उदयं पस्सन्तो ‘‘एवमेते सङ्खारा अनुरूपकारणतो उप्पज्जन्ति, न पन उच्छिज्जन्ती’’ति गण्हाति, तस्मा वुत्तं ‘‘उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया’’ति. यस्मा पन सङ्खारानं वयं ‘‘यदिपिमे सङ्खारा अविच्छिन्ना वत्तन्ति, उप्पन्नुप्पन्ना पन अप्पटिसन्धिका निरुज्झन्तेवा’’ति पस्सतो कुतो सस्सतग्गाहो. तस्मा वुत्तं ‘‘वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया’’ति. भयदस्सनेनाति भयतूपट्ठानञाणेन. सभयेति सब्बभयानं आकरभावतो सकलदुक्खवूपसमसङ्खातस्स परमस्सासस्स पटिपक्खभावतो च सभये खन्धपञ्चके. अभयसञ्ञायाति ‘‘अभयं खेम’’न्ति उप्पन्नसञ्ञाय. अस्सादसञ्ञा नाम पञ्चुपादानक्खन्धेसु अस्सादनवसेन पवत्तसञ्ञा, यो ‘‘आलयाभिनिवेसो’’तिपि वुच्चति. अभिरतिसञ्ञा तत्थेव अभिरमणवसेन पवत्तसञ्ञा, या ‘‘नन्दी’’तिपि वुच्चति. अमुच्चितुकामता आदानं. अनुपेक्खा सङ्खारेहि अनिब्बिन्दनं, सालयताति अत्थो. धम्मट्ठितियं पटिच्चसमुप्पादे. पटिलोमभावो सस्सतुच्छेदग्गाहो, पच्चयाकारपटिच्छादकमोहो वा. निब्बाने च पटिलोमभावो सङ्खारेसु नति, निब्बानपटिच्छादकमोहो वा. सङ्खारनिमित्तग्गाहोति यादिसस्स किलेसस्स अप्पहीनता विपस्सना सङ्खारनिमित्तं न मुञ्चति, सो किलेसो, यो ‘‘संयोगाभिनिवेसो’’तिपि वुच्चति, सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स, अतिक्कमनमेव वा पहानं.
पवत्ति एव पवत्तिभावो, परियुट्ठानन्ति अत्थो. नीवरणादिधम्मानन्ति आदि-सद्देन नीवरणपक्खिया किलेसा वितक्कविचारादयो च गय्हन्ति. चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता अच्चन्तं अप्पवत्तिभावेन यं पहानन्ति सम्बन्धो. केन पन पहानन्ति? ‘‘अरियमग्गेहेवा’’ति विञ्ञायमानोयमत्थो तेसं भावितत्ता अप्पवत्तिवचनतो. ‘‘समुदयपक्खिकस्सा’’ति एत्थ चत्तारोपि मग्गा चतुसच्चाभिसमयाति कत्वा तेहि पहातब्बेन तेन तेन समुदयसङ्खातेन लोभेन सह पहातब्बत्ता समुदयसभावत्ता च. सच्चविभङ्गे च सब्बकिलेसानं समुदयभावस्स वुत्तत्ता ‘‘समुदयपक्खिका’’ति दिट्ठिआदयो वुच्चन्ति. पटिपस्सद्धत्तं वूपसन्तता.
सङ्खतनिस्सटता सङ्खारसभावाभावो. पहीनसब्बसङ्खतन्ति विरहितसब्बसङ्खतं, विसङ्खारन्ति अत्थो. पहानञ्च तं विनयो चाति पहानविनयो पुरिमेन अत्थेन. दुतियेन पन पहीयतीति पहानं, तस्स विनयोति योजेतब्बो.
भिन्नसंवरत्ताति नट्ठसंवरत्ता, संवराभावतोति अत्थो. तेन असमादिन्नसंवरोपि सङ्गहितोव होति. समादानेन हि सम्पादेतब्बो संवरो, तदभावे न होतीति. अरियेति अरियो. पच्चत्तवचनञ्हेतं. एसेसेति एसो एसो, अत्थतो अनञ्ञोति अत्थो. तज्जातेति अत्थतो तंसभावो, सप्पुरिसो अरियसभावो, अरियो च सप्पुरिसभावोति अत्थो.
सो अहन्ति अत्तना परिकप्पितं अत्तानं दिट्ठिगतिको वदति. ‘‘अहंबुद्धिनिबन्धनो अत्ता’’ति हि अत्तवादिनो लद्धि. अद्वयन्ति द्वयतारहितं. अभिन्नं वण्णमेव ‘‘अच्ची’’ति गहेत्वा ‘‘अच्चीति वण्णो एवा’’ति तेसं एकत्तं पस्सन्तो विय यथापरिकप्पितं अत्तानं ‘‘रूप’’न्ति, यथादिट्ठं वा रूपं, ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तेसं एकत्तं पस्सन्तो दट्ठब्बो. एत्थ च ‘‘रूपं अत्ता’’ति इमिस्सा पवत्तिया अभावेपि रूपे अत्तग्गहणं पवत्तमानं अच्चियं वण्णग्गहणं विय ‘‘अद्वयदस्सन’’न्ति वुत्तं. उपमायो च अनञ्ञत्तादिगहणनिदस्सनवसेनेव वुत्ता, न वण्णादीनं विय अत्तनो विज्जमानदस्सनत्थं. न हि अत्तनि सामिभावेन रूपञ्च सकिञ्चनभावेन समनुपस्सति. अत्तनि वा रूपन्ति अत्तानं रूपस्स सभावतो आधारणभावेन. रूपस्मिं वा अत्तानन्ति रूपस्स अत्तनो आधारणभावेन दिट्ठिपस्सनाय पस्सति. परियुट्ठट्ठायीति परियुट्ठानप्पत्ताहि दिट्ठितण्हाहि ‘‘रूपं अत्ता, रूपवा अत्ता’’तिआदिना खन्धपञ्चकं मिच्छा गहेत्वा तिट्ठनतो. तेनाह ‘‘परियुट्ठानाकारेना’’तिआदि. एसेव नयोति यो ‘‘इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना रूपक्खन्धे वुत्तो संवण्णनानयो, वेदनाक्खन्धादीसुपि एसो एव नयो वेदितब्बो.
सुद्धरूपमेवाति अरूपेन अमिस्सितं केवलं रूपमेव. अरूपन्ति सुद्धअरूपं रूपस्स अग्गहितत्ता. चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेनाति चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं गहणवसेन रूपारूपमिस्सको अत्ता कथितो तस्मिं तस्मिं गहणे वेदनादिविनिमुत्तअरूपधम्मे कसिणरूपेन सद्धिं सब्बरूपधम्मे च एकज्झं गहणसिद्धितो. पञ्चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता, ते ते एव धम्मे ‘‘अत्ता’’ति गहणतो तेसञ्च उच्छेदभावतो. अवसेसेसु पन पन्नरससु ठानेसु रूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वापि दिट्ठिगतिको तत्थ निच्चसञ्ञं न विस्सज्जेति कसिणरूपेन तं मिस्सेत्वा तस्स च उप्पादादीनं अदस्सनतो, तस्मास्स तत्थपि होतियेव सस्सतदिट्ठि एकच्चसस्सतगाहवसेनपि. मग्गावरणा विपरीतदस्सनतो. न सग्गावरणा अकम्मपथप्पत्तताय. अकिरियाहेतुकनत्थिकदिट्ठियो एव हि कम्मपथदिट्ठियो.
कायोति रूपकायो. सो आतुरोयेव असवसभावतो. रागदोसमोहानुगतन्ति अप्पहीनरागदोसमोहसन्ताने पवत्तं. इधाति इमस्मिं सुत्ते. दस्सितं आतुरभावेन. निक्किलेसतायाति सयं पहीनकिलेससन्तानगतताय. सेखा नेव आतुरचित्ता पहीनकिलेसे उपादाय, अप्पहीने पन उपादाय आतुरचित्ता. अनातुरचित्ततंयेव भजन्ति वट्टानुसारिमहाजनस्स विय तेसं चित्तस्स किलेसवसेन आतुरत्ताभावतो.
नकुलपितुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. देवदहसुत्तवण्णना
२. देवा वुच्चन्ति राजानो ‘‘दिब्बन्ति कामगुणेहि कीळन्ति लळन्ति, अत्तनो वा पुञ्ञानुभावेन जोतन्ती’’ति कत्वा. तेसं दहोति देवदहो. सयंजातो वा सो होति, तस्मापि ‘‘देवदहो’’ति वुत्तो. तस्स अविदूरे निगमो ‘‘देवदह’’न्त्वेव सङ्खं गतो यथा ‘‘वरणानगरं, गोधागामो’’ति. पच्छाभूमियं अपरदिसायं निविट्ठजनपदो पच्छाभूमं, तं गन्तुकामा पच्छाभूमगमिका. ते सभारेति ते भिक्खू थेरस्स वसेन सभारे कातुकामताय. यदि थेरो तेसं भारो, थेरस्सपि ते भारा एवाति ‘‘ते सभारे कातुकामताया’’ति वुत्तं. एवञ्हि थेरो ते ओवदितब्बे अनुसासितब्बे मञ्ञतीति. इदानि तमत्थं विवरन्तो ‘‘यो ही’’तिआदिमाह. अयं निब्भारो नाम कञ्चि पुग्गलं अत्तनो भारं कत्वा अवत्तनतो.
चतुब्बिधेनाति धातुकोसल्लं आयतनकोसल्लं पटिच्चसमुप्पादकोसल्लं ठानाट्ठानकोसल्लन्ति एवं चतुब्बिधेन.
ते महल्लकाबाधिकातिदहरपुग्गले गण्हित्वाव गच्छति. ते हि दिवसद्वयेन वूपसन्तपरिस्समा एव. हत्थिवानरतित्तिरपटिबद्धं वत्थुं कथेत्वा. ‘‘एळकाळगुम्बेति काळतिणगच्छमण्डपे’’तिपि वदन्ति.
विविधं नानाभूतं रज्जं विरज्जं, विरज्जमेव वेरज्जं, तत्थ गतं, परदेसगतन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘एकस्सा’’तिआदि. चित्तसुदत्तादयोति चित्तगहपतिअनाथपिण्डिकादयो. वीमंसकाति धम्मविचारका. किन्ति कीदिसं. दस्सनन्ति सिद्धन्तं. आचिक्खति कीदिसन्ति अधिप्पायो. धम्मस्साति भगवता वुत्तधम्मस्स. अनुधम्मन्ति अनुकूलं अविरुज्झनधम्मं. सो पन वेनेय्यज्झासयानुरूपदेसनावित्थारोति आह – ‘‘वुत्तब्याकरणस्स अनुब्याकरण’’न्ति. धारेति अत्तनो फलन्ति धम्मो, कारणन्ति आह – ‘‘सहधम्मिकोति सकारणो’’ति. इमिनापि पाठन्तरेन वादो एव दीपितो, न तेन पकासिता किरिया.
तण्हावसेनेव छन्नम्पि पदानं अत्थो वेदितब्बो. यस्मा रागादयो तण्हाय एव अवत्थाविसेसाति. तेनाह ‘‘तण्हा ही’’तिआदि. विहनन्ति कायं चित्तञ्चाति विघातो, दुक्खन्ति आह – ‘‘अविघातोति निदुक्खो’’ति. उपायासेति उपतापेतीति उपायासो, उपतापो. तप्पटिपक्खो पन अनुपायासो निरूपतापो दट्ठब्बो. सब्बत्थाति सब्बवारेसु.
देवदहसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. हालिद्दिकानिसुत्तवण्णना
३. ‘‘अवन्तिदक्खिणापथे’’ति अञ्ञेसु सुत्तपदेसु आगतत्ता आह ‘‘अवन्तिदक्खिणापथसङ्खाते’’ति. मज्झिमदेसतो हि दक्खिणदिसाय अवन्तिरट्ठं. पवत्तयित्थ एत्थ लद्धीति पवत्तं, पवत्तितब्बट्ठानन्ति आह ‘‘लद्धिपवत्तट्ठाने’’ति. रुप्पनसभावो धम्मोति कत्वा रूपधातूति रूपक्खन्धो वुत्तो. रूपधातुम्हि आरम्मणपच्चयभूतेन रागेन सहजातेनपि असहजातेनपि उपनिस्सयभूतेन अप्पहीनभावेनेव विनिबद्धं पटिबद्धं कम्मविञ्ञाणं. ओकसारीति वुच्चति – ‘‘तस्मिं रूपधातुसञ्ञिते ओके सरति पवत्तती’’ति कत्वा. अवति एत्थ गच्छति पवत्ततीति ओकं, पवत्तिट्ठानं. तेनाह – ‘‘गेहसारी आलयसारी’’ति.
उगच्छति वा एत्थ वेदनादीहि सद्धिं समवेतीति ओको, चक्खुरूपादि. पच्चयोति आरम्मणादिवसेन पच्चयो. पच्चयो होतीति अनन्तरसमनन्तरादिना चेव कम्मूपनिस्सयआरम्मणादिना च. ‘‘विञ्ञाणधातु खो, गहपती’’ति एवं वुत्ते ‘‘कम्मविञ्ञाणविपाकविञ्ञाणेसु कतरं नु खो’’ति सम्मोहो भवेय्य. तस्स सम्मोहस्स विघातत्थं अपगमनत्थं. असम्भिन्नावाति असंकिण्णाव देसना कता. आरम्मणवसेन चतस्सो अभिसङ्खारविञ्ञाणट्ठितियो वुत्ता – ‘‘रूपुपयं वा, भिक्खवे, विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठेय्य, रूपारम्मण’’न्तिआदिना (सं. नि. ३.५३). ता विञ्ञाणट्ठितियो दस्सेतुम्पि.
दळ्हं अभिनिवेसवसेन आरम्मणं उपेन्तीति उपया, तण्हादिट्ठियो. अधिट्ठानभूताति पतिट्ठानभूता. अभिनिवेसभूताति तं तं आरम्मणं अभिनिविस्स अज्झोसाय पवत्तिया कारणभूता. अनुसयभूताति रागानुसयदिट्ठानुसयभूता. उपरिमकोटियाति पहानस्स उपरिमकोटिया. बुद्धानञ्ञेव हि ते सवासना पहीना. पुब्बे अग्गहितं विञ्ञाणं अग्गहितमेवाति कत्वा कस्मा इध देसना कताति चोदेति – ‘‘इध विञ्ञाणं कस्मा गहित’’न्ति. पुब्बे ‘‘विञ्ञाणधातुरागविनिबन्धञ्च विञ्ञाण’’न्ति वुच्चमाने यथा यथा सम्मोहो सिया पच्चयपच्चयुप्पन्नविभागस्स दुक्करत्ता, इध पन सम्मोहस्स ओकासोव नत्थि अविसेसेन पञ्चसु खन्धेसु किलेसप्पहानवसेनाति. तेनाह ‘‘किलेसप्पहानदस्सनत्थ’’न्तिआदि. कम्मविञ्ञाणेन ओकं असरन्तेना’’ति इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं. असरन्तेनाति अनुपगच्छन्तेन.
पच्चयट्ठेनाति आरम्मणादिपच्चयभावेन. निमित्तं उप्पत्तिकं. आरम्मण…पे… निकेतन्ति आरम्मणकरणसङ्खातेन निवासट्ठानभूतेन रूपमेव निकेतन्ति रूपनिमित्तनिकेतं.
छन्दरागस्स बलवदुब्बलतायाति अज्झत्तखन्धपञ्चके छन्दरागस्स बलवभावेन तं ‘‘ओको’’ति, बहिद्धा छसु आरम्मणेसु तस्स दुब्बलताय तानि ‘‘निकेत’’न्ति वुत्तानि. इदानि यथावुत्तमत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘समानेपि ही’’तिआदि वुत्तं. ओकोति वुच्चति गेहमेव रत्तिट्ठानभावतो. निकेतन्ति वुच्चति उय्यानादि दिवाट्ठानभावतो. ततो दुब्बलतरो होति छन्दरागो.
गेहस्सितसुखेनाति गेहनिस्सितेन चित्तस्स सुखेन सुखितो सुखप्पत्तो होति. किच्चकरणीयेसूति खुद्दकेसु चेव महन्तेसु च कत्तब्बत्थेसु. सयन्ति अत्तना. अन्तोति चित्तज्झासये.
एवंरूपोति ईदिसरूपो. वण्णसद्दो विय रूपसद्दो रूपायतनस्स विय सण्ठानस्सपि वाचकोति अधिप्पायेन ‘‘दीघरस्स काळोदातादीसु रूपेसू’’ति वुत्तं. सुखादीसूति सोमनस्सादीसु. तत्थ हि ‘‘अभिण्हं सोमनस्सितो भवेय्य’’न्ति पत्थना सिया. एवंसञ्ञो नामाति विसयवसेन सञ्ञाविसेसपत्थनमाह. एवंविञ्ञाणोति पन इध विसयमुखेन विञ्ञाणविसेसपत्थनं वदति – ‘‘एवंनिपुणरूपदस्सनसमत्थं, एवंपञ्चपसादपटिमण्डितनिस्सयञ्च मे विञ्ञाणं भवेय्या’’ति.
वट्टं पुरतो अकुरूमानोति लोके चित्तं अपत्थेन्तो. असिलिट्ठं पुब्बेनापरं असम्बद्धं. वदन्ति एतेनाति वादो, दोसोति आह – ‘‘तुय्हं दोसो’’तिआदि. इधेव इमस्मिंयेव समागमे. निब्बेठेहि दोसतो अत्तानं मोचेहि.
हालिद्दिकानिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियहालिद्दिकानिसुत्तवण्णना
४. चूळछक्कपञ्हेति मूलपण्णासे चूळतण्हासङ्खयसुत्ते (म. नि. १.३९० आदयो). महासक्कपञ्हेपीति महातण्हासङ्खयसुत्तेपि (म. नि. १.३९६ आदयो). एतन्ति ‘‘ये ते समणब्राह्मणा’’तिआदिसुत्तपदं. तण्हा सम्मदेव खीयति एत्थाति तण्हासङ्खयो, असङ्खता धातूति आह ‘‘तण्हासङ्खये निब्बाने’’ति. अन्तं अतिक्कन्तनिट्ठाति अन्तरहितनिट्ठा. तेनाह ‘‘सततनिट्ठा’’ति. सेसपदेसूति ‘‘अच्चन्तयोगक्खेमिनो’’तिआदीसु.
दुतियहालिद्दिकानिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. समाधिसुत्तवण्णना
५. समाधीति अप्पनासमाधि, उपचारसमाधि वा. कम्मट्ठानन्ति समाधिपादकं विपस्सनाकम्मट्ठानं. ‘‘फातिं गमिस्सती’’ति पाठो. पत्थेतीति ‘‘अहो वत मे ईदिसं रूपं भवेय्या’’ति. अभिवदतीति तण्हादिट्ठिवसेन अभिनिवेसं वदति. तेनाह ‘‘ताय अभिनन्दनाया’’तिआदि. ‘‘अहो पियं इट्ठ’’न्ति वचीभेदे असतिपि तथा लोभुप्पादे सति अभिवदतियेव नाम. तेनाह ‘‘वाचं अभिन्दन्तो’’ति. ‘‘मम इद’’न्ति अत्तनो परिणामेत्वा अनञ्ञगोचरं विय कत्वा गण्हन्तो अज्झोसाय तिट्ठति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘गिलित्वाति परिनिट्ठपेत्वा गण्हाती’’ति. ‘‘अभिनन्दती’’तिआदयो पुब्बभागवसेन वुत्ता, ‘‘उप्पज्जति नन्दी’’ति द्वारप्पत्तवसेन. पठमेहि पदेहि अनुसयो, पच्छिमेन परियुट्ठानन्ति केचि ‘‘गहणट्ठेन उपादान’’न्ति कत्वा. नाभिनन्दति नाभिवदतीति एत्थ हेट्ठा वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. न ‘‘इट्ठं कन्त’’न्ति वदतीति ‘‘इट्ठ’’न्ति न वदति, ‘‘कन्त’’न्ति न वदति. नाभिवदतियेव तण्हाय अनुपादियत्ता.
समाधिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. पटिसल्लाणसुत्तवण्णना
६. ञत्वा आहाति ‘‘सति कायविवेके चित्तविवेको, तस्मिं सति उपधिविवेको च इमेसं लद्धुं वट्टती’’ति ञत्वा आह.
पटिसल्लाणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना
७. गहणेन उप्पन्नं परितस्सनन्ति खन्धपञ्चके ‘‘अहं ममा’’ति गहणेन उप्पन्नं तण्हापरितस्सनं दिट्ठिपरितस्सनञ्च. अपरितस्सनन्ति परितस्सनाभावं, परितस्सनपटिपक्खं वा. अहु वत मेतं बलयोब्बनादि. कम्मविञ्ञाणन्ति विपरिणामारम्मणं तण्हादिट्ठिसहगतं विञ्ञाणं तदनुवत्ति च. अनुपरिवत्ति नाम तं आरम्मणं कत्वा पवत्ति. तेनाह ‘‘विपरिणामारम्मणचित्ततो’’ति. अकुसलधम्मसमुप्पादाति तण्हाय अञ्ञाकुसलधम्मसमुप्पादा. परियादियित्वाति खेपेत्वा, तस्स पवत्तितुं ओकासं अदत्वा. सउत्तासोति तण्हादिट्ठिवसेन सउत्तासो. गण्हित्वाति तण्हादिट्ठिग्गाहेहि गहेत्वा तेसञ्चेव वसेन परितस्सको. रूपभेदानुपरिवत्ति चित्तं न होति. वट्टतीति सब्बाकारेन वत्तुं युत्तन्ति अत्थो.
उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना
८. तण्हामानदिट्ठिवसेन देसना कता ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति देसनाय आगतत्ता. चतूसु सुत्तेसूति पञ्चमादीसु चतूसु सुत्तेसु. चतुत्थे पन विवट्टमेव कथितं.
दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. कालत्तयअनिच्चसुत्तवण्णना
९. यदि अतीतानागतं एतरहि नत्थिभावतो अनिच्चं, पच्चुप्पन्नम्पि तदा नत्थीति को पन वादो तस्स अनिच्चताय, पच्चुप्पन्नम्हि कथाव का उदयब्बयपरिच्छिन्नत्ता तस्स. वुत्तञ्हेतं ‘‘निब्बत्ता ये च तिट्ठन्ति, आरग्गे सासपूपमा’’ति (महानि. १०).
कालत्तयअनिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०-११. कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना
१०-११. तथारूपेनेवाति यथारूपेनेव पुग्गलज्झासयेन नवमं सुत्तं कथितं, तथारूपेनेवाति. ते किर भिक्खू अतीतानागतं ‘‘दुक्ख’’न्ति सल्लक्खेत्वा, तथा ‘‘अनत्ता’’ति सल्लक्खेत्वा पच्चुप्पन्ने किलमिंसु. ‘‘अथ नेस’’न्तिआदि सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेन वत्तब्बं.
कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
नकुलपितुवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. अनिच्चवग्गो
१-१०. अनिच्चादिसुत्तवण्णना
१२-२१. पुच्छावसिकं आनन्दत्थेरस्स पुच्छावसेन देसितत्ता.
अनिच्चादिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
अनिच्चवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. भारवग्गो
१. भारसुत्तवण्णना
२२. उपादानानं आरम्मणभूता खन्धा उपादानक्खन्धा. परिहारभारियट्ठेनाति परिहारस्स भारियभावेन गरुतरभावेन. वुत्तमेव अत्थं पाकटं कातुं ‘‘एतेसञ्ही’’तिआदिमाह. तत्थ यस्मा एतानि ठानगमनादीनि रूपारूपधम्मानं पङ्गुलजच्चन्धानं विय अञ्ञमञ्ञूपस्सयवसेन इज्झन्ति, न पच्चेकं, तस्मा ‘‘एतेस’’न्ति अविसेसवचनं कतं. पुग्गलन्ति खन्धसन्तानं वदति. खन्धसन्तानो हि अविच्छेदेन पवत्तमानो याव परिनिब्बाना खन्धभारं वहन्तो विय लोके खायति तब्बिनिमुत्तस्स सत्तस्स अभावतो. तेनाह ‘‘पुग्गलो’’तिआदि. भारहारोति जातोति भारहारो नाम जातो.
पुनब्भवकरणं पुनब्भवो, तं फलं अरहति, तत्थ नियुत्ताति वा पोनोभविका. तब्भावसहगतं यथा ‘‘सनिदस्सना धम्मा’’ति, न संसट्ठसहगतं, नापि आरम्मणसहगतं. ‘‘तत्र तत्रा’’ति यं यं उप्पत्तिट्ठानं, रूपादिआरम्मणं वा पत्वा तत्रतत्राभिनन्दिनी. तेनाह ‘‘उपपत्तिट्ठाने वा’’तिआदि. पञ्चकामगुणिकोति पञ्चकामगुणारम्मणो. रूपारूपूपपत्तिभवे रागो रूपारूपभवरागो. झाननिकन्ति झानसङ्खाते कम्मभवे रागो. सस्सतादिट्ठीति भवदिट्ठि, तंसहगतो रागो. अयन्ति रागो भवतण्हा नाम. उच्छेददिट्ठि विभवदिट्ठि नाम, तंसहगतो छन्दरागो विभवतण्हा नाम. एस पुग्गलो खन्धभारं आदियति तण्हावसेन पटिसन्धिग्गहणतो. ‘‘असेसमेत्थ तण्हा विरज्जति पलुज्जति निरुज्झति पहीयती’’तिआदिना सब्बपदानि निब्बानवसेनेव वेदितब्बानीति आह ‘‘सब्बं निब्बानस्सेव वेवचन’’न्ति.
भारसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. परिञ्ञसुत्तवण्णना
२३. परिजानितब्बेति पहानपरिञ्ञाय परिजानितब्बे. तथा परिजाननञ्च तत्थ छन्दरागप्पहानं, तेसं अतिक्कमोति आह ‘‘समतिक्कमितब्बेति अत्थो’’ति. अच्चन्तपरिञ्ञन्ति निब्बानं वदति. तेनाह ‘‘समतिक्कमन्ति अत्थो’’ति.
परिञ्ञसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. अभिजानसुत्तवण्णना
२४. ञातपरिञ्ञा कथिता ‘‘अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय जानन’’न्ति कत्वा. दुतियपदेनाति ‘‘परिजान’’न्ति पदेन. ततियचतुत्थेहीति ‘‘विराजयं पजह’’न्ति पदेहि.
अभिजानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४-९. छन्दरागसुत्तादिवण्णना
२५-३०. धातुसंयुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि, केवलञ्हि एत्थ खन्धवसेन देसना आगता, तत्थ धातुवसेनाति अयमेव विसेसो. चत्तारि सच्चानि कथितानि अस्सादादीनवनिस्सरणवसेन देसनाय पवत्तत्ता.
छन्दरागसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
१०. अघमूलसुत्तवण्णना
३१. अघं वुच्चति पापं, अघनिमित्तताय अघं दुक्खं. इदञ्हि दुक्खं नाम विसेसतो पापहेतुकं कम्मफलसञ्ञितं. तथा वट्टदुक्खं अविज्जातण्हामूलकत्ता. अघस्स निमित्तताय अघं दुक्खं. वट्टानुसारी महाजनो हि दुक्खाभिभूतो तस्स पतिकारं मञ्ञमानो तं तं करोतीति.
अघमूलसुत्तवण्णना निट्ठिता.
११. पभङ्गुसुत्तवण्णना
३२. पभिज्जनसभावन्ति खणे खणे पभङ्गुसभावं.
पभङ्गुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
भारवग्गवण्णना निट्ठिता.
४. नतुम्हाकंवग्गो
१. नतुम्हाकंसुत्तवण्णना
३३. छन्दरागप्पहानेनाति तप्पटिबद्धस्स छन्दरागस्स पजहनेन. दब्बादि पाकतिकतिणं पाकटमेवाति अपाकटं दस्सेतुं तालनाळिकेरादि दस्सितं, तिणकट्ठानं वा भेददस्सनत्थं. पियालो फारुसकं.
नतुम्हाकंसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना
३५. यदि रूपं अनुसेतीति रूपधम्मे आरब्भ यदि रागादयो अनुसयनवसेन पवत्तन्ति. तेन सङ्खं गच्छतीति तेन रागादिना तंसमङ्गीपुग्गलो सङ्खातब्बतं ‘‘रत्तो दुट्ठो’’तिआदिना वोहरितब्बतं उपगच्छतीति. तेनाह ‘‘कामरागादीसू’’तिआदि. अभूतेनाति अजातेन अनुसयवसेन अप्पवत्तेन. अनुसयसीसेन हेत्थ अभिभवं वदति. यतो ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्होति सङ्खं न गच्छती’’ति वुत्तं. निप्परियायतो हि मग्गवज्झकिलेसा अनुसयो.
अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना
३६. तं अनुसयितं रूपन्ति तं रागादिना अनुसयितं रूपं मरन्तेन अनुसयेन अनुमरति. तेन वुत्तं ‘‘न ही’’तिआदि. येन अनुसयेन मरन्तेन तं अनुमरति. तेन सङ्खं गच्छतीति तथाभूततो तेन ‘‘रत्तो’’तिआदिवोहारं लभति. येन अनुसयेन कारणभूतेन अनुमीयति, तेन.
दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना
३७-३८. ठितिया ठितिक्खणेन सहितं ठितं. ठितस्स अञ्ञथत्तन्ति उप्पादक्खणतो अञ्ञथाभावो. पञ्ञायतीति उपलब्भति. पच्चयवसेन धरमानत्ता एव जीवमानस्स जीवितिन्द्रियवसेन जरा पञ्ञायति उप्पादक्खणतो अञ्ञथत्तप्पत्तिया. वुत्तमेव अत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘ठिती’’तिआदि वुत्तं. जीवि…पे… नामं. तथा हि अभिधम्मे (ध. स. १९) ‘‘आयु ठिती’’ति निद्दिट्ठं. अञ्ञथत्तन्ति जराय नामन्ति सम्बन्धो.
तीणि लक्खणानि होन्ति सङ्खतसभावलक्खणतो. यो कोचि रूपधम्मो वा अरूपधम्मो वा लोकियो वा लोकुत्तरो वा सङ्खारो. सङ्खारो, न लक्खणं उप्पादादिसभावत्ता. लक्खणं, न सङ्खारो उप्पादादिरहितत्ता. न च…पे… सक्का सङ्खारधम्मत्ता लक्खणस्स. नापि लक्खणं विना सङ्खारो पञ्ञापेतुं सक्का सङ्खारभावेन. तेनाह ‘‘लक्खणेना’’तिआदि. इदानि यथावुत्तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा’’तिआदिमाह. तत्थ लक्खणन्ति काळरत्तसबलादिभावलक्खणं पाकटं होति ‘‘अयं असुकस्स गावी’’ति.
एवं सङ्खारोपि पञ्ञायति सभावतो उपधारेन्तस्स उप्पादलक्खणम्पि उप्पादावत्थाति कत्वा. कालसङ्खातोति उप्पज्जमानकालसङ्खातो. तस्स सङ्खारस्स. खणोपीति उप्पादक्खणोपि पञ्ञायति. उप्पादोपीति उप्पादलक्खणोपि. जरालक्खणन्ति उप्पन्नजीरणलक्खणं, तं ‘‘ठितस्स अञ्ञथत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायती’’ति पाठो. केचि पन ‘‘जरापी’’ति पदम्पेत्थ पक्खिपन्ति. एवञ्च वदन्ति ‘‘न हि तस्मिं खणे तरुणो हुत्वा सङ्खारो भिज्जति, अथ खो जिय्यमानो महल्लको विय जिण्णो एव हुत्वा भिज्जती’’ति, भङ्गेनेव पन जरा अभिभुय्यति खणस्स अतिइत्तरभावतो न सक्का पञ्ञापेतुं ठितियाति तेसं अधिप्पायो. तानीति अरूपधम्मानं तीणि लक्खणानि. अत्थिक्खणन्ति अरूपधम्मविज्जमानक्खणं, उप्पादक्खणन्ति अधिप्पायो. सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं रूपारूपधम्मानं ठितिया न भवितब्बं. तस्सेवाति तस्सा एव ठितिया. तमत्थन्ति जरालक्खणस्स पञ्ञापेतुं असक्कुणेय्यभावं. अञ्ञे पन ‘‘सन्ततिवसेन ठानं ठिती’’ति वदन्ति, तयिदं अकारणं अट्ठानं. यस्मा सुत्ते ‘‘ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’’ति उप्पादवयेहि निब्बिसेसेन ठितिया जोतितत्ता. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. अपिच यथा धम्मस्स उप्पादावत्थाय भिन्ना भङ्गावत्था इच्छिता, अञ्ञथा उप्पज्जमानमेव भिज्जतीति आपज्जति, एवं भङ्गावत्थायपि भिन्ना भङ्गाभिमुखावत्था इच्छितब्बा. न हि अभङ्गाभिमुखो भिज्जति. न चेत्थ सक्का उप्पादाभिमुखावत्थं परिकप्पेतुं तदा तस्स अलद्धत्तलाभत्ता. अयं विसेसोति ठितिक्खणो नाम रूपधम्मानंयेव, न अरूपधम्मानन्ति अयं ईदिसो विसेसो. आचरियमति नाम तस्सेव आचरियस्स मति, सा सब्बदुब्बलाति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि.
आनन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७-१०. अनुधम्मसुत्तादिवण्णना
३९-४२. अपायदुक्खे सकलसंसारदुक्खे च पतितुं अदत्वा धारणट्ठेन धम्मो, मग्गफलनिब्बानानि. तदनुलोमिका चस्स पुब्बभागपटिपदाति आह ‘‘धम्मानुधम्मपटिपन्नस्सा’’तिआदि. ‘‘निब्बिदाबहुलो’’ति अट्ठकथायं पदुद्धारो कतो, पाळियं पन ‘‘निब्बिदाबहुलं विहरेय्या’’ति आगतं. उक्कण्ठनबहुलोति सब्बभवेसु उक्कण्ठनबहुलो. तीहि परिञ्ञाहीति ञाततीरणप्पहानपरिञ्ञाहि. परिजानातीति तेभूमकधम्मे परिच्छिज्ज जानाति, विपस्सनं उस्सुक्कापेति. परिमुच्चति सब्बसंकिलेसतो ‘‘मग्गो पवत्तितो परिमुच्चती’’ति वुत्तत्ता. तथाति इमिना इतो परेसु तीसु मग्गो होतीति दस्सेति. इधाति इमस्मिं सुत्ते. अनियमिताति अग्गहिता. तेसु नियमिता ‘‘अनिच्चानुपस्सी’’तिआदिवचनतो. साति अनुपस्सना. तत्थ नियमितवसेनेवाति इदं लक्खणवचनं यथा ‘‘यदि मे ब्याधयो भवेय्युं, दातब्बमिदमोसध’’न्ति. न हि सक्का एतिस्सा एव अनुपस्सनाय वसेन सम्मसनाचारं मत्थकं पापेतुन्ति.
अनुधम्मसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
नतुम्हाकंवग्गवण्णना निट्ठिता.
५. अत्तदीपवग्गो
१. अत्तदीपसुत्तवण्णना
४३. द्वीहि भागेहि आपो एत्थ गताति दीपो, दीपो वियाति दीपो ओघेहि अनज्झोत्थरनीयताय. यो परो न होति, सो अत्ता, इध पन धम्मो अधिप्पेतो. अत्ता दीपो एतेसन्ति अत्तदीपा. पटिसरणत्थो दीपट्ठोति आह – ‘‘अत्तसरणाति इदं तस्सेव वेवचन’’न्ति. लोकियलोकुत्तरो धम्मो अत्ता नाम एकन्तनाथभावतो. पठमेन पदेन वुत्तो एव अत्थो दुतियपदेन वुच्चतीति वुत्तं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि. यवति एतस्मा फलं पसवतीति योनि, कारणं. किं पभुति उप्पत्तिट्ठानं एतेसन्ति किं पभुतिका. पहानदस्सनत्थं आरद्धं. तेनेवाह ‘‘पुब्बे चेव…पे… ते पहीयन्ती’’ति. न परितस्सति तण्हापरित्तासस्स अभावतो. विपस्सनङ्गेनाति विपस्सनासङ्खातेन कारणेन.
अत्तदीपसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. पटिपदासुत्तवण्णना
४४. सभावतोसन्तो विज्जमानो कायो रूपादिधम्मसमूहोति सक्कायोति आह – ‘‘सक्कायो दुक्ख’’न्ति. दिट्ठि एव समनुपस्सना, दिट्ठिसहिता वा समनुपस्सना दिट्ठिसमनुपस्सना, दिट्ठिमञ्ञनाय सद्धिं इतरमञ्ञना. सह विपस्सनाय चतुमग्गञाणं समनुपस्सना ‘‘चतुन्नं अरियसच्चानं सम्मदेव अनुरूपतो पस्सना’’ति कत्वा.
पटिपदासुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. अनिच्चसुत्तवण्णना
४५. विरागो नाम मग्गो, विमुत्तिफलन्ति आह – ‘‘मग्गक्खणे विरज्जति, फलक्खणे विमुच्चती’’ति. अग्गहेत्वाति एवं निरुज्झमानेहि आसवेहि ‘‘अहं ममा’’ति कञ्चि धम्मं अनादियित्वा. ‘‘चित्तं विरत्तं, विमुत्तं होती’’ति वुत्तत्ता फलं गय्हति, ‘‘खीणा जाती’’तिआदिना पच्चवेक्खणाति आह ‘‘सह फलेन पच्चवेक्खणदस्सनत्थ’’न्ति. उपरि कत्तब्बकिच्चाभावेन ठितं. तेनाह ‘‘विमुत्तत्ता ठित’’न्ति. यं पत्तब्बं, तं अग्गफलस्स पत्तभावेन अधिगतत्ता सन्तुट्ठं परितुट्ठं.
अनिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना
४६. पुब्बन्तं अतीतखन्धकोट्ठासं. अनुगताति सस्सतादीनि कप्पेत्वा गहणवसेन अनुगता. अट्ठारस दिट्ठियोति चतस्सो सस्सतदिट्ठियो, चतस्सो एकच्चसस्सतदिट्ठियो, चतस्सो अन्तानन्तिकदिट्ठियो, चतस्सो अमराविक्खेपदिट्ठियो, द्वे अधिच्चसमुप्पन्नदिट्ठियोति एवं अट्ठारस दिट्ठियो न होन्ति पच्चयघातेन. अपरन्तन्ति अनागतं खन्धकोट्ठासं सस्सतादिभावं कप्पेत्वा गहणवसेन अनुगता. सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च परमदिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एवं चतुचत्तालीस दिट्ठियो न होन्ति पच्चयघातेन. सस्सतदिट्ठिथामसो चेव सीलब्बतदिट्ठिपरामासो च न होति पच्चयघातेन. तेनाह ‘‘एत्तावता पठममग्गो दस्सितो’’ति अनवसेसदिट्ठिपहानकित्तनतो. पहीना विक्खम्भिता. इदं पनाति ‘‘रूपस्मि’’न्तिआदि.
दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना
४७. परिपुण्णगाहवसेनाति पञ्चक्खन्धे असेसेत्वा एकज्झं ‘‘अत्ता’’ति गहणवसेन. एतेसं पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं अञ्ञतरं ‘‘अत्ता’’ति समनुपस्सन्ति. इतीति एवं. यस्स पुग्गलस्स अयं अत्तदिट्ठिसङ्खाता समनुपस्सना अत्थि पटिपक्खेन अविहतत्ता संविज्जति. पञ्चन्नं इन्द्रियानन्ति चक्खादीनं इन्द्रियानं.
आरम्मणन्ति कम्मविञ्ञाणस्स आरम्मणं. मानवसेन च दिट्ठिवसेन च ‘‘अस्मी’’ति गाहे सिज्झन्ते तंसहगता तण्हापि तग्गहिताव होतीति वुत्तं ‘‘तण्हामानदिट्ठिवसेन अस्मीति एवम्पिस्स होती’’ति. गहेत्वाति अहंकारवत्थुवसेन गहेत्वा. अयं अहमस्मीति अयं चक्खादिको, सुखादिको वा अहमस्मि. ‘‘रूपी अत्ता अरोगो परं मरणा’’ति एवमादिगहणवसेन पवत्तनतो वुत्तं ‘‘रूपी भविस्सन्तिआदीनि सब्बानि सस्सतमेव भजन्ती’’ति. विपस्सनाभिनिवेसतो पुब्बे यथेवाकारानि पञ्चिन्द्रियानि, अथ विपस्सनाभिनिवेसतो परं तेनेवाकारेन ठितेसु चक्खादीसु इन्द्रियेसु अविज्जा पहीयति विपस्सनं वड्ढएत्वा मग्गस्स उप्पादनेन, अथ मग्गपरम्पराय अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जति. तण्हामानदिट्ठियो कम्मसम्भारभावतो. कम्मस्स…पे… एको सन्धीति हेतुफलसन्धि. पुन एको सन्धीति फलहेतुसन्धिमाह. तयो पपञ्चा अतीतो अद्धा अतीतभवअद्धानं तेसं अधिप्पेतत्ता. अनागतस्स पच्चयो दस्सितो अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स वसेन. सुतवतो पन अरियसावकस्स वसेन वट्टस्स वूपसमो दस्सितोति.
समनुपस्सनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. खन्धसुत्तवण्णना
४८. तथेवाति आरम्मणभावेनेव. आरम्मणकरणवसेन उपादानेहि उपादातब्बन्ति उपादानियं. इधापीति उपादानक्खन्धेसुपि. विभागत्थे गय्हमाने अनिट्ठप्पसङ्गोपि सिया, अभिधम्मे च रासट्ठो एव आगतो, ‘‘तदेकज्झं अभिसंयुहित्वा’’ति वचनतो ‘‘रासट्ठेन’’इच्चेव वुत्तं.
खन्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७-८. सोणसुत्तादिवण्णना
४९-५०. विसिट्ठोति पधानो. उत्तमोति उक्कट्ठो. अञ्ञं किं भवेय्याति अञ्ञं किं कारणं भवेय्य तथा समनुपस्सनाय अञ्ञेसं अविज्जमानताय वचनपरिट्ठितिपभिन्नतो. वजिरभेददेसनं नाम अत्थतो तेपरिवट्टदेसना.
सोणसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना
५१-५२. नवमदसमेसूति सुत्तद्वयं सहेव उद्धटं, द्वीसुपि अत्थवण्णनाय सरिक्खभावतो. नन्दनट्ठेन नन्दी, रञ्जनट्ठेन रागो. सतिपि सद्दत्थतो भेदे ‘‘इमेसं अत्थतो निन्नानाकरणताया’’ति वत्वापि पहायकधम्मभेदेन पन लब्भतेव भेदमत्ताति दस्सेतुं ‘‘निब्बिदानुपस्सनाय वा’’तिआदि वुत्तं. विरज्जन्तो रागं पजहतीति सम्बन्धो. एत्तावताति ‘‘नन्दिक्खया रागक्खयो’’ति एत्तावता. विपस्सनं निट्ठपेत्वा विपस्सनाकिच्चस्स परियोसानेन. रागक्खयाति वुट्ठानगामिनिपरियोसानाय विपस्सनाय रागस्स खेपितत्ता. अनन्तरं उप्पन्नेन अरियमग्गेन समुच्छेदवसेन नन्दिक्खयोति. तेनाह ‘‘इध मग्गं दस्सेत्वा’’ति. अनन्तरं पन उप्पन्नेन अरियफलेन पटिपस्सद्धिवसेन नन्दिरागक्खया सब्बं संकिलेसतो चित्तं विमुच्चतीति. तेनाह ‘‘फलं दस्सित’’न्ति.
नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
अत्तदीपवग्गवण्णना निट्ठिता.
मूलपण्णासको समत्तो.
६. उपयवग्गो
१. उपयसुत्तवण्णना
५३. उपेतीति उपयो. कथमुपेति? तण्हामानादिवसेनाति आह ‘‘तण्हामानदिट्ठिवसेना’’ति. कथमिदं लब्भतीति? ‘‘अविमुत्तो’’ति वचनतो. तण्हादिट्ठिवसेन हि बद्धो, किं उपेतीति आह ‘‘पञ्चक्खन्धे’’ति तब्बिनिमुत्तस्स तथा उपेतस्स अभावतो. को पनुपेतीति? तंसमङ्गीपुग्गलो. तण्हादिट्ठिवसेन उपगमस्स वुत्तत्ता विञ्ञाणन्ति अकुसलकम्मविञ्ञाणमेवाति वदन्ति. जवापेत्वाति गहितजवं कत्वा. यथा पटिसन्धिं आकड्ढितुं समत्थं, एवं कत्वा. तेनाह ‘‘पटिसन्धी’’तिआदि. अग्गहणे कारणं वुत्तमेव ‘‘ओकं पहाय अनिकेतसारी’’ति गाथाय विस्सज्जने. कम्मनिमित्तादिवसेन पटिसन्धिया पच्चयभूतं आरम्मणं पटिसन्धिजनकस्स कम्मस्स वसेन वोच्छिज्जति. पतिट्ठा न होति सरागकाले विय अनुपट्ठानतो. अप्पतिट्ठितं विञ्ञाणं वुत्तप्पकारेन. अनभिसङ्खरित्वाति अनुप्पादेत्वा पच्चयघातेन.
उपयसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. बीजसुत्तवण्णना
५४. बीजजातानीति जात-सद्दो पदपूरणमत्तन्ति आह ‘‘बीजानी’’ति. वचन्ति सेतवचं. अज्जुकन्ति तच्छकं. फणिज्जकं तुलसि. अभिन्नानीति एकदेसेनपि अखण्डितानि. बीजत्थायाति बीजकिच्चाय. न उपकप्पतीति पच्चयो न होतीति दस्सेति. न पापितानीति पूतितं न उपगतानि. तण्डुलसारस्स आदानतो सारादानि. आरम्मणग्गहणवसेन विञ्ञाणं तिट्ठति एत्थाति विञ्ञाणट्ठितियो. आरम्मणवसेनाति आरम्मणभाववसेन. सिनेहनट्ठेनाति तण्हायनवसेन सिनिद्धतापादनेन, यतो ‘‘नन्दूपसेचन’’न्ति वुत्तं. तथा हि विरोपितं तं कम्मविञ्ञाणं पटिसन्धिअङ्कुरुप्पादनसमत्थं होति. सप्पच्चयन्ति अविज्जाअयोनिसोनमनसिकारादिपच्चयेहि सप्पच्चयं. विरुहति विपाकसन्तानुप्पादनसमत्थो हुत्वा.
बीजसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. उदानसुत्तवण्णना
५५. उदानं उदाहरीति अत्तमनवाचं निच्छारेसि. एस वुत्तप्पकारो उदाहारो. भुसो निस्सयो उपनिस्सयो, दानमेव उपनिस्सयो दानूपनिस्सयो. एस नयो सेसेसुपि. तत्थ दानूपनिस्सयो अन्नादिवत्थूसु बलवाति बलवभावेन होति, तस्मा उपनिस्सयबहुलो कामरागप्पहानेनेव कतपरिचयत्ता विपस्सनमनुयुञ्जन्तो न चिरस्सेव अनागामिफलं पापुणाति, तथा सुविसुद्धसीलूपनिस्सयो कामदोसजिगुच्छनेन. यदि एवं कस्मा इमे द्वे उपनिस्सया दुब्बलाति वुत्ता? विज्जूपमञ्ञाणस्सेव पच्चयभावतो. सोपि भावनूपनिस्सयसहायलाभेनेव, न केवलं. भावना पन पटिवेधस्स विसेसहेतुभावतो बलवा उपनिस्सयो. तथा हि सा वजिरूपमञाणस्स विसेसपच्चयो. तेनाह ‘‘भावनूपनिस्सयो अरहत्तं पापेती’’ति.
सोति मिलकत्थेरो. विहारन्ति वसनट्ठानं. विहारपच्चन्ते हि पण्णसालाय थेरो विहरति. उपट्ठाति एकलक्खणेन. कूटगोणो विय गमनवीथिं. तत्थाति अल्लकट्ठरासिम्हि. उदकमणिकानन्ति उदकथेवानं.
अत्तनियेव उपनेसि उदानकथाय वुत्तधम्मानं परिपुण्णानं अत्तनि संविज्जमानत्ता. तेनाह ‘‘उट्ठानवता’’तिआदि. अयञ्हि मिलकत्थेरो सिक्खाय गारवो सप्पतिस्सो वत्तपटिवत्तं पूरेन्तो विसुद्धसीलो हुत्वा ठितो, तस्मा ‘‘दुब्बलूपनिस्सये’’ति वुत्तं. तेनाह भगवा उदानेन्तो ‘‘नो चस्सं…पे… सञ्ञोजनानी’’ति.
सचे अहं न भवेय्यन्ति यदि अहं नाम कोचि न भवेय्यं तादिसस्स अहंसद्दवचनीयस्स कस्सचि अत्थस्स अभावतो. ततो एव मम परिक्खारोपि न भवेय्यतस्स च पभङ्गुभावेन अनवट्ठितभावतो. एवं अत्तुद्देसिकभावेन पदद्वयस्स अत्थं वत्वा इदानि कम्मफलवसेन वत्तुं ‘‘सचे वा पना’’तिआदि वुत्तं. अतीतपच्चुप्पन्नवसेन सुञ्ञतं दस्सेत्वा इदानि पच्चुप्पन्नानागतवसेन तं दस्सेन्तो ‘‘इदानि पना’’तिआदि वुत्तं. एवं अधिमुच्चन्तोति एदिसं अधिमुत्तिं पवत्तेन्तो. विभविस्सतीति विनस्सिस्सति. विभवो हि विनासो. तेनाह ‘‘भिज्जिस्सती’’ति. विभवदस्सनं विभवोति उत्तरपदलोपेन वुत्तन्ति आह ‘‘विभवदस्सनेना’’ति. विभवदस्सनं नाम अच्चन्ताय विनासस्स दस्सनं. तन्ति अरियमग्गं. सामञ्ञजोतना हेसा विसेसनिट्ठा होतीति ततियमग्गवसेन अत्थो वेदितब्बो.
उपरि मग्गफलन्ति अग्गमग्गफलं. नत्थि एतिस्सा जातिया अन्तरन्ति अनन्तरा, अनन्तरा विपस्सना मग्गस्स. गोत्रभू पन अनुलोमवीथिपरियापन्नत्ता विपस्सनागतिकं वा सिया, निब्बानारम्मणत्ता मग्गगतिकं वाति न तेन मग्गो अन्तरिको नाम होति. तेनाह ‘‘विपस्सना मग्गस्स आसन्नानन्तरं नामा’’ति. फलं पन निब्बानारम्मणत्ता किलेसानं पजहनवसेन पवत्तनतो लोकुत्तरभावतो च कम्ममग्गगतिकमेव, कुसलविपाकभावेन पन नेसं अत्थो पभेदोति विपस्सनाय फलस्स सिया अनन्तरताति वुत्तं ‘‘फलस्स दूरानन्तरं नामा’’ति. ‘‘आसवानं खयो’’ति पन अग्गमग्गे वुच्चमाने विपस्सनानं आसन्नताय वत्तब्बमेव नत्थि. अतसितायेति न तसितब्बे तासं अनापज्जितब्बे. तासोति तासहेतु ‘‘तसति एतस्मा’’ति कत्वा. सोति अस्सुतवा पुथुज्जनो. तिलक्खणाहतन्ति अनिच्चतादिलक्खणत्तयलक्खितं. मनम्हि नट्ठोति ईसकं नट्ठोम्हि, ततो परम्पि तत्थेव ठत्वा किञ्चि अपूरितत्ता एव मुत्तोति अधिप्पायो. ‘‘न तासो नाम होती’’ति वत्वा तस्स अतासभावं दस्सेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं. कल्याणपुथुज्जनो हि भयतुपट्ठानञाणेन ‘‘सभया सङ्खारा’’ति विपस्सन्तो न उत्तसति.
उदानसुत्तवण्णना निट्ठिता.