८. खज्जनीयवग्गो

१-३. अस्सादसुत्तादिवण्णना

७३-७५. चतुसच्चमेव कथितं अस्सादादीनञ्चेव समुदयादीनञ्च वसेन देसनाय पवत्तत्ता. यस्मा अस्सादो समुदयसच्चं, आदीनवो दुक्खसच्चं, निस्सरणं मग्गसच्चं निरोधसच्चञ्चाति वुत्तोवायमत्थो; दुतिये समुदयस्सादो समुदयसच्चं, आदीनवो दुक्खसच्चं, अत्थङ्गमो निरोधसच्चं, निस्सरणं मग्गसच्चन्ति वुत्तोवायमत्थो; ततियं अरियसावकस्सेव वसेन वुत्तं.

अस्सादसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

४. अरहन्तसुत्तवण्णना

७६. यत्तका सत्तावासाति तस्मिं तस्मिं सत्तनिकाये आवसनट्ठेन सत्ता एव सत्तावासा. तेन यत्तका सत्तावासा, तेहि सब्बेहिपि एते अग्गा एते सेट्ठा, ये इमे अरहन्ताति दस्सेति. पुरिमनयेनेवाति पुरिमस्मिं सत्तट्ठानकोसल्लसुत्ते वुत्तनयेन.

तदत्थपरिदीपनाहीति ‘‘पञ्चक्खन्धे परिञ्ञाय. तण्हा तेसं न विज्जति. अस्मिमानो समुच्छिन्नो’’तिआदिना तस्स यथानिद्दिट्ठस्स सुत्तस्स अत्थदीपनाहि चेव ‘‘अनेजं ते अनुप्पत्ता, चित्तं तेसं अनाविल’’न्तिआदिना विसेसत्थपरिदीपनाहि च. झानमग्गफलपरियापन्नं अतिसयितसुखं एतेसमत्थीति सुखिनोति आह ‘‘झान…पे… सुखिता’’ति. तण्हा तेसं न विज्जतीति एत्थ तेसं अपायदुक्खजनिका तण्हा न विज्जतीति वुत्तं. वट्टमूलिकाय तण्हाय अभावा ‘‘नन्दी तेसं न विज्जती’’ति एत्थ वुच्चतीति. इमस्सपीति पि-सद्देन दुक्खस्साभावेनपीति दुक्खाभावो विय वट्टमूलिकतण्हाभावो सम्पिण्डीयतीति दट्ठब्बं. तेन हि ते अनुपादिसेसनिब्बानप्पत्तिया अच्चन्तसुखिता एवाति वुच्चन्तीति. ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिनयप्पवत्तिया नवविधो. ञाणेनाति अग्गमग्गञ्ञाणेन.

अरहत्तं अनुप्पत्ता. अलित्ताति अमक्खिता. ब्रह्मभूताति ब्रह्मभावं पत्ता, ब्रह्मतो वा अरियमग्गञाणतो भूता अरियाय जातिया जाता. सत्त सद्धम्मा गोचरो पवत्तिट्ठानं एतेसन्ति सत्तसद्धम्मगोचरा.

निरासङ्कचारो नाम गहितो कुतोचिपि तेसं आसङ्काय अभावतो. सम्मादिट्ठिआदीहि दसहि अङ्गेहि सम्माविमुत्ति-सम्माञाणपरियोसानेहि. ‘‘आगुं न करोती’’तिआदीहि चतूहि कारणेहि. तण्हा तेसं न विज्जतीति इदम्पि तण्हापहानस्स बहूपकारतादस्सनं. तेनाह ‘‘दासकारिका तण्हापि तेसं नत्थी’’ति.

न विकम्पन्ति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना.

उद्धं तिरियं अपाचीनन्ति एत्थ ‘‘उद्धं वुच्चती’’तिआदिना रूपमुखेन अत्तभावं गहेत्वा पवत्तो पठमनयो. कालत्तयवसेन धम्मप्पवत्तिं गहेत्वा पवत्तो दुतियनयो. ठानवसेन सकललोकधातुं गहेत्वा पवत्तो ततियनयो. बुद्धाति चत्तारि सच्चानि बुद्धवन्तो.

सीहनादसमोधानन्ति सीहनादानं संकलनं. लोके अत्तनो उत्तरितरस्साभावा अनुत्तरा. उत्तरो ताव तिट्ठतु पुरिसो, सदिसोपि ताव नत्थीति असदिसा. सकलम्पि भवं उत्तरित्वा भवपिट्ठे ठत्वा विमुत्तिसुखेन सुखितत्तादिवसेन एकवीसतियाकारेहि सीहनादं नदन्ति.

अरहन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियअरहन्तसुत्तवण्णना

७७. सुद्धिकमेवाति सुद्धसंखित्तबन्धमेव कत्वा.

दुतियअरहन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सीहसुत्तवण्णना

७८. सीहोति परिस्सयसहनतो पटिपक्खहननतो च ‘‘सीहो’ति लद्धनामो मिगाधिपति. चत्तारोति च समानेपि सीहजातिकभावे वण्णविसेसादिसिद्धेन विसेसेन चत्तारो सीहा. ते इदानि नामतो वण्णतो आहारतो दस्सेत्वा इधाधिप्पेतसीहं नानप्पकारतो विभावेतुं ‘‘तिणसीहो’’तिआदि आरद्धं. तिणभक्खो सीहो तिणसीहो पुरिमपदे उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘साकपत्थिवो’’ति. काळवण्णताय काळसीहो. तथा पण्डुसीहो. तेनाह ‘‘काळसीहो काळगाविसदिसो, पण्डुसीहो पण्डुपलासवण्णगाविसदिसो’’ति. रत्तकम्बलस्स विय केसरो केसरकलापो एतस्स अत्थीति केसरी. लाखारसपरिकम्मकतेहि विय पादपरियन्तेहीति योजना.

कम्मानुभावसिद्धआधिपच्चमहेसक्खताहि सब्बमिगगणस्स राजा सुवण्णगुहतो वातिआदि ‘‘सीहस्स विहारो किरिया एवं होती’’ति कत्वा वुत्तं.

समं पतिट्ठापेत्वाति सब्बभागेहि सममेव भूमियं पतिट्ठापेत्वा. आकड्ढित्वाति पुरतो आकड्ढित्वा. अभिहरित्वाति अभिमुखं हरित्वा. सङ्घातन्ति विनासं. वीसतियट्ठिकं ठानं उसभं.

समसीहोति समजातिको समभागो च सीहो. समानोस्मीति देसनामत्तं, समप्पभावतायपि न भायति. सक्कायदिट्ठिबलवतायाति ‘‘के अञ्ञे अम्हेहि उत्तरितरा, अथ खो मयमेव महाबला’’ति एवं बलातिमाननिमित्ताय अहङ्कारहेतुभूताय सक्कायदिट्ठिया बलभावेन. सक्कायदिट्ठिपहीनत्ताति सक्कायदिट्ठिया पहीनत्ता निरहङ्कारत्ता अत्तसिनेहस्स सुट्ठु समुग्घाटितत्ता न भायति.

तथा तथाति सीहसदिसतादिना तेन तेन पकारेन अत्तानं कथेसीति वत्वा तमत्थं विवरित्वा दस्सेतुं ‘‘सीहोति खो’’तिआदि वुत्तं.

कताभिनीहारस्स लोकनाथस्स बोधिया नियतभावप्पत्तिया एकन्तभावीबुद्धभावोति कत्वा ‘‘तीसु पासादेसु निवासकालो, मगधरञ्ञो पटिञ्ञादानकालो, पायासस्स परिभुत्तकालो’’तिआदिना अभिसम्बोधितो पुरिमावत्थापि सीहसदिसं कत्वा दस्सिता. भाविनि, भूतोपचारोपि हि लोकवोहारो. विज्जाभावसामञ्ञतो भूतविज्जा इतरविज्जापि एकज्झं गहेत्वा पटिच्चसमुप्पादसम्मसनतो तं पुरेतरं सिद्धं विपाकं विय कत्वा आह ‘‘तिस्सो विज्जा विसोधेत्वा’’ति. अनुलोमपटिलोमतो पवत्तञाणवसेन ‘‘यमकञाणमन्थनेना’’ति वुत्तं.

तत्थ विहरन्तस्साति अजपालनिग्रोधमूले विहरन्तस्स. एकादसमे दिवसेति सत्तसत्ताहतो परं एकादसमे दिवसे. अचलपल्लङ्केति इसिपतने धम्मचक्कपवत्तनत्थं निसिन्नपल्लङ्के. तम्पि हि केनचि अप्पटिवत्तियधम्मचक्कपवत्तनत्थं निसज्जाति कत्वा वजिरासनं विय अचलपल्लङ्कं वुच्चति. इमस्मिञ्च पन पदेति ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता’’तिआदिनयप्पवत्ते इमस्मिं सद्धम्मकोट्ठासे. धम्मघोसो…पे… दससहस्सिलोकधातुं पटिच्छादेसि ‘‘सब्बत्थ ठिता सुणन्तू’’ति अधिट्ठानेन. सोळसहाकारेहीति ‘‘दुक्खपरिञ्ञा, समुदयप्पहानं, निरोधसच्छिकिरिया, मग्गभावना’’ति एवं एकेकस्मिं मग्गे चत्तारि चत्तारि कत्वा सोळसहि आकारेहि.

वुत्तोयेव, न इध वत्तब्बो, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति अधिप्पायो. यस्मा च अपरेहिपि अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतोति आरभित्वा उदानट्ठकथादीसुपि (उदा. अट्ठ. १८; इतिवु. ३८) तथागतपदस्स अत्थो वुत्तो एव, तस्मा तत्थ वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. यदिपि भगवा न बोधिपल्लङ्के निसिन्नमत्तोव अभिसम्बुद्धो जातो, तथापि ताय निसज्जाय निसिन्नोव पनुज्ज सब्बपरिस्सयं अभिसम्बुद्धो जातो. तथा हि तं ‘‘अपराजितपल्लङ्क’’न्ति वुच्चति. तस्मा ‘‘याव बोधिपल्लङ्का वा’’ति वत्वा तेन अपरितुस्सन्तो ‘‘याव अरहत्तमग्गञाणा वा’’ति आह.

इति रूपन्ति एत्थ इति-सद्दो निदस्सनत्थो. तेन रूपं सरूपतो परिमाणतो परिच्छेदतो दस्सितन्ति आह ‘‘इदं रुप’’न्तिआदि. ‘‘इदं रूप’’न्ति हि इमिना भूतुपादायभेदरूपं सरूपतो दस्सितं. एत्तकं रूपन्ति इमिना तं परिमाणतो दस्सितं. तस्स च परिमाणस्स एकन्तभावदस्सनेन ‘‘न इतो भिय्यो रूपं अत्थी’’ति वुत्तं. सभावतोति सलक्खणतो. सरसतोति सकिच्चतो. परियन्ततोति परिमाणपरियन्ततो. परिच्छेदतोति यत्तके ठाने तस्स पवत्ति, तस्स परिच्छेदनतो. परिच्छिन्दनतोति परियोसानप्पत्तितो. तं सब्बं दस्सितं होति यथावुत्तेन विभागेन. अयं रूपस्स समुदयो नामाति अयं आहारादि रूपस्स समुदयो नाम. तेनाह ‘‘एत्तावता’’तिआदि. अत्थङ्गमोति निरोधो. ‘‘आहारसमुदया आहारनिरोधा’’ति च असाधारणमेव गहेत्वा सेसे आदि-सद्देन सङ्गण्हाति.

पण्णासलक्खणपटिमण्डितन्ति पण्णासउदयब्बयलक्खणविभूसितं समुदयत्थङ्गमगहणतो. खीणासवत्ताति अनवसेसं सावसेसञ्च आसवानं परिक्खीणत्ता. अनागामीनम्पि हि भयं चित्तुत्रासो च न होतीति. ञाणसंवेगो भयतूपट्ठानञाणं. इतरेसं पन देवानन्ति अखीणासवे देवे सन्धाय वदति. भोति धम्मालपनमत्तन्ति वाचसिकं तथालपनमत्तं.

चक्कन्ति सत्थु आणाचक्कं, तं पन धम्मतो आगतन्ति धम्मचक्कं. तत्थ अरियसावकानं पटिवेधधम्मतो आगतन्ति धम्मचक्कं. इतरेसं देसनाधम्मतो आगतन्ति धम्मचक्कं. दुविधेपि ञाणं पधानन्ति ञाणसीसेन वुत्तं ‘‘पटिवेधञाणम्पि देसनाञाणम्पी’’ति. इदानि तं ञाणद्वयं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘पटिवेधञाणं नामा’’तिआदि वुत्तं. यस्मा चस्स ञाणस्स सुप्पटिविद्धत्ता भगवा तानि सट्ठि नयसहस्सानि वेनेय्यानं दस्सेतुं समत्थो अहोसि, तस्मा तानि सट्ठि नयसहस्सानि तेन ञाणेन सद्धिंयेव सिद्धानीति कत्वा दस्सेन्तो ‘‘सट्ठिया च नयसहस्सेहि पटिविज्झी’’ति आह. तिपरिवट्टन्ति इदं दुक्खन्ति च, परिञ्ञेय्यन्ति च, परिञ्ञातन्ति च एवं तिपरिवट्टं, तंयेव द्वादसाकारं. तन्ति देसनाञाणं पवत्तेति एस भगवा. अप्पटिपुग्गलोति पतिनिधिभूतपुग्गलरहितो. एकसदिसस्साति निब्बिकारस्स.

सीहसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. खज्जनीयसुत्तवण्णना

७९. विपस्सनावसेनाति एतरहि रूपवेदनादयो अनुस्सरित्वा ‘‘पुब्बेपाहं एवंवेदनो अहोसि’’न्ति अतीतानं रूपवेदनादीनं पच्चुप्पन्नेहि विसेसाभावदस्सना विपस्सना, तस्सा विपस्सनाय वसेन. य्वायं ‘‘न इदं अभिञ्ञावसेना’’ति पटिक्खेपो कतो, तस्स कारणं दस्सेन्तो ‘‘अभिञ्ञावसेन ही’’तिआदिमाह. खन्धपटिबद्धा नाम गोत्तवण्णहारादयो. एवं अनुस्सरन्तोति यथावुत्तविपस्सनावसेन अनुस्सरन्तो. सभावधम्मानं एव अनुस्सरणस्स वुत्तत्ता ‘‘सुञ्ञतापब्ब’’न्ति वुत्तं.

यस्मा ते एव रूपादयो नेव अत्ता, न अत्तनिया असारा अनिस्सरा, तस्मा ततो सुञ्ञा, तेसं भावो सुञ्ञता, तस्सा लक्खणं रुप्पनादिकं दस्सेतुं.

किञ्चाति हेतुअत्थजोतके कारणे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘किञ्चाति कारणपुच्छा, केन कारणेन रूपं वदेथा’’ति. एतन्ति एतं भूतुपादायभेदं धम्मजातं. केन कारणेन रूपं नामाति किं कारणं निस्साय रूपन्ति वुच्चतीति अत्थो. कारणुद्देसोति कारणस्स उद्दिसनं. रुप्पतीति एत्थ रूपं नाम सीतादिविरोधिपच्चयसन्निपातेन विसदिसुप्पत्ति. तेनाह ‘‘सीतेनपी’’तिआदि. पब्बतपादेति चक्कवाळपब्बतपादे, सो पन तत्थ अच्चुग्गतो पाकारो विय ठितो. तथा हि तत्थ सत्ता ओलम्बन्ता तिट्ठन्ति. हत्थपासागताति हत्थपासं आगता उपागता. तत्थाति तस्मिं हत्थपासागते सत्ते. छिज्जित्वाति मुच्छापत्तिया मुच्चित्वा, अङ्गपच्चङ्गउच्छेदवसेन वा परिच्छिज्जित्वा. अच्चन्तखारे उदकेति आतपसन्तापाभावेन अतिसीतभावमेव सन्धाय अच्चन्तखारता वुत्ता सिया. न हि तं कप्पसण्ठानउदकं सम्पत्तिकरमहामेघवुट्ठं पथवीसन्धारकं कप्पविनासउदकं विय खारं भवितुं अरहति, तथा सति पथवीपि विलीयेय्याति. महिंसकरट्ठं नाम हिमवन्तपदेसे एकं रट्ठं.

अवीचिमहानिरयेति सउस्सदं अवीचिनिरयं वुत्तं. गङ्गापिट्ठेति गङ्गातीरे.

सरन्ता गच्छन्तीति सरीसपपदस्स अत्थं वदति. एतन्ति रुप्पनं. यथा कठिनता पथविया पच्चत्तलक्खणं, एवं रुप्पनं रूपक्खन्धस्स पच्चत्तलक्खणं, सभावभूतलक्खणन्ति अत्थो.

पुरिमसदिसन्ति पुरिमे रूपक्खन्धे वुत्तेन सदिसं. तं ‘‘किन्ति कारणपुच्छा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सुखं इट्ठारम्मणं. सुखादीनं वेदनानं. पच्चयतोति आरम्मणपच्चयतो. अयमत्थोति ‘‘सुखारम्मणं सुखन्ति वुच्चती’’ति अयमत्थो. उत्तरपदलोपेन हेस निद्देसो. वेदयतीति अनुभवति. वेदयितलक्खणाति अनुभवनलक्खणा.

नीलपुप्फेति नीलवण्णपुप्फे. वत्थे वाति नीलवत्थे. वा-सद्देन वण्णधातुआदिं सङ्गण्हाति. अप्पनं वा झानं वापेन्तो. उप्पज्जनसञ्ञापीति यं किञ्चि नीलं रूपायतनं आरब्भ उप्पज्जनसञ्ञापि, या पकिण्णकसञ्ञाति वुच्चति.

रूपत्तायाति रूपभावाय. यागुमेवाति यागुभाविनमेव वत्थुं. यागुत्ताय यागुभावाय. पचति नाम पुग्गलो. एवन्ति यथा यागुआदिवत्थुं पुरिसो यागुआदिअत्थाय पचति निप्फादेति, अयं एवं रुप्पनादिसभावे धम्मसमूहे यथासकं पच्चयेहि अभिसङ्खरियमाने चेतनापधानो धम्मसमूहो पवत्तनत्थं विसेसपच्चयो हुत्वा ते अभिसङ्खरोति निरोपेति निब्बत्तेति. तेनाह ‘‘पच्चयेही’’तिआदि. रूपमेवाति रूपसभावमेव, न अञ्ञं सभावं. अभिसङ्खरोतीति इतरेहि पच्चयधम्मेहि अधिकं सुट्ठु पच्चयतं करोति. ‘‘उपगच्छति यापेति आयूहती’’ति तस्सेव वेवचनानि. अभिसङ्खरणमेव हि आयूहनादीनि. निब्बत्तेतीति तेसं धम्मानं रुप्पनादिभावेन निब्बत्तिया पच्चयो होतीति अत्थो. चेतयितलक्खणस्स सङ्खारस्साति इदं सङ्खारक्खन्धधम्मानं चेतनापधानत्ता वुत्तं. तथा हि भगवा सुत्तन्तभाजनीये सङ्खारक्खन्धं विभजन्तेन चेतनाव विभत्ता.

वातिङ्गणं ब्रहतिफलं. चतुरस्सवल्लीति तिवुतालता. अखारिकन्ति खाररसरहितं, तं पन पण्णफलादि. यत्थ लोणरसो अधिको, तं लोणिकन्ति आह ‘‘लोणयागू’’तिआदि. अम्बिलादिभेदं रसं.

आकारसण्ठानगहणवसेनाति नीलपीतादिआकारगहणवसेन चेव वट्टचतुरस्सादिसण्ठानगहणवसेन च. विनापि आकारसण्ठानाति आकारसण्ठानेहि विना, ते ठपेत्वापि. पच्चत्तभेदगहणवसेनाति तस्स तस्स आरम्मणस्स पभेदगहणवसेन. असम्मोहतोति याथावतो. विसेसो विसेसत्थदीपनतो, अविसेसो अयं धम्मो अविसेसदीपनतो. तेनाह ‘‘विसेसो वेदितब्बो’’ति. जाननञ्हि अविसिट्ठं, तं समासपदतो उपसग्गा विसेसेन्ति. तथा हि सञ्जाननपदं पच्चभिञ्ञाणनिमित्तं आकारगहणमत्तं बोधेति, विजाननपदं ततो विसिट्ठविसयगहणं. पजाननपदं पन ततोपि विसिट्ठतरं पकारतो अवबोधं बोधेति. तेनाह ‘‘तस्सापी’’तिआदि. आरम्मणसञ्जाननमत्तमेवाति नीलादिभेदस्स आरम्मणस्स सल्लक्खणमत्तमेव. अवधारणेन लक्खणपटिवेधत्तं निवत्तेति. तेनाह ‘‘अनिच्च’’न्तिआदि. ञाणसम्पयुत्तचित्तेहि विपस्सन्तस्स विपस्सनाय पगुणभावे सति ञाणविप्पयुत्तेन चित्तेनपि विपस्सना होतियेवाति आह ‘‘अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधञ्च पापेती’’ति. पटिवेधन्ति च उपलद्धिमेव वदति, न पटिविज्झनं. तेनाह ‘‘उस्सक्कित्वा पना’’तिआदि. उस्सक्कित्वाति उस्सक्कापेत्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति असम्मोहसभावत्ता. यथा लक्खणपटिवेधकाले सञ्जाननलक्खणवसेन सञ्ञाणअनुरूपवसेनेव पवत्तं, एवं विञ्ञाणविजाननवसेन वायं अनुरूपवसेनेव पवत्ततीति दट्ठब्बं.

इदानि तमत्थं हेरञ्ञिकादिउपमाय विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. हिरञ्ञं वुच्चति कहापणं, हिरञ्ञजानने नियुत्तो हेरञ्ञिको. लोकवोहारे अजाता असञ्जाता बुद्धि एतस्साति अजातबुद्धि, बालदारको. वोहारकुसलो गामवासी पुरिसो गामिकपुरिसो. उपभोगपरिभोगारहत्ता उपभोगपरिभोगं. तम्बकंसमयत्ता कूटो. महासारत्ता छेको. अड्ढसारत्ता करटो. निहीनसारत्ता सण्हो. एत्थ च यथा हेरञ्ञिको कहापणं चित्तादिभावतो उद्धं कूटादिभावं रूपदस्सनादिवसेन उप्पत्तिट्ठानतोपि जानन्तो अनेकाकारतो जानाति, एवं पञ्ञा आरम्मणं नानप्पकारतो जानाति पटिविज्झति, ताय सद्धिं पवत्तमानविञ्ञाणम्पि यथाविसयं आरम्मणं जानाति.

एवं स्वायं नेसं जानने विसेसो अञ्ञेसं अविसयो, बुद्धानं एव विसयोति इदं विसेसं मिलिन्दपञ्हेन विभावेतुं ‘‘तेनाहा’’तिआदिमाह, तं सुविञ्ञेय्यमेव.

अत्तसुञ्ञानं सभावधम्मानं धम्ममत्तताय कथितत्ता ‘‘अनत्तलक्खणं कथेत्वा’’ति वुत्तं. हेट्ठिममग्गा च यदि अधिगता, अरहत्तस्स अनधिगतत्ता ‘‘एकदेसमत्तेना’’ति वुत्तं, तं अनिच्चलक्खणं दस्सेतुं इदं पब्बमारद्धं, इतरानि द्वे लक्खणानि तस्स परिहारभावेनाति अधिप्पायो.

यस्मा पनेत्थ ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे’’तिआदिदेसनाय तीसु लक्खणेसु इदमेव पधानभावेन दस्सितं, इदं अप्पधानभावेनाति न सक्का वत्तुं, तस्मा ‘‘तीणि लक्खणानि समोधानेत्वा दस्सेतुम्पी’’ति वुत्तं. अपचिनातीति अपचयगामिधम्मे निवत्तेति एकंसतो अपचयगामिपटिपदाय परिपूरणतो. तेनाह ‘‘नो आचिनाती’’तिआदि. वट्टं विनासेतीति विधमति अदस्सनं गमेति. नेव चिनातीति न वड्ढेति. तदेवाति तं वट्टं एव. विस्सज्जेतीति छड्डेति. विकिरतीति विद्धंसेति. विधूपेतीति वट्टत्तयसङ्खातं अग्गिक्खन्धं विगतधूमं विगतसन्तापं करोतीति अत्थोति आह ‘‘निब्बापेती’’ति.

एवं पस्सन्तिआदि अनागामिफले ठितस्स अरियसावकस्स अग्गमग्गफलाधिगमाय देसनाति अधिप्पायेनाह ‘‘वट्टं विनासेत्वा ठितं महाखीणासवं दस्सेस्सामी’’ति. खीणासवस्स अनागतभावदस्सनंयेव, सब्बा चायं हेट्ठिमा देसना सुद्धविपस्सनाकथा, सहपठममग्गा वा सहविज्जूपमधम्मा वा विपस्सनाकथाति दस्सेन्तो ‘‘एत्तकेन ठानेना’’तिआदिमाह.

नमस्सन्तियेव महता गारवबहुमानेन. तेनाह ‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञा’’तिआदि. तत्थ निदस्सनं दस्सेन्तो ‘‘आयस्मन्तं नीतत्थेरं विया’’ति वत्वा तमत्थं विभावेतुं ‘‘थेरो’’तिआदिमाह. तत्थ खुरग्गेयेवाति केसोरोपनत्थं खुरधाराय अग्गे सीसे ठपिते तचपञ्चककम्मट्ठानमुखेन भावनं अनुयुञ्जन्तो अरहत्तं पत्वा. ब्रह्मविमानाति ब्रह्मानं निवासभूता विमाना.

खज्जनीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. पिण्डोल्यसुत्तवण्णना

८०. अपकरीयति एतेनाति अपकरणं, पदं. अपकरणं पकरणं कारणन्ति अत्थतो एकं. तेनाह ‘‘किस्मिञ्चिदेव कारणे’’ति. नीहरित्वाति अत्तनो समीपचारभावतो अपनेत्वा. तथाकरणञ्च एवमेते एत्तकम्पि अप्पटिरूपं अकत्वा आयतिं सम्मा पटिपज्जिस्सन्तीति. लद्धबलाति लद्धञाणबला.

एकद्वीहिकायाति एकेकस्स चेव द्विन्नं द्विन्नञ्च ईहिका गति उपसङ्कमना एकद्वीहिका. तेनाह ‘‘एकेको चेव द्वे द्वे च हुत्वा’’ति. पुथुज्जनानं समुदितानं नाम किरिया तादिसीपि सियाति वुत्तं ‘‘केळिम्पि करेय्यु’’न्ति. परिकप्पनवसेन सम्मासम्बुद्धं उद्दिस्स पेसला भिक्खूपि एवं करोन्तीति.

युगन्धरपब्बतादीनं अन्तरे सीदन्तरं समुद्दं नाम. तत्थ किर वातो न वायति, पतितं यं किञ्चिपि सीदन्तरनदियं विलीयन्ता सीदन्तेव, तस्मा तं परिवारेत्वा ठिता युगन्धरादयोपि सीदपब्बता नाम. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सीदन्तरे सन्निसिन्नं महासमुद्दं विया’’ति. आहारहेतूति आमिसहेतु सप्पितेलादिनिमित्तं, तेसं पणामना.

पच्छिमन्ति निहीनं. तेनाह ‘‘लामक’’न्ति, लामकन्तो इधाधिप्पेतो –

‘‘मिगानं कोट्ठुको अन्तो, पक्खीनं पन वायसो;

एरण्डो अन्तो रुक्खानं, तयो अन्ता समागता’’ति. –

आदीसु (जा. १.३.१३५) विय. उलतीति अभिचरति. अभिसपन्ति एतेनाति अभिसापो. अभिसापवत्थु पिण्डोल्यं. अत्थो फलं वसो एतस्साति अत्थवसं, कारणं, तम्पि तेसु अत्थि, तत्थ नियुत्ताति अत्थवसिका.

अन्तो हदयस्स अब्भन्तरे अनुपविट्ठा सोकवत्थूहि.

अभिज्झायिताति अभिज्झायनसीलो. अभिण्हप्पवत्तिया चेव बहुलभावेन च बहुलरागो. पूतिभावेनाति कुथितभावेन. ब्यापादो हि उप्पज्जमानो चित्तं अपगन्धं करोति, न सुचिमनुञ्ञभावं. भत्तनिक्खित्तकाको वियाति इदं भत्तट्ठानस्स असरणेन काकस्स नट्ठसतिता पञ्ञायतीति कत्वा वुत्तं, न भत्तनिक्खित्तताय. असण्ठितोति असण्ठितचित्तो. कट्ठत्थन्ति कट्ठेन कत्तब्बकिच्चं.

पापवितक्केहि कतो, तस्मा ते अनवसेसतो पहातब्बाति दस्सनत्थं. द्विन्नं वुत्तत्ता एको पुब्बभागो, इतरो मिस्सकोति वत्तुं युत्तन्ति अधिप्पायेन ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं. एवं तं भावेन्तस्स निरुज्झन्ति एवाति एकेकमिस्सकतावसेन गहेतब्बन्ति पोराणा. उपरि तिपरिवट्टदेसनाय अनिमित्तसमाधियेव दीपितो. तेनाह ‘‘यावञ्चिद’’न्ति. निद्दोसोति वीतरागादिना निद्दोसो.

पिण्डोल्यसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना

८१. परियादिण्णरूपचित्ताति रागादीहि परियादियित्वा खेपेत्वा गहितचित्ता.

भगवतो चारो विदितो परिचयवसेन. सत्था परिभोगं करोति अनुग्गण्हन्तो ‘‘एवं हिस्स दुग्गतिमोक्खो भविस्सती’’ति. अञ्ञत्राति विना.

नागेनाति बुद्धनागेन अङ्कुसरहितेन. ततो एव उजुभूतेन चित्तेन. ईसादन्तस्स नङ्गलसदिसदन्तस्स हत्थिनो एवं चित्तं समेति. तत्थ कारणमाह ‘‘यदेको रमती वने’’ति. एतेन कायविवेकेन रतिसामञ्ञं वदति.

अत्तनो धम्मतायाति पकतिया सयमेव.

आसवानं खयोति इध अरहत्तं अधिप्पेतं, तं पन अग्गमग्गानन्तरमेवाति आह ‘‘मग्गानन्तरं अरहत्तफल’’न्ति. विचयो देसनापञ्ञा अधिप्पेता, सा च अनेकधा पवत्ता एवाति वुत्तं ‘‘विचयसो’’ति, अनेकक्खत्तुं पवत्तमानापि विचयो एवाति कत्वा ‘‘विचयेना’’ति अत्थो वुत्तो. सासनधम्मोति सीलक्खन्धादिपरिदीपनो परियत्तिधम्मो. परिवितक्को उदपादि ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना, एवं कोट्ठासतो परिच्छिज्ज देसिते मया धम्मे कतमस्स जाननस्स अन्तरा आसवानं खयो होतीति एकच्चस्स कङ्खा होतियेवाति अधिप्पायो. दिट्ठि एव समनुपस्सना दिट्ठिसमनुपस्सना. दिट्ठिसङ्खारोति दिट्ठिपच्चयो सङ्खारो. ततो एव तण्हापच्चयो होतीति वुत्तं ‘‘ततोजो सो सङ्खारो’’ति. ततो तण्हातो सो सङ्खारो जातोति चतूसु एस दिट्ठिसङ्खारो दिट्ठूपनिस्सयो सङ्खारो जायति. अविज्जासम्फस्सोति अविज्जासम्पयुत्तसम्फस्सो. एवमेत्थ भगवा सळायतननामरूपविञ्ञाणानि सङ्खारपक्खिकानेव कत्वा दस्सेति.

एत्तके ठानेति ‘‘इध भिक्खवे अस्सुतवा पुथुज्जनो’’तिआदिं कत्वा याव ‘‘न मे भविस्सती’’ति एत्तके ठाने. गहितगहितदिट्ठिन्ति सक्कायदिट्ठिया ‘‘सो अत्ता, सो लोको’’तिआदिना पवत्तं सस्सतदिट्ठिं, नो चस्सं, नो च मे सिया’’तिआदिना पवत्तं उच्छेददिट्ठिन्ति तथा तथा गहितदिट्ठिं. ‘‘इति खो, भिक्खवे, सोपि सङ्खारो अनिच्चो’’तिआदिदेसनाय विस्सज्जापेन्तो आगतो. तत्थ तत्थेवास्स उप्पन्नदिट्ठिविवेचनतो इमिस्सा देसनाय पुग्गलज्झासयेन पवत्तितता वेदितब्बा, तेवीसतिया ठानेसु अरहत्तपापनेन देसनाविलासो. ततोजो सो सङ्खारोति ततो विचिकिच्छाय पच्चयभूततण्हातो जातो विचिकिच्छाय सम्पयुत्तो सङ्खारो. यदि सहजातादिपच्चयवसेन ततो तण्हातो जातोति ततोजो सङ्खारोति वुच्चेय्य, इदमयुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘तण्हासम्पयुत्त…पे… जायती’’ति चोदेति. इतरो उपनिस्सयकोटि इधाधिप्पेताति दस्सेन्तो ‘‘अप्पहीनत्ता’’ति वत्वा ‘‘यस्स ही’’तिआदिना तमत्थं विवरति. न हि तण्हाय विचिकिच्छा सम्भवति. यदि असति सहजातकोटिया उपनिस्सयकोटिया तण्हापच्चया विचिकिच्छाय सम्भवो एव. दिट्ठियापीति द्वासट्ठिदिट्ठियापि. तेनाह ‘‘चतूसु ही’’तिआदि. वीसति सक्कायदिट्ठियो सस्सतदिट्ठिं उच्छेददिट्ठिं विचिकिच्छञ्च पक्खिपित्वा पच्चेकं अनिच्चतामुखेन विपस्सनं दस्सेत्वा अरहत्तं पापेत्वा देसना निट्ठापिताति आह ‘‘तेवीसतिया ठानेसू’’तिआदि.

पालिलेय्यसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. पुण्णमसुत्तवण्णना

८२. दिस्सति अपदिस्सतीति देसो, कारणं, तञ्च खो ञापकं दट्ठब्बं. यञ्हि सो जानितुकामो रुप्पनादिसभावं, पठमं पन सरूपं पुच्छित्वा पुन तस्स विसेसो पुच्छितब्बोति पठमं ‘‘इमे नु खो’’तिआदिना पुच्छं करोति, इधापि च सो विसेसो एव तस्स भिक्खुनो अन्तन्ति दस्सेति. अजानन्तो विय पुच्छति तेसं हेतुन्ति अधिप्पायो.

तण्हाछन्दमूलका पभवत्ता. पञ्चुपादानक्खन्धाति एत्थ विसेसतो तण्हुपादानस्स गहणं इतरस्स तग्गहणेनेव गहितं तदविनाभावतोति छन्दरागो एव उद्धटो. इदन्ति तप्पञ्हपटिक्खिपनं. यदिपि खन्धा उपादानेहि असहजातापि होन्ति उपादानस्स अनारम्मणभूतापि, उपादानं पन तेहि सहजातमेव, तदारम्मणञ्च होतियेवाति दस्सेति. न हि असहजातं अनारम्मणञ्च उपादानं अत्थीति. इदानि तमत्थं विवरित्वा दस्सेतुं ‘‘तण्हासम्पयुत्तस्मि’’न्तिआदि वुत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव. आरम्मणतोति आरम्मणकरणतो. ‘‘एवंरूपो सिय’’न्ति एवंपवत्तस्स छन्दरागस्स ‘‘एवंवेदनो सिय’’न्ति एवंपवत्तिया अभावतो तत्थ तत्थेव नतसङ्खारा भिज्जन्ति, तस्मा रूपवेदनारम्मणानं छन्दरागादीनं अभावतो अत्थेव छन्दरागवेमत्तता. छन्दरागस्स पहानादिवसेन छन्दरागपटिसंयुत्तस्स अपुच्छितत्ता, ‘‘अनुसन्धि न घटियती’’ति वुत्तं. किञ्चापि न घटियतीति अञ्ञस्सेव पुच्छितत्ता, तथापि सानुसन्धिकाव पुच्छा, ततो एव सानुसन्धिकं विस्सज्जनं. तत्थ कारणमाह ‘‘तेसं तेस’’न्तिआदिना. तेन अज्झासयानुसन्धिवसेन सानुसन्धिकानेव पुच्छाविस्सज्जनानीति दस्सेति.

पुण्णमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

खज्जनीयवग्गवण्णना निट्ठिता.