१०. निरुत्तिपथसुत्तवण्णना

६२. निरुत्तियोव निरुत्तिपथाति पथ-सद्देन पदवड्ढनमाह यथा ‘‘बीजानियेव बीजजातानी’’ति. निरुत्तिवसेनाति निब्बचनवसेन. पथा च अत्थानुरूपभावतो. तीणिपीति निरुत्तिअधिवचनपञ्ञत्तिपथपदानि. तथा हि ‘‘फुसतीति फस्सो’’तिआदिना नीहरित्वा वचनं निरुत्ति, ‘‘सिरीवड्ढको धनवड्ढको’’तिआदिना वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तं अधिवचनं, ‘‘तक्को वितक्को’’तिआदिना तंतंपकारेन ञापनतो पञ्ञत्ति. अथ वा तंतंअत्थप्पकासनेन निच्छितं, नियतं वा वचनं निरुत्ति. अधि-सद्दो उपरिभागे, उपरि वचनं अधिवचनं. कस्स उपरि? पकासेतब्बस्स अत्थस्साति पाकटोयमत्थो. अधीनं वचनं अधिवचनं. केन अधीनं? अत्थेन. अत्थस्स पञ्ञापनत्थेन पञ्ञत्तीति एवं निरुत्तिआदिपदानं सब्बवचनेसु पवत्ति वेदितब्बा. अञ्ञथा ‘‘फुसतीति फस्सो’’तिआदिप्पकारेन निद्धारणवचनानंयेव निरुत्तिता, सिरिवड्ढकधनवड्ढकपकारानमेव अभिलापनं अधिवचनता. ‘‘तक्को वितक्को’’ति एवंपकारानमेव एकमेव अत्थं तेन तेन पकारेन ञापेन्तानं वचनानं पञ्ञत्तिता च आपज्जेय्य. असंकिण्णाति न संकिण्णा. तेनाह ‘‘अविजहिता…पे… अछड्डिता’’ति. न संकीयन्तीति न संकिरीयन्ति, न संकीयिस्सन्ति न संकिरीयिस्सन्तीति अत्थो. अप्पटिकुट्ठाति न पटिक्खित्ता. यस्मा भङ्गं अतिक्कन्तं उप्पादादि अतिक्कन्तमेव होति, तस्मा वुत्तं ‘‘भङ्गमेवा’’ति. यस्मा देसन्तरं सङ्कन्तोपि अतिक्कन्तन्ति वुच्चति, तस्मा तदाभावं दस्सेतुं ‘‘देसन्तरं असङ्कमित्वा’’ति वुत्तं. यत्थ यत्थ हि सङ्खारा उप्पज्जन्ति, तत्थ तत्थेव भिज्जन्ति निरुज्झन्ति विपरिणमन्ति विनासं आपज्जन्ति. तेनाह ‘‘विपरिणतन्ति…पे… नट्ठ’’न्ति. अपाकटीभूतं अजातत्ता एव.

वसभणगोत्तताय वस्सभञ्ञा. मूलदिट्ठिगतिकाति मूलभूता दिट्ठिगतिका, इमस्मिं कप्पे सब्बपठमं तादिसदिट्ठिसमुप्पादका. पुनप्पुनं आवज्जेन्तस्साति अहेतुवादपटिसंयुत्तगन्थं उग्गहेत्वा परियापुणित्वा तदत्थं वीमंसन्तस्स ‘‘नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदिनयप्पवत्ताय लद्धिया आरम्मणे मिच्छासति सन्तिट्ठति, ‘‘नत्थि हेतू’’तिआदिवसेन अनुस्सवूपलद्धे अत्थे तदाकारपरिवितक्कनेहि सविग्गहे विय सरूपतो चित्तस्स पच्चुपट्ठिते चिरकालपरिचयेन ‘‘एवमेत’’न्ति निज्झानक्खमभावूपगमनेन निज्झानक्खन्तिया तथागहिते पुनप्पुनं तथेव आसेवन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स मिच्छावितक्केन समादियमाना मिच्छावायामूपत्थम्भिता अतंसभावं ‘‘तंसभाव’’न्ति गण्हन्ती मिच्छासतीति लद्धनामा तंलद्धिसहगता तण्हा सन्तिट्ठति. यथासकं वितक्कादिपच्चयलाभेन तस्मिं आरम्मणे अधिट्ठितताय अनेकग्गतं पहाय चित्तं एकग्गतं अप्पितं विय होति मिच्छासमाधिना. सोपि हि पच्चयविसेसेहि लद्धभावनाबलो ईदिसे ठाने समाधानपतिरूपकिच्चकरो होतियेव वालविज्झनादीसु वियाति दट्ठब्बं. तथा हि अनेकक्खत्तुं तेनाकारेन पुब्बभागियेसु जवनवारेसु पवत्तेसु सब्बपच्छिमे जवनवारे सत्त जवनानि जवन्ति. तत्थ पठमे सतेकिच्छो होति, तथा दुतियादीसु. सत्तमे पन जवने सम्पत्ते अतेकिच्छो होति. तेनाह ‘‘अस्सादेन्तस्सा’’तिआदि. इमेसुपीति द्वीसुपि ठानेसु.

पच्चुप्पन्नं वाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘यदेतं अनागतं नाम, नयिदं अनागत’’न्तिआदिकं सङ्गण्हाति. तेपीति ते वस्सभञ्ञापि न मञ्ञिंसु लोकसमञ्ञाय अनतिक्कमनीयतो. तेनाह ‘‘अतीतं पना’’तिआदि. खन्धानं उपरि निरुळ्हा पण्णत्ति.

निरुत्तिपथसुत्तवण्णना निट्ठिता.

उपयवग्गवण्णना निट्ठिता.