५. अत्तदीपवग्गो
१. अत्तदीपसुत्तवण्णना
४३. द्वीहि भागेहि आपो एत्थ गताति दीपो, दीपो वियाति दीपो ओघेहि अनज्झोत्थरनीयताय. यो परो न होति, सो अत्ता, इध पन धम्मो अधिप्पेतो. अत्ता दीपो एतेसन्ति अत्तदीपा. पटिसरणत्थो दीपट्ठोति आह – ‘‘अत्तसरणाति इदं तस्सेव वेवचन’’न्ति. लोकियलोकुत्तरो धम्मो अत्ता नाम एकन्तनाथभावतो. पठमेन पदेन वुत्तो एव अत्थो दुतियपदेन वुच्चतीति वुत्तं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि. यवति एतस्मा फलं पसवतीति योनि, कारणं. किं पभुति उप्पत्तिट्ठानं एतेसन्ति किं पभुतिका. पहानदस्सनत्थं आरद्धं. तेनेवाह ‘‘पुब्बे चेव…पे… ते पहीयन्ती’’ति. न परितस्सति तण्हापरित्तासस्स अभावतो. विपस्सनङ्गेनाति विपस्सनासङ्खातेन कारणेन.
अत्तदीपसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. पटिपदासुत्तवण्णना
४४. सभावतोसन्तो विज्जमानो कायो रूपादिधम्मसमूहोति सक्कायोति आह – ‘‘सक्कायो दुक्ख’’न्ति. दिट्ठि एव समनुपस्सना, दिट्ठिसहिता वा समनुपस्सना दिट्ठिसमनुपस्सना, दिट्ठिमञ्ञनाय सद्धिं इतरमञ्ञना. सह विपस्सनाय चतुमग्गञाणं समनुपस्सना ‘‘चतुन्नं अरियसच्चानं सम्मदेव अनुरूपतो पस्सना’’ति कत्वा.
पटिपदासुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. अनिच्चसुत्तवण्णना
४५. विरागो नाम मग्गो, विमुत्तिफलन्ति आह – ‘‘मग्गक्खणे विरज्जति, फलक्खणे विमुच्चती’’ति. अग्गहेत्वाति एवं निरुज्झमानेहि आसवेहि ‘‘अहं ममा’’ति कञ्चि धम्मं अनादियित्वा. ‘‘चित्तं विरत्तं, विमुत्तं होती’’ति वुत्तत्ता फलं गय्हति, ‘‘खीणा जाती’’तिआदिना पच्चवेक्खणाति आह ‘‘सह फलेन पच्चवेक्खणदस्सनत्थ’’न्ति. उपरि कत्तब्बकिच्चाभावेन ठितं. तेनाह ‘‘विमुत्तत्ता ठित’’न्ति. यं पत्तब्बं, तं अग्गफलस्स पत्तभावेन अधिगतत्ता सन्तुट्ठं परितुट्ठं.
अनिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना
४६. पुब्बन्तं अतीतखन्धकोट्ठासं. अनुगताति सस्सतादीनि कप्पेत्वा गहणवसेन अनुगता. अट्ठारस दिट्ठियोति चतस्सो सस्सतदिट्ठियो, चतस्सो एकच्चसस्सतदिट्ठियो, चतस्सो अन्तानन्तिकदिट्ठियो, चतस्सो अमराविक्खेपदिट्ठियो, द्वे अधिच्चसमुप्पन्नदिट्ठियोति एवं अट्ठारस दिट्ठियो न होन्ति पच्चयघातेन. अपरन्तन्ति अनागतं खन्धकोट्ठासं सस्सतादिभावं कप्पेत्वा गहणवसेन अनुगता. सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च परमदिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एवं चतुचत्तालीस दिट्ठियो न होन्ति पच्चयघातेन. सस्सतदिट्ठिथामसो चेव सीलब्बतदिट्ठिपरामासो च न होति पच्चयघातेन. तेनाह ‘‘एत्तावता पठममग्गो दस्सितो’’ति अनवसेसदिट्ठिपहानकित्तनतो. पहीना विक्खम्भिता. इदं पनाति ‘‘रूपस्मि’’न्तिआदि.
दुतियअनिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना
४७. परिपुण्णगाहवसेनाति पञ्चक्खन्धे असेसेत्वा एकज्झं ‘‘अत्ता’’ति गहणवसेन. एतेसं पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं अञ्ञतरं ‘‘अत्ता’’ति समनुपस्सन्ति. इतीति एवं. यस्स पुग्गलस्स अयं अत्तदिट्ठिसङ्खाता समनुपस्सना अत्थि पटिपक्खेन अविहतत्ता संविज्जति. पञ्चन्नं इन्द्रियानन्ति चक्खादीनं इन्द्रियानं.
आरम्मणन्ति कम्मविञ्ञाणस्स आरम्मणं. मानवसेन च दिट्ठिवसेन च ‘‘अस्मी’’ति गाहे सिज्झन्ते तंसहगता तण्हापि तग्गहिताव होतीति वुत्तं ‘‘तण्हामानदिट्ठिवसेन अस्मीति एवम्पिस्स होती’’ति. गहेत्वाति अहंकारवत्थुवसेन गहेत्वा. अयं अहमस्मीति अयं चक्खादिको, सुखादिको वा अहमस्मि. ‘‘रूपी अत्ता अरोगो परं मरणा’’ति एवमादिगहणवसेन पवत्तनतो वुत्तं ‘‘रूपी भविस्सन्तिआदीनि सब्बानि सस्सतमेव भजन्ती’’ति. विपस्सनाभिनिवेसतो पुब्बे यथेवाकारानि पञ्चिन्द्रियानि, अथ विपस्सनाभिनिवेसतो परं तेनेवाकारेन ठितेसु चक्खादीसु इन्द्रियेसु अविज्जा पहीयति विपस्सनं वड्ढएत्वा मग्गस्स उप्पादनेन, अथ मग्गपरम्पराय अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जति. तण्हामानदिट्ठियो कम्मसम्भारभावतो. कम्मस्स…पे… एको सन्धीति हेतुफलसन्धि. पुन एको सन्धीति फलहेतुसन्धिमाह. तयो पपञ्चा अतीतो अद्धा अतीतभवअद्धानं तेसं अधिप्पेतत्ता. अनागतस्स पच्चयो दस्सितो अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स वसेन. सुतवतो पन अरियसावकस्स वसेन वट्टस्स वूपसमो दस्सितोति.
समनुपस्सनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. खन्धसुत्तवण्णना
४८. तथेवाति आरम्मणभावेनेव. आरम्मणकरणवसेन उपादानेहि उपादातब्बन्ति उपादानियं. इधापीति उपादानक्खन्धेसुपि. विभागत्थे गय्हमाने अनिट्ठप्पसङ्गोपि सिया, अभिधम्मे च रासट्ठो एव आगतो, ‘‘तदेकज्झं अभिसंयुहित्वा’’ति वचनतो ‘‘रासट्ठेन’’इच्चेव वुत्तं.
खन्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७-८. सोणसुत्तादिवण्णना
४९-५०. विसिट्ठोति पधानो. उत्तमोति उक्कट्ठो. अञ्ञं किं भवेय्याति अञ्ञं किं कारणं भवेय्य तथा समनुपस्सनाय अञ्ञेसं अविज्जमानताय वचनपरिट्ठितिपभिन्नतो. वजिरभेददेसनं नाम अत्थतो तेपरिवट्टदेसना.
सोणसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना
५१-५२. नवमदसमेसूति सुत्तद्वयं सहेव उद्धटं, द्वीसुपि अत्थवण्णनाय सरिक्खभावतो. नन्दनट्ठेन नन्दी, रञ्जनट्ठेन रागो. सतिपि सद्दत्थतो भेदे ‘‘इमेसं अत्थतो निन्नानाकरणताया’’ति वत्वापि पहायकधम्मभेदेन पन लब्भतेव भेदमत्ताति दस्सेतुं ‘‘निब्बिदानुपस्सनाय वा’’तिआदि वुत्तं. विरज्जन्तो रागं पजहतीति सम्बन्धो. एत्तावताति ‘‘नन्दिक्खया रागक्खयो’’ति एत्तावता. विपस्सनं निट्ठपेत्वा विपस्सनाकिच्चस्स परियोसानेन. रागक्खयाति वुट्ठानगामिनिपरियोसानाय विपस्सनाय रागस्स खेपितत्ता. अनन्तरं उप्पन्नेन अरियमग्गेन समुच्छेदवसेन नन्दिक्खयोति. तेनाह ‘‘इध मग्गं दस्सेत्वा’’ति. अनन्तरं पन उप्पन्नेन अरियफलेन पटिपस्सद्धिवसेन नन्दिरागक्खया सब्बं संकिलेसतो चित्तं विमुच्चतीति. तेनाह ‘‘फलं दस्सित’’न्ति.
नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
अत्तदीपवग्गवण्णना निट्ठिता.
मूलपण्णासको समत्तो.