४. नतुम्हाकंवग्गो

१. नतुम्हाकंसुत्तवण्णना

३३. छन्दरागप्पहानेनाति तप्पटिबद्धस्स छन्दरागस्स पजहनेन. दब्बादि पाकतिकतिणं पाकटमेवाति अपाकटं दस्सेतुं तालनाळिकेरादि दस्सितं, तिणकट्ठानं वा भेददस्सनत्थं. पियालो फारुसकं.

नतुम्हाकंसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३५. यदि रूपं अनुसेतीति रूपधम्मे आरब्भ यदि रागादयो अनुसयनवसेन पवत्तन्ति. तेन सङ्खं गच्छतीति तेन रागादिना तंसमङ्गीपुग्गलो सङ्खातब्बतं ‘‘रत्तो दुट्ठो’’तिआदिना वोहरितब्बतं उपगच्छतीति. तेनाह ‘‘कामरागादीसू’’तिआदि. अभूतेनाति अजातेन अनुसयवसेन अप्पवत्तेन. अनुसयसीसेन हेत्थ अभिभवं वदति. यतो ‘‘रत्तो दुट्ठो मूळ्होति सङ्खं न गच्छती’’ति वुत्तं. निप्परियायतो हि मग्गवज्झकिलेसा अनुसयो.

अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना

३६. तं अनुसयितं रूपन्ति तं रागादिना अनुसयितं रूपं मरन्तेन अनुसयेन अनुमरति. तेन वुत्तं ‘‘न ही’’तिआदि. येन अनुसयेन मरन्तेन तं अनुमरति. तेन सङ्खं गच्छतीति तथाभूततो तेन ‘‘रत्तो’’तिआदिवोहारं लभति. येन अनुसयेन कारणभूतेन अनुमीयति, तेन.

दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५-६. आनन्दसुत्तादिवण्णना

३७-३८. ठितिया ठितिक्खणेन सहितं ठितं. ठितस्स अञ्ञथत्तन्ति उप्पादक्खणतो अञ्ञथाभावो. पञ्ञायतीति उपलब्भति. पच्चयवसेन धरमानत्ता एव जीवमानस्स जीवितिन्द्रियवसेन जरा पञ्ञायति उप्पादक्खणतो अञ्ञथत्तप्पत्तिया. वुत्तमेव अत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘ठिती’’तिआदि वुत्तं. जीवि…पे… नामं. तथा हि अभिधम्मे (ध. स. १९) ‘‘आयु ठिती’’ति निद्दिट्ठं. अञ्ञथत्तन्ति जराय नामन्ति सम्बन्धो.

तीणि लक्खणानि होन्ति सङ्खतसभावलक्खणतो. यो कोचि रूपधम्मो वा अरूपधम्मो वा लोकियो वा लोकुत्तरो वा सङ्खारो. सङ्खारो, न लक्खणं उप्पादादिसभावत्ता. लक्खणं, न सङ्खारो उप्पादादिरहितत्ता. न च…पे… सक्का सङ्खारधम्मत्ता लक्खणस्स. नापि लक्खणं विना सङ्खारो पञ्ञापेतुं सक्का सङ्खारभावेन. तेनाह ‘‘लक्खणेना’’तिआदि. इदानि यथावुत्तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा’’तिआदिमाह. तत्थ लक्खणन्ति काळरत्तसबलादिभावलक्खणं पाकटं होति ‘‘अयं असुकस्स गावी’’ति.

एवं सङ्खारोपि पञ्ञायति सभावतो उपधारेन्तस्स उप्पादलक्खणम्पि उप्पादावत्थाति कत्वा. कालसङ्खातोति उप्पज्जमानकालसङ्खातो. तस्स सङ्खारस्स. खणोपीति उप्पादक्खणोपि पञ्ञायति. उप्पादोपीति उप्पादलक्खणोपि. जरालक्खणन्ति उप्पन्नजीरणलक्खणं, तं ‘‘ठितस्स अञ्ञथत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायती’’ति पाठो. केचि पन ‘‘जरापी’’ति पदम्पेत्थ पक्खिपन्ति. एवञ्च वदन्ति ‘‘न हि तस्मिं खणे तरुणो हुत्वा सङ्खारो भिज्जति, अथ खो जिय्यमानो महल्लको विय जिण्णो एव हुत्वा भिज्जती’’ति, भङ्गेनेव पन जरा अभिभुय्यति खणस्स अतिइत्तरभावतो न सक्का पञ्ञापेतुं ठितियाति तेसं अधिप्पायो. तानीति अरूपधम्मानं तीणि लक्खणानि. अत्थिक्खणन्ति अरूपधम्मविज्जमानक्खणं, उप्पादक्खणन्ति अधिप्पायो. सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं रूपारूपधम्मानं ठितिया न भवितब्बं. तस्सेवाति तस्सा एव ठितिया. तमत्थन्ति जरालक्खणस्स पञ्ञापेतुं असक्कुणेय्यभावं. अञ्ञे पन ‘‘सन्ततिवसेन ठानं ठिती’’ति वदन्ति, तयिदं अकारणं अट्ठानं. यस्मा सुत्ते ‘‘ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’’ति उप्पादवयेहि निब्बिसेसेन ठितिया जोतितत्ता. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. अपिच यथा धम्मस्स उप्पादावत्थाय भिन्ना भङ्गावत्था इच्छिता, अञ्ञथा उप्पज्जमानमेव भिज्जतीति आपज्जति, एवं भङ्गावत्थायपि भिन्ना भङ्गाभिमुखावत्था इच्छितब्बा. न हि अभङ्गाभिमुखो भिज्जति. न चेत्थ सक्का उप्पादाभिमुखावत्थं परिकप्पेतुं तदा तस्स अलद्धत्तलाभत्ता. अयं विसेसोति ठितिक्खणो नाम रूपधम्मानंयेव, न अरूपधम्मानन्ति अयं ईदिसो विसेसो. आचरियमति नाम तस्सेव आचरियस्स मति, सा सब्बदुब्बलाति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि.

आनन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७-१०. अनुधम्मसुत्तादिवण्णना

३९-४२. अपायदुक्खे सकलसंसारदुक्खे च पतितुं अदत्वा धारणट्ठेन धम्मो, मग्गफलनिब्बानानि. तदनुलोमिका चस्स पुब्बभागपटिपदाति आह ‘‘धम्मानुधम्मपटिपन्नस्सा’’तिआदि. ‘‘निब्बिदाबहुलो’’ति अट्ठकथायं पदुद्धारो कतो, पाळियं पन ‘‘निब्बिदाबहुलं विहरेय्या’’ति आगतं. उक्कण्ठनबहुलोति सब्बभवेसु उक्कण्ठनबहुलो. तीहि परिञ्ञाहीति ञाततीरणप्पहानपरिञ्ञाहि. परिजानातीति तेभूमकधम्मे परिच्छिज्ज जानाति, विपस्सनं उस्सुक्कापेति. परिमुच्चति सब्बसंकिलेसतो ‘‘मग्गो पवत्तितो परिमुच्चती’’ति वुत्तत्ता. तथाति इमिना इतो परेसु तीसु मग्गो होतीति दस्सेति. इधाति इमस्मिं सुत्ते. अनियमिताति अग्गहिता. तेसु नियमिता ‘‘अनिच्चानुपस्सी’’तिआदिवचनतो. साति अनुपस्सना. तत्थ नियमितवसेनेवाति इदं लक्खणवचनं यथा ‘‘यदि मे ब्याधयो भवेय्युं, दातब्बमिदमोसध’’न्ति. न हि सक्का एतिस्सा एव अनुपस्सनाय वसेन सम्मसनाचारं मत्थकं पापेतुन्ति.

अनुधम्मसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

नतुम्हाकंवग्गवण्णना निट्ठिता.