१. परिवीमंसनसुत्तवण्णना

५१. उपपरिक्खमानोति पवत्तिपवत्तिहेतुं, निवत्तिनिवत्तिहेतुञ्च परितुलेन्तो. कुतो पनेतन्ति? ‘‘सम्मा दुक्खक्खया’’ति वचनतो. न हि सब्बदुक्खपरिवीमंसं विना सम्मा दुक्खक्खयो सम्भवति. कस्मातिआदिना जरामरणस्सेव गहणे कारणं पुच्छति. जातिआदीनम्पि पवत्ति दुक्खभाविनीति अधिप्पायो. यस्मा जरामरणे गहिते सति जातिपि गहिता होति, तस्सा अभावे जरामरणस्सेव अभावतो. एस नयो भवादीसुपि. एवं याव जातिधम्मो जरामरणे गहिते गहितोव होति, जरामरणपदेसेन तब्बिकारवन्तो सब्बे तेभूमका सङ्खारा गहिताति एवम्पि जरामरणग्गहणेन सब्बम्पि वट्टदुक्खं गहितमेव होति. तेनाह ‘‘तस्मिं गहिते सब्बदुक्खस्स गहितत्ता’’ति. अनेकविधन्ति बहुविधं बहुकोट्ठासं. ‘‘अनेक’’न्ति वा पाठो. अनेकन्ति बहुलवचनं. विधन्ति खण्डिच्चपालिच्चादिवसेन विपरीतकोट्ठासं. नानप्पकारकन्ति ततो एव नानप्पकारं. न्हत्वा ठितं पुरिसं वियाति बालानं अत्तभावस्स सुभाकारेन उपट्ठानं सन्धायाह.

‘‘सारुप्पभावेना’’ति वुत्तं, किं सब्बथा सारुप्पभावेनाति आह ‘‘निक्किलेसताय परिसुद्धताया’’ति. न हि तस्सेसा असङ्खततादिभावेन सदिसा. पटिपन्नोति पटिमुखो अभिसङ्खारमुखो हुत्वा पन्नो अधिगतो. अनुगतन्ति अनुच्छविकभावेन गतं, यथा च निब्बानस्स अधिगमो होति, एवं तदनुरूपभावेन गतं. एत्थ च पाळियं ‘‘पजानाती’’ति पुब्बभागवसेन पजानना वुत्ता, ‘‘तथा पटिपन्नो च होती’’ति नियतवसेन. ‘‘अपरभागवसेना’’ति अपरे. केचि पन ‘‘यथा पटिपन्नस्स जरामरणं निरुज्झति, तथा पटिपन्नो’’ति वदन्ति. पदवीमंसना पुब्बभागवसेन वेदितब्बा, न मग्गक्खणवसेन. सङ्खारनिरोधायाति एत्थ नयिदं अविज्जापच्चयसङ्खारग्गहणं, अथ खो सङ्खतसङ्खारग्गहणन्ति आह ‘‘सङ्खारदुक्खस्स निरोधत्थाया’’ति. तेनाह ‘‘एत्तावता याव अरहत्ता देसना कथिता’’ति.

‘‘पच्चत्तंयेव परिनिब्बायती’’तिआदिना अरहत्तफलपच्चवेक्खणं, ‘‘सो सुखञ्च वेदनं वेदयती’’तिआदिना सततविहारञ्च दस्सेत्वा देसना सब्बथाव वट्टदेसनातो निवत्तेतब्बा सिया. अविज्जागतोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, तेन एवमादिकं इदं वट्टविवट्टकथनं पुन गण्हाति. पुग्गलसद्दो इतरासं द्विन्नं पकतीनं वाचकोति ततो विसेसेत्वा गहणे पठमपकतिमेव दस्सेन्तो ‘‘पुरिसपुग्गलो’’ति अवोचाति आह ‘‘पुरिसोयेव पुग्गलो’’ति. उभयेनाति पुरिसपुग्गलग्गहणेन. सम्मुतिया अविज्जमानाय कथा देसना सम्मुतिकथा. परमत्थस्स कथा देसना परमत्थकथा. तत्थाति सम्मुतिपरमत्थकथासु, न सम्मुतिपरमत्थेसु. तेनाह ‘‘एवं पवत्ता सम्मुतिकथा नामा’’तिआदि. तत्रिदं सम्मुतिपरमत्थानं लक्खणं – यस्मिं भिन्ने बुद्धिया वा अवयवविनिब्भोगे कते न तंसमञ्ञा, सा घटपटादिप्पभेदा सम्मुति, तब्बिपरियायतो परमत्थो. न हि कक्खळफुसनादिसभावे अयं नयो लब्भति. तत्थ रूपादिधम्मं समूहसन्तानवसेन पवत्तमानं उपादाय ‘‘सत्तो’’तिआदि वोहारोति आह ‘‘सत्तो नरो…पे… सम्मुतिकथा नामा’’ति. यस्मा रूपादयो परमत्थधम्मा ‘‘खन्धा धातुयो’’तिआदिना वुच्चन्ति, न वोहारमत्तं, तस्मा ‘‘खन्धा…पे… परमत्थकथा नामा’’ति वुत्तं. ननु खन्धकथापि सम्मुतिकथाव, सम्मुति हि सङ्केतो खन्धट्ठो रासट्ठो वा कोट्ठासट्ठो वाति? सच्चमेतं, अयं पन खन्धसमञ्ञा फस्सादीसु तज्जापञ्ञत्ति विय परमत्थसन्निस्सया तस्स आसन्नतरा पुग्गलसमञ्ञादयो विय न दूरेति परमत्थसङ्गहता वुत्ता. खन्धसीसेन वा तदुपादाना सभावधम्मा एव गहिता. ननु च सब्बेपि सभावधम्मा सम्मुतिमुखेनेव देसनं आरोहन्ति, न सम्मुखेनाति सब्बापि देसना सम्मुतिदेसनाव सियाति? नयिदमेवं देसेतब्बधम्मविभागेन देसनाविभागस्स अधिप्पेतत्ता, न च सद्दो केनचि पवत्तिनिमित्तेन विना अत्थं पकासेतीति. तेनाह ‘‘परमत्थं कथेन्तापि सम्मुतिं अमुञ्चित्वाव कथेन्ती’’ति. सच्चमेव अविपरीतमेव कथेन्ति.

सम्मुतीति समञ्ञा. परमो उत्तमो अत्थोति परमत्थो, धम्मानं यथाभूतसभावो. तं परमत्थं, सम्मुति पन लोकस्स सङ्केतमत्तसिद्धा. यदि एवं कथं सम्मुतिकथाय सच्चताति आह ‘‘लोकसम्मुतिकारण’’न्ति लोकसमञ्ञं निस्साय पवत्तनतो. लोकसमञ्ञाय हि अभिनिवेसनं विना पञ्ञापना एकच्चस्स सुतस्स सावना विय, न मुसा अनतिक्कमितब्बतो तस्सा. तेनाह भगवा ‘‘जनपदनिरुत्तिं नाभिनिवेसेय्य, समञ्ञं नातिधावेय्या’’ति. धम्मानं सभावधम्मानं. भूतलक्खणं भावस्स लक्खणं दीपेन्तीति कत्वा.

तेरसचेतनाभेदन्ति अट्ठकामावचरकुसलचेतनापञ्चरूपावचरकुसलचेतनाभेदं. अत्तनो सन्तानस्स पुननतो पुज्जभवफलस्स अभिसङ्खरणतो पुञ्ञाभिसङ्खारं. कम्मपुञ्ञेनाति कम्मभूतेन. विपाकपुञ्ञेनाति विपाकसङ्खातेन. पुञ्ञफलम्पि हि उत्तरपदलोपेन ‘‘पुञ्ञ’’न्ति वुच्चति ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु विय. ‘‘अपुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्ति इदं ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्ति एत्थ वुत्तनयमेवाति न उद्धतं. अपुञ्ञफलं उत्तरपदलोपेन ‘‘अपुञ्ञ’’न्ति वुच्चति. सङ्खारन्ति सङ्खारस्स गहितत्ता ‘‘अविज्जागतोय’’न्ति इमिना सङ्खारस्स पच्चयो गहितो, ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदिना पच्चयुप्पन्नं विञ्ञाणं. तस्मिञ्च गहिते नामरूपादि सब्बं गहितमेव होति. तेनाह ‘‘द्वादसपदिको पच्चयाकारो गहितोव होती’’ति.

विज्जाति अरहत्तमग्गञाणं उक्कट्ठनिद्देसेन. तस्सा हि उप्पादा सब्बसो अविज्जा पहीना होति. पठममेवाति इदं अविज्जापहानविज्जुप्पादानं समानकालतादस्सनं. तेनाह ‘‘यथा पना’’तिआदि. पदीपुज्जलेनाति पदीपुज्जलनहेतुना सहेव. विज्जुप्पादाति विज्जुप्पादहेतु, एवं सतीपि समकालत्तेति अधिप्पायो. न गण्हातीति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना न गण्हाति. न तण्हायति न भायति तण्हावुत्तिनो अभावा, ततो एव भयवत्थुनो च अभावा.

गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वाति गिलित्वा विय अञ्ञस्स अविसयं विय करणेन परिनिट्ठापेत्वा. सामिससुखस्स अनेकदुक्खानुबन्धभावतो, सुखाभिनन्दस्स दुक्खहेतुभावतो च सुखं अभिनन्दन्तोयेव दुक्खं अभिनन्दति नाम अग्गिसन्तापसुखं इच्छन्तो धूमदुक्खानुञ्ञातो विय. दुक्खं पत्वा सुखं पत्थनतोति एत्थ दुब्बलगहणिकादयो निदस्सनभावेन वेदितब्बा. ते हि याव सायन्हसमयापि अभुत्वा सायमासादीनि करोन्तो जिघच्छादिं उप्पादेत्वा भुञ्जनादीनि करोन्ति. सुखस्स विपरिणामदुक्खतो सुखं अभिनन्दन्तो दुक्खं अभिनन्दति नामाति योजना. केचि पन दुक्खस्स अभावतो विपरिणामसुखतो तं सुखं अभिनन्दन्तो दुक्खं अभिनन्दतीति वदन्ति. तं न, न हि तादिसं सुखनिमित्तं कोचि दुक्खं अभिनन्दन्तो दिट्ठो, दुक्खहेतुं पन सामिसं सुखं अभिनन्दन्तो दिट्ठो. दुक्खहेतुं सामिसं सुखं अभिनन्दन्तो अत्थतो दुक्खं अभिनन्दति नामाति वुत्तोवायमत्थो. कायोति पञ्चद्वारकायो, सो परियन्तो अवसानं एतस्साति कायपरियन्तिकं. तेनाह ‘‘याव पञ्चद्वारकायो पवत्तति, ताव पवत्त’’न्ति. जीवितपरियन्तिकन्ति एत्थापि एसेव नयो.

पच्छा उप्पज्जित्वा पठमं निरुज्झतीति एकस्मिं अत्तभावे मनोद्वारिकवेदनातो पच्छा उप्पज्जित्वा ततो पठमं निरुज्झति, ततो एव सिद्धमत्थं सरूपेनेव दस्सेतुं ‘‘मनोद्वारिकवेदना पठमं उप्पज्जित्वा पच्छा निरुज्झती’’ति वुत्तं. इदानि तमेव सङ्खेपेन वुत्तं विवरितुं ‘‘सा ही’’तिआदिमाह. याव तेत्तिंसवस्सापि पठमवयो. पण्णासवस्सकालेति पठमवयतो याव पञ्ञासवस्सकाला, ताव ठिता होतीति वुड्ढिहानियो अनुपगन्त्वा सरूपेनेव ठिता होति. मन्दाति मुदुका अतिखिणा. तदाति असीतिनवुतिवस्सकाले. तथा चिरपरिवितक्केपि. भग्गा नित्तेजा भग्गविभग्गा दुब्बला. हदयकोटिंयेवाति चक्खादिवत्थूसु अवत्तेत्वा तेसं खीणत्ता कोटिभूतं हदयवत्थुंयेव. याव एसा वेदना वत्तति.

वापियाति महातळाकेन. पञ्चउदकमग्गसम्पन्नन्ति पञ्चहि उदकस्स पविसननिक्खमनमग्गेहि युत्तं. ततो ततो विस्सन्दमानं सब्बसो पुण्णत्ता.

पठमं देवे वस्सन्तेतिआदि उपमासंसन्दनं. इमं वेदनं सन्धायाति इमं यथावुत्तं परियोसानप्पत्तं मनोद्वारिकवेदनं सन्धाय.

कायस्स भेदाति अत्तभावस्स विनासतो. ‘‘उद्धं जीवितपरियादाना’’ति पाळि, अट्ठकथायं पन जीवितपरियादाना उद्धन्ति पदुद्धारो कतो. परलोकवसेन अगन्त्वा. वेदनानं सीतिभावो नाम सङ्खारदरथपरिळाहभावो, सो पनायं अप्पवत्तिवसेनाति आह ‘‘पवत्ति…पे… भविस्सन्ती’’ति. धातुसरीरानीति अट्ठिकङ्कलसङ्खातधातुसरीरानि. सरीरेकदेसे हि सरीरसमञ्ञा.

कुम्भकारपाकाति कुम्भकारपाकतो. एत्थ पच्चतीति पाको, पचनट्ठानं. तदेव पाचनवसेन आवसन्ति एत्थाति आवासो, तस्मा कुम्भकारावासतो. अविगतवूपसमं सङ्खरितं कुम्भं उद्धरित्वा ठपेन्तो छारिकाय सति पिधानवसेन ठपेति. तथा ठपनं पन सन्धाय वुत्तं ‘‘पटिसिस्सेय्या’’ति. कुम्भस्स पदेसभूतताय आबद्धा अवयवा ‘‘कुम्भकपालानी’’ति अधिप्पेतानि, न छिन्नभिन्नानि. अवयवमुखेन हि समुदायो वुत्तो. तत्थ कपालसमुदायो हि घटो. तेनाह ‘‘मुखवट्टिया एकबद्धानी’’ति. अवसिस्सेय्युन्ति वण्णविसेसउण्हभावापगता घटकारानेव तिट्ठेय्युन्ति. आदित्त…पे… तयो भवा दट्ठब्बा एकादसहि अग्गीहि आदित्तभावतो. यथा कुम्भकारो कुम्भकारावासं आदित्तं पच्चवेक्खति, एवं आरद्धविपस्सकोपेस भवत्तयं रागादीहि आदित्तन्ति आह ‘‘कुम्भकारो विय योगावचरो’’ति. नीहरणदण्डको विय अरहत्तमग्गञाणं भवत्तयपाकतो नीहरणतो. समो भूमिभागो विय निब्बानतलं सब्बविसमा निवत्तनतो.

‘‘आदाननिक्खेपनतो, वयोवुद्धत्थङ्गमतो, आहारमयतो, उतुमयतो, चित्तसमुट्ठानतो, कम्मजतो, धम्मतारूपतो’’ति (विसुद्धि. २.७०६) इमेहि सत्तहि आकारेहि सम्मसन्तो रूपसत्तकं विपस्सति नाम. ‘‘कलापतो, यमकतो, खणिकतो, पटिपाटितो, दिट्ठिउग्घाटनतो, मानसमुग्घाटतो, निकन्तिपरियादानतो’’ति (विसुद्धि. २.७१७) इमेहि सत्तहि आकारेहि सम्मसन्तो अरूपसत्तकं विपस्सति नाम, तस्मा यथावुत्तं इमं रूपसत्तकं अरूपसत्तकञ्च नीहरित्वा विपस्सन्तस्स. यदिपि अरहतो अत्तभावो सब्बभवेहिपि उद्धटो, याव पन अनुपादिसेसपरिनिब्बानं न पापुणाति, ताव तस्मिम्पि सुगतिभवे ठितोयेवाति वत्तब्बतं लब्भतीति ‘‘चतूहि अपायेहि अत्तभावं उद्धरित्वा’’इच्चेव वुत्तं. तेनाह ‘‘खीणासवो पना’’तिआदि. तथा च वक्खति ‘‘अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स वट्टवूपसमो वेदितब्बो’’ति. न परिनिब्बाति अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति अधिप्पायो, सउपादिसेसाय पन निब्बानधातुया परिनिब्बानं अरहत्तप्पत्तियेव. अभिसङ्खारहेतुतो हेत्थ परिळाहवूपसमस्स उपसमभावेन अधिप्पेतत्ता उण्हकुम्भनिब्बाननिदस्सनम्पि न विरुज्झति. अनुपादिन्नकसरीरानीति उतुसमुट्ठानिकरूपकलापे वदन्ति. भिक्खवेति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. इदं पन वचनं. अनुयोगारोपनत्थन्ति कायपरियन्तिकं वेदनं वेदयमानो खीणासवो अपि नु पुञ्ञाभिसङ्खारादिकम्मं करेय्याति पञ्हं कातुं. अथ वा अनुयोगारोपनत्थन्ति ‘‘अपि नु खो खीणासवो भिक्खु पुञ्ञाभिसङ्खारं वा अभिसङ्खरेय्या’’तिआदिना अनुयोगं आरोपेतुं वुत्तं, न ताव यथारद्धदेसनं निट्ठापेतुन्ति अत्थो.

पटिसन्धिविञ्ञाणे सिद्धे तस्मिं भवे उप्पज्जनारहानं विञ्ञाणानं सिया सम्भवो, नासतीति वुत्तं ‘‘विञ्ञाणं पञ्ञायेथाति पटिसन्धिविञ्ञाणं पञ्ञायेथा’’ति. सब्बसो सङ्खारेसु असन्तेसु पटिसन्धिविञ्ञाणं अपि नु खो पञ्ञायेय्य. तस्मिञ्हि अपञ्ञायमाने सब्बं विञ्ञाणं न पञ्ञायेय्य. थेरानन्ति ‘‘भिक्खवे’’ति आलपितत्थेरानं. पञ्हब्याकरणं सम्पहंसति तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्दनतो. अप्पञ्ञाणन्ति अप्पञ्ञायनं. आदि-सद्देन विञ्ञाणे असति नामरूपस्स अप्पञ्ञाणन्ति एवमादिं सङ्गण्हाति. सन्निट्ठानसङ्खातन्ति सद्दहनाकारेन पवत्तसन्निट्ठानसङ्खातं. अधिमोक्खन्ति निच्छयाकारविमोक्खं सद्धाविमोक्खञ्च. तेनाह पाळियं ‘‘सद्दहथ मेतं, भिक्खवे’’ति. सद्धासहितञ्हि निच्छयाकारविमोक्खं सन्धायाह ‘‘सन्निट्ठानसङ्खातं अधिमोक्ख’’न्ति. अन्तोति परियन्तो. परितो छिज्जति एत्थाति परिच्छेदो.

परिवीमंसनसुत्तवण्णना निट्ठिता.