६. दुक्खवग्गो

१. परिवीमंसनसुत्तवण्णना

५१. उपपरिक्खमानोति पवत्तिपवत्तिहेतुं, निवत्तिनिवत्तिहेतुञ्च परितुलेन्तो. कुतो पनेतन्ति? ‘‘सम्मा दुक्खक्खया’’ति वचनतो. न हि सब्बदुक्खपरिवीमंसं विना सम्मा दुक्खक्खयो सम्भवति. कस्मातिआदिना जरामरणस्सेव गहणे कारणं पुच्छति. जातिआदीनम्पि पवत्ति दुक्खभाविनीति अधिप्पायो. यस्मा जरामरणे गहिते सति जातिपि गहिता होति, तस्सा अभावे जरामरणस्सेव अभावतो. एस नयो भवादीसुपि. एवं याव जातिधम्मो जरामरणे गहिते गहितोव होति, जरामरणपदेसेन तब्बिकारवन्तो सब्बे तेभूमका सङ्खारा गहिताति एवम्पि जरामरणग्गहणेन सब्बम्पि वट्टदुक्खं गहितमेव होति. तेनाह ‘‘तस्मिं गहिते सब्बदुक्खस्स गहितत्ता’’ति. अनेकविधन्ति बहुविधं बहुकोट्ठासं. ‘‘अनेक’’न्ति वा पाठो. अनेकन्ति बहुलवचनं. विधन्ति खण्डिच्चपालिच्चादिवसेन विपरीतकोट्ठासं. नानप्पकारकन्ति ततो एव नानप्पकारं. न्हत्वा ठितं पुरिसं वियाति बालानं अत्तभावस्स सुभाकारेन उपट्ठानं सन्धायाह.

‘‘सारुप्पभावेना’’ति वुत्तं, किं सब्बथा सारुप्पभावेनाति आह ‘‘निक्किलेसताय परिसुद्धताया’’ति. न हि तस्सेसा असङ्खततादिभावेन सदिसा. पटिपन्नोति पटिमुखो अभिसङ्खारमुखो हुत्वा पन्नो अधिगतो. अनुगतन्ति अनुच्छविकभावेन गतं, यथा च निब्बानस्स अधिगमो होति, एवं तदनुरूपभावेन गतं. एत्थ च पाळियं ‘‘पजानाती’’ति पुब्बभागवसेन पजानना वुत्ता, ‘‘तथा पटिपन्नो च होती’’ति नियतवसेन. ‘‘अपरभागवसेना’’ति अपरे. केचि पन ‘‘यथा पटिपन्नस्स जरामरणं निरुज्झति, तथा पटिपन्नो’’ति वदन्ति. पदवीमंसना पुब्बभागवसेन वेदितब्बा, न मग्गक्खणवसेन. सङ्खारनिरोधायाति एत्थ नयिदं अविज्जापच्चयसङ्खारग्गहणं, अथ खो सङ्खतसङ्खारग्गहणन्ति आह ‘‘सङ्खारदुक्खस्स निरोधत्थाया’’ति. तेनाह ‘‘एत्तावता याव अरहत्ता देसना कथिता’’ति.

‘‘पच्चत्तंयेव परिनिब्बायती’’तिआदिना अरहत्तफलपच्चवेक्खणं, ‘‘सो सुखञ्च वेदनं वेदयती’’तिआदिना सततविहारञ्च दस्सेत्वा देसना सब्बथाव वट्टदेसनातो निवत्तेतब्बा सिया. अविज्जागतोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, तेन एवमादिकं इदं वट्टविवट्टकथनं पुन गण्हाति. पुग्गलसद्दो इतरासं द्विन्नं पकतीनं वाचकोति ततो विसेसेत्वा गहणे पठमपकतिमेव दस्सेन्तो ‘‘पुरिसपुग्गलो’’ति अवोचाति आह ‘‘पुरिसोयेव पुग्गलो’’ति. उभयेनाति पुरिसपुग्गलग्गहणेन. सम्मुतिया अविज्जमानाय कथा देसना सम्मुतिकथा. परमत्थस्स कथा देसना परमत्थकथा. तत्थाति सम्मुतिपरमत्थकथासु, न सम्मुतिपरमत्थेसु. तेनाह ‘‘एवं पवत्ता सम्मुतिकथा नामा’’तिआदि. तत्रिदं सम्मुतिपरमत्थानं लक्खणं – यस्मिं भिन्ने बुद्धिया वा अवयवविनिब्भोगे कते न तंसमञ्ञा, सा घटपटादिप्पभेदा सम्मुति, तब्बिपरियायतो परमत्थो. न हि कक्खळफुसनादिसभावे अयं नयो लब्भति. तत्थ रूपादिधम्मं समूहसन्तानवसेन पवत्तमानं उपादाय ‘‘सत्तो’’तिआदि वोहारोति आह ‘‘सत्तो नरो…पे… सम्मुतिकथा नामा’’ति. यस्मा रूपादयो परमत्थधम्मा ‘‘खन्धा धातुयो’’तिआदिना वुच्चन्ति, न वोहारमत्तं, तस्मा ‘‘खन्धा…पे… परमत्थकथा नामा’’ति वुत्तं. ननु खन्धकथापि सम्मुतिकथाव, सम्मुति हि सङ्केतो खन्धट्ठो रासट्ठो वा कोट्ठासट्ठो वाति? सच्चमेतं, अयं पन खन्धसमञ्ञा फस्सादीसु तज्जापञ्ञत्ति विय परमत्थसन्निस्सया तस्स आसन्नतरा पुग्गलसमञ्ञादयो विय न दूरेति परमत्थसङ्गहता वुत्ता. खन्धसीसेन वा तदुपादाना सभावधम्मा एव गहिता. ननु च सब्बेपि सभावधम्मा सम्मुतिमुखेनेव देसनं आरोहन्ति, न सम्मुखेनाति सब्बापि देसना सम्मुतिदेसनाव सियाति? नयिदमेवं देसेतब्बधम्मविभागेन देसनाविभागस्स अधिप्पेतत्ता, न च सद्दो केनचि पवत्तिनिमित्तेन विना अत्थं पकासेतीति. तेनाह ‘‘परमत्थं कथेन्तापि सम्मुतिं अमुञ्चित्वाव कथेन्ती’’ति. सच्चमेव अविपरीतमेव कथेन्ति.

सम्मुतीति समञ्ञा. परमो उत्तमो अत्थोति परमत्थो, धम्मानं यथाभूतसभावो. तं परमत्थं, सम्मुति पन लोकस्स सङ्केतमत्तसिद्धा. यदि एवं कथं सम्मुतिकथाय सच्चताति आह ‘‘लोकसम्मुतिकारण’’न्ति लोकसमञ्ञं निस्साय पवत्तनतो. लोकसमञ्ञाय हि अभिनिवेसनं विना पञ्ञापना एकच्चस्स सुतस्स सावना विय, न मुसा अनतिक्कमितब्बतो तस्सा. तेनाह भगवा ‘‘जनपदनिरुत्तिं नाभिनिवेसेय्य, समञ्ञं नातिधावेय्या’’ति. धम्मानं सभावधम्मानं. भूतलक्खणं भावस्स लक्खणं दीपेन्तीति कत्वा.

तेरसचेतनाभेदन्ति अट्ठकामावचरकुसलचेतनापञ्चरूपावचरकुसलचेतनाभेदं. अत्तनो सन्तानस्स पुननतो पुज्जभवफलस्स अभिसङ्खरणतो पुञ्ञाभिसङ्खारं. कम्मपुञ्ञेनाति कम्मभूतेन. विपाकपुञ्ञेनाति विपाकसङ्खातेन. पुञ्ञफलम्पि हि उत्तरपदलोपेन ‘‘पुञ्ञ’’न्ति वुच्चति ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु विय. ‘‘अपुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्ति इदं ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्ति एत्थ वुत्तनयमेवाति न उद्धतं. अपुञ्ञफलं उत्तरपदलोपेन ‘‘अपुञ्ञ’’न्ति वुच्चति. सङ्खारन्ति सङ्खारस्स गहितत्ता ‘‘अविज्जागतोय’’न्ति इमिना सङ्खारस्स पच्चयो गहितो, ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदिना पच्चयुप्पन्नं विञ्ञाणं. तस्मिञ्च गहिते नामरूपादि सब्बं गहितमेव होति. तेनाह ‘‘द्वादसपदिको पच्चयाकारो गहितोव होती’’ति.

विज्जाति अरहत्तमग्गञाणं उक्कट्ठनिद्देसेन. तस्सा हि उप्पादा सब्बसो अविज्जा पहीना होति. पठममेवाति इदं अविज्जापहानविज्जुप्पादानं समानकालतादस्सनं. तेनाह ‘‘यथा पना’’तिआदि. पदीपुज्जलेनाति पदीपुज्जलनहेतुना सहेव. विज्जुप्पादाति विज्जुप्पादहेतु, एवं सतीपि समकालत्तेति अधिप्पायो. न गण्हातीति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना न गण्हाति. न तण्हायति न भायति तण्हावुत्तिनो अभावा, ततो एव भयवत्थुनो च अभावा.

गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वाति गिलित्वा विय अञ्ञस्स अविसयं विय करणेन परिनिट्ठापेत्वा. सामिससुखस्स अनेकदुक्खानुबन्धभावतो, सुखाभिनन्दस्स दुक्खहेतुभावतो च सुखं अभिनन्दन्तोयेव दुक्खं अभिनन्दति नाम अग्गिसन्तापसुखं इच्छन्तो धूमदुक्खानुञ्ञातो विय. दुक्खं पत्वा सुखं पत्थनतोति एत्थ दुब्बलगहणिकादयो निदस्सनभावेन वेदितब्बा. ते हि याव सायन्हसमयापि अभुत्वा सायमासादीनि करोन्तो जिघच्छादिं उप्पादेत्वा भुञ्जनादीनि करोन्ति. सुखस्स विपरिणामदुक्खतो सुखं अभिनन्दन्तो दुक्खं अभिनन्दति नामाति योजना. केचि पन दुक्खस्स अभावतो विपरिणामसुखतो तं सुखं अभिनन्दन्तो दुक्खं अभिनन्दतीति वदन्ति. तं न, न हि तादिसं सुखनिमित्तं कोचि दुक्खं अभिनन्दन्तो दिट्ठो, दुक्खहेतुं पन सामिसं सुखं अभिनन्दन्तो दिट्ठो. दुक्खहेतुं सामिसं सुखं अभिनन्दन्तो अत्थतो दुक्खं अभिनन्दति नामाति वुत्तोवायमत्थो. कायोति पञ्चद्वारकायो, सो परियन्तो अवसानं एतस्साति कायपरियन्तिकं. तेनाह ‘‘याव पञ्चद्वारकायो पवत्तति, ताव पवत्त’’न्ति. जीवितपरियन्तिकन्ति एत्थापि एसेव नयो.

पच्छा उप्पज्जित्वा पठमं निरुज्झतीति एकस्मिं अत्तभावे मनोद्वारिकवेदनातो पच्छा उप्पज्जित्वा ततो पठमं निरुज्झति, ततो एव सिद्धमत्थं सरूपेनेव दस्सेतुं ‘‘मनोद्वारिकवेदना पठमं उप्पज्जित्वा पच्छा निरुज्झती’’ति वुत्तं. इदानि तमेव सङ्खेपेन वुत्तं विवरितुं ‘‘सा ही’’तिआदिमाह. याव तेत्तिंसवस्सापि पठमवयो. पण्णासवस्सकालेति पठमवयतो याव पञ्ञासवस्सकाला, ताव ठिता होतीति वुड्ढिहानियो अनुपगन्त्वा सरूपेनेव ठिता होति. मन्दाति मुदुका अतिखिणा. तदाति असीतिनवुतिवस्सकाले. तथा चिरपरिवितक्केपि. भग्गा नित्तेजा भग्गविभग्गा दुब्बला. हदयकोटिंयेवाति चक्खादिवत्थूसु अवत्तेत्वा तेसं खीणत्ता कोटिभूतं हदयवत्थुंयेव. याव एसा वेदना वत्तति.

वापियाति महातळाकेन. पञ्चउदकमग्गसम्पन्नन्ति पञ्चहि उदकस्स पविसननिक्खमनमग्गेहि युत्तं. ततो ततो विस्सन्दमानं सब्बसो पुण्णत्ता.

पठमं देवे वस्सन्तेतिआदि उपमासंसन्दनं. इमं वेदनं सन्धायाति इमं यथावुत्तं परियोसानप्पत्तं मनोद्वारिकवेदनं सन्धाय.

कायस्स भेदाति अत्तभावस्स विनासतो. ‘‘उद्धं जीवितपरियादाना’’ति पाळि, अट्ठकथायं पन जीवितपरियादाना उद्धन्ति पदुद्धारो कतो. परलोकवसेन अगन्त्वा. वेदनानं सीतिभावो नाम सङ्खारदरथपरिळाहभावो, सो पनायं अप्पवत्तिवसेनाति आह ‘‘पवत्ति…पे… भविस्सन्ती’’ति. धातुसरीरानीति अट्ठिकङ्कलसङ्खातधातुसरीरानि. सरीरेकदेसे हि सरीरसमञ्ञा.

कुम्भकारपाकाति कुम्भकारपाकतो. एत्थ पच्चतीति पाको, पचनट्ठानं. तदेव पाचनवसेन आवसन्ति एत्थाति आवासो, तस्मा कुम्भकारावासतो. अविगतवूपसमं सङ्खरितं कुम्भं उद्धरित्वा ठपेन्तो छारिकाय सति पिधानवसेन ठपेति. तथा ठपनं पन सन्धाय वुत्तं ‘‘पटिसिस्सेय्या’’ति. कुम्भस्स पदेसभूतताय आबद्धा अवयवा ‘‘कुम्भकपालानी’’ति अधिप्पेतानि, न छिन्नभिन्नानि. अवयवमुखेन हि समुदायो वुत्तो. तत्थ कपालसमुदायो हि घटो. तेनाह ‘‘मुखवट्टिया एकबद्धानी’’ति. अवसिस्सेय्युन्ति वण्णविसेसउण्हभावापगता घटकारानेव तिट्ठेय्युन्ति. आदित्त…पे… तयो भवा दट्ठब्बा एकादसहि अग्गीहि आदित्तभावतो. यथा कुम्भकारो कुम्भकारावासं आदित्तं पच्चवेक्खति, एवं आरद्धविपस्सकोपेस भवत्तयं रागादीहि आदित्तन्ति आह ‘‘कुम्भकारो विय योगावचरो’’ति. नीहरणदण्डको विय अरहत्तमग्गञाणं भवत्तयपाकतो नीहरणतो. समो भूमिभागो विय निब्बानतलं सब्बविसमा निवत्तनतो.

‘‘आदाननिक्खेपनतो, वयोवुद्धत्थङ्गमतो, आहारमयतो, उतुमयतो, चित्तसमुट्ठानतो, कम्मजतो, धम्मतारूपतो’’ति (विसुद्धि. २.७०६) इमेहि सत्तहि आकारेहि सम्मसन्तो रूपसत्तकं विपस्सति नाम. ‘‘कलापतो, यमकतो, खणिकतो, पटिपाटितो, दिट्ठिउग्घाटनतो, मानसमुग्घाटतो, निकन्तिपरियादानतो’’ति (विसुद्धि. २.७१७) इमेहि सत्तहि आकारेहि सम्मसन्तो अरूपसत्तकं विपस्सति नाम, तस्मा यथावुत्तं इमं रूपसत्तकं अरूपसत्तकञ्च नीहरित्वा विपस्सन्तस्स. यदिपि अरहतो अत्तभावो सब्बभवेहिपि उद्धटो, याव पन अनुपादिसेसपरिनिब्बानं न पापुणाति, ताव तस्मिम्पि सुगतिभवे ठितोयेवाति वत्तब्बतं लब्भतीति ‘‘चतूहि अपायेहि अत्तभावं उद्धरित्वा’’इच्चेव वुत्तं. तेनाह ‘‘खीणासवो पना’’तिआदि. तथा च वक्खति ‘‘अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स वट्टवूपसमो वेदितब्बो’’ति. न परिनिब्बाति अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति अधिप्पायो, सउपादिसेसाय पन निब्बानधातुया परिनिब्बानं अरहत्तप्पत्तियेव. अभिसङ्खारहेतुतो हेत्थ परिळाहवूपसमस्स उपसमभावेन अधिप्पेतत्ता उण्हकुम्भनिब्बाननिदस्सनम्पि न विरुज्झति. अनुपादिन्नकसरीरानीति उतुसमुट्ठानिकरूपकलापे वदन्ति. भिक्खवेति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. इदं पन वचनं. अनुयोगारोपनत्थन्ति कायपरियन्तिकं वेदनं वेदयमानो खीणासवो अपि नु पुञ्ञाभिसङ्खारादिकम्मं करेय्याति पञ्हं कातुं. अथ वा अनुयोगारोपनत्थन्ति ‘‘अपि नु खो खीणासवो भिक्खु पुञ्ञाभिसङ्खारं वा अभिसङ्खरेय्या’’तिआदिना अनुयोगं आरोपेतुं वुत्तं, न ताव यथारद्धदेसनं निट्ठापेतुन्ति अत्थो.

पटिसन्धिविञ्ञाणे सिद्धे तस्मिं भवे उप्पज्जनारहानं विञ्ञाणानं सिया सम्भवो, नासतीति वुत्तं ‘‘विञ्ञाणं पञ्ञायेथाति पटिसन्धिविञ्ञाणं पञ्ञायेथा’’ति. सब्बसो सङ्खारेसु असन्तेसु पटिसन्धिविञ्ञाणं अपि नु खो पञ्ञायेय्य. तस्मिञ्हि अपञ्ञायमाने सब्बं विञ्ञाणं न पञ्ञायेय्य. थेरानन्ति ‘‘भिक्खवे’’ति आलपितत्थेरानं. पञ्हब्याकरणं सम्पहंसति तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्दनतो. अप्पञ्ञाणन्ति अप्पञ्ञायनं. आदि-सद्देन विञ्ञाणे असति नामरूपस्स अप्पञ्ञाणन्ति एवमादिं सङ्गण्हाति. सन्निट्ठानसङ्खातन्ति सद्दहनाकारेन पवत्तसन्निट्ठानसङ्खातं. अधिमोक्खन्ति निच्छयाकारविमोक्खं सद्धाविमोक्खञ्च. तेनाह पाळियं ‘‘सद्दहथ मेतं, भिक्खवे’’ति. सद्धासहितञ्हि निच्छयाकारविमोक्खं सन्धायाह ‘‘सन्निट्ठानसङ्खातं अधिमोक्ख’’न्ति. अन्तोति परियन्तो. परितो छिज्जति एत्थाति परिच्छेदो.

परिवीमंसनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. उपादानसुत्तवण्णना

५२. आरम्मणादिभावेन संवत्तनतो उपादानानं हितानि उपादानियानि, तेसु उपादानियेसु. तेनाह ‘‘चतुन्नं उपादानानं पच्चयेसू’’ति. अस्सादं अनुपस्सन्तस्साति असादेतब्बं मिच्छाञाणेन अनुपस्सतो. तदाहारोति सोळस वा वीसं तिंसं चत्तालीसं पञ्ञासं वा आहारो पच्चयो एतस्साति तदाहारो. अग्गिक्खन्धो विय तयो भवा एकादसहि अग्गीहि आदित्तभावतो एतदेव भवत्तयं. अग्गि…पे… पुथुज्जनो अग्गिक्खन्धसदिसस्स भवत्तयस्स परिबन्धनतो.

कम्मट्ठानस्साति विपस्सनाकम्मट्ठानस्स. तेनाह ‘‘तेभूमकधम्मेसू’’ति. धम्मपासादन्ति लोकुत्तरधम्मपासादं. सो हि अच्चुग्गतट्ठेन ‘‘पासादो’’ति वुच्चति. सतिपट्ठानमहावीथियं फलक्खणे पवत्तायाति.

उपादानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३-४. संयोजनसुत्तद्वयवण्णना

५३-५४. महन्तवट्टप्पबन्धओपम्मभावेन तेलपदीपस्स आहतत्ता ‘‘महन्तञ्च वट्टिकपालं गहेत्वा’’ति वुत्तं. पुरिमनयेनेवाति पुरिमस्मिं उपादानियसुत्ते वुत्तनयेनेव. तथा विनेतब्बानं पुग्गलानं अज्झासयवसेन हि इमेसं सुत्तानं एवं वचनं एवं देसना. एस नयो इतो परेसुपि.

संयोजनसुत्तद्वयवण्णना निट्ठिता.

५-६. महारुक्खसुत्तद्वयवण्णना

५५-५६. ओजं अभिहरन्तीति रसहरणियो विय पुरिसस्स सरीरे रुक्खमूलानि रुक्खस्स पथवीआपोरसे उपरि आरोपेन्ति. तेसं तथा आरोपनं ‘‘ओजाया’’तिआदिना विभावेति. हत्थसतुब्बेधमस्साति हत्थसतुब्बेधो, हत्थसतं उब्बिद्धस्सपि. एत्थाति एतिस्सं वट्टकथायं. कम्मारोहनन्ति कम्मपच्चयो.

पुन एत्थाति एतिस्सं विवट्टकथायं. वट्टदुक्खं नासेतुकामस्स दळ्हं उप्पन्नसंवेगञाणं सन्धाय ‘‘कुद्दालो विया’’ति आह. ततो निब्बत्तितञाणं समाधिपच्छिया ठितं निस्साय पवत्तेतब्बविपस्सनारम्भञाणं. रुक्खच्छेदनफरसु वियाति एवंभूतस्स विपस्सना एकन्ततो वट्टच्छेदाय होतियेवाति आह ‘‘रुक्खस्स…पे… मनसिकरोन्तस्स पञ्ञा’’ति. तत्थ कम्मट्ठानन्ति विपस्सनाकम्मट्ठानं. तं चतुब्बिधववत्थानवसेन वीसति पथवीकोट्ठासा, द्वादस आपोकोट्ठासा, चत्तारो तेजोकोट्ठासा, छ वायोकोट्ठासाति द्वेचत्तालीसाय कोट्ठासेसु. विञ्ञाणस्स चाति इति-सद्दो आदिअत्थो पकारत्थो च. तेन भूतरूपानि विञ्ञाणसम्पयुत्तधम्मे च सङ्गण्हाति. सत्तसु सप्पायेसु यस्स अलभन्तस्स कम्मट्ठानं विभूतं हुत्वा न उपट्ठाति, तं सन्धायाह ‘‘अञ्ञतरं सप्पाय’’न्ति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

महारुक्खसुत्तद्वयवण्णना निट्ठिता.

७. तरुणरुक्खसुत्तवण्णना

५७-५९. पलिमज्जेय्याति अल्लकरणवसेन परितो पाळिं बन्धेय्य. तथा करोन्तो यस्मा च तत्थ तिणगच्छादीनं मूलसन्तानग्गहणेन तं ठानं सोधेति नाम, तस्मा वुत्तं ‘‘सोधेय्या’’ति. पंसुन्ति अस्स पवड्ढकारकं, आगन्तुकं पंसुन्ति अत्थो. ददेय्याति पक्खिपेय्य. तेनाह ‘‘थद्ध’’न्तिआदि. वुत्तनयेनेवाति ‘‘रुक्खं नासेतुकामो पुरिसो विया’’तिआदिना पञ्चमसुत्ते वुत्तनयेन. अट्ठमनवमानि उत्तानत्थानेव वुत्तनयत्ता.

तरुणरुक्खसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. निदानसुत्तवण्णना

६०. बहुवचनवसेनाति कुरू नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीवसेन ‘‘कुरू’’ति एवं बहुवचनवसेन. यत्थ भगवतो वसनोकासभूतो कोचि विहारो न होति, तत्थ केवलं गोचरगामकित्तनं निदानकथाय पकति यथा ‘‘सक्केसु विहरति देवदहं नाम सक्यानं निगमो’’ति. ‘‘आयस्मा’’ति वा ‘‘देवानं पियो’’ति वा भवन्ति वा पियसमुदाहारो एसोति आह ‘‘आयस्माति पियवचनमेत’’न्ति. तयिदं पियवचनं गारववसेन वुच्चतीति आह ‘‘गरुवचनमेत’’न्ति. अतिदूरं अच्चासन्नं अतिसम्मुखा अतिपच्छतो उपरिवातो उन्नतप्पदेसोति इमे छ निसज्जदोसा. नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरवसेन छब्बण्णानं.

कुलसङ्गहत्थायाति कुलानुद्दयतावसेन कुलानुग्गण्हनत्थाय. सहस्सभण्डिकं निक्खिपन्तो विय भिक्खापटिग्गण्हनेन तेसं अभिवादनादिसम्पटिच्छनेन च पुञ्ञाभिसन्दस्स जननेन. पटिसम्मज्जित्वाति अन्तेवासिकेहि सम्मट्ठट्ठानं सक्कच्चकारिताय पुन सम्मज्जित्वा. उभयन्ततो पट्ठाय मज्झन्ति आदितो पट्ठाय वेदनं, जरामरणतो पट्ठाय च वेदनं पापेत्वा सम्मसनमाह. तिक्खत्तुन्ति ‘‘आदितो पट्ठाय अन्त’’न्तिआदिना वुत्तचतुराकारुपसंहिते तयो वारे. तेन द्वादसक्खत्तुं सम्मसनमाह. अम्हाकं भगवता गम्भीरभावेनेव कथितत्ता सेसबुद्धेहिपि एवमेव कथितोति धम्मन्वये ठत्वा वुत्तं ‘‘सब्बबुद्धेहि…पे… कथितो’’ति.

पमाणातिक्कमेति अपरिमाणत्थे ‘‘यावञ्चिदं तेन भगवता’’तिआदीसु (दी. नि. १.३) विय. अतिरेकभावजोतनो हि यं याव-सद्दो. तेनाह ‘‘अतिगम्भीरोति अत्थो’’ति. अवभासति खायति उपट्ठाति ञाणस्स. तथा उपट्ठानञ्हि सन्धाय ‘‘दिस्सती’’ति वुत्तं. ननु एस पटिच्चसमुप्पादो एकन्तगम्भीरोव, अथ कस्मा गम्भीरावभासता जोतिताति? सच्चमेतं, एकन्तगम्भीरतादस्सनत्थमेव पनस्स गम्भीरावभासग्गहणं, तस्मा अञ्ञत्थ लब्भमानं चातुकोटिकं ब्यतिरेकमुखेन निदस्सेत्वा तमेवस्स एकन्तगम्भीरतं विभावेतुं ‘‘एकं ही’’तिआदि वुत्तं. एतं नत्थीति अगम्भीरो अगम्भीरावभासो चाति एतं द्वयं नत्थि. तेन यथादस्सिते चातुकोटिके पच्छिमा एककोटि लब्भतीति दस्सेति. तेनाह ‘‘अयं ही’’तिआदि.

येहि गम्भीरभावेहि पटिच्चसमुप्पादो ‘‘गम्भीरो’’ति वुच्चति, ते चतूहि उपमाहि उल्लिङ्गेन्तो ‘‘भवग्गग्गहणाया’’तिआदिमाह. यथा भवग्गग्गहणत्थं हत्थं पसारेत्वा गहेतुं न सक्का दूरभावतो, एवं सङ्खारादीनं अविज्जादिपच्चयसम्भूतसमुदागतत्थो पकतिञाणेन गहेतुं न सक्का. यथा सिनेरुं भिन्दित्वा मिञ्जं पब्बतरसं पाकतिकपुरिसेन नीहरितुं न सक्का, एवं पटिच्चसमुप्पादगते धम्मत्थादिके पकतिञाणेन भिन्दित्वा विभज्ज पटिविज्झनवसेन जानितुं न सक्का. यथा महासमुद्दं पकतिपुरिसस्स बाहुद्वयवसेन पारं तरितुं न सक्का. एवं वेपुल्लट्ठेन महासमुद्दसदिसं पटिच्चसमुप्पादं पकतिञाणेन देसनावसेन परिहरितुं न सक्का. यथा पथविं परिवत्तेत्वा पाकतिकपुरिसस्स पथवोजं गहेतुं न सक्का, एवं इत्थं अविज्जादयो सङ्खारादीनं पच्चया होन्तीति तेसं पटिच्चसमुप्पादसभावो पाकतिकञाणेन नीहरित्वा गहेतुं न सक्कोति, एवं चतुब्बिधगम्भीरतावसेन चतस्सो उपमा योजेतब्बा. पाकतिकञाणवसेन चायमत्थयोजना कता दिट्ठसच्चानं तत्थ पटिवेधसब्भावतो, तथापि यस्मा सावकानं पच्चेकबुद्धानञ्च तत्थ सप्पदेसमेव ञाणं, बुद्धानंयेव निप्पदेसं. तस्मा वुत्तं ‘‘बुद्धविसयं पञ्ह’’न्ति.

माति पटिसेधे निपातो. स्वायं ‘‘उत्तानकुत्तानको विय खायती’’ति वचनं सन्धाय वुत्तोति आह ‘‘मा भणीति अत्थो’’ति. उस्सादेन्तोति पञ्ञावसेन उक्कंसन्तोति अत्थो. अपसादेन्तोति निब्भच्छन्तो, निग्गण्हन्तोति अत्थो. तेनाति महापञ्ञभावेन.

तत्थाति थेरस्स सतिपि उत्तानभावे पटिच्चसमुप्पादस्स अञ्ञेसं गम्भीरभावे. सुभोजनरसपुट्ठस्साति सुन्दरेन भोजनरसेन पोसितस्स. कतयोगस्साति निब्बुद्धपयोगे कतपरिचयस्स. मल्लपासाणन्ति मल्लेहि महाबलेहेव खिपितब्बपासाणं. कुहिं इमस्स भारियट्ठानन्ति कस्मिं पस्से इमस्स पासाणस्स गरुतरपदेसोति तस्स सल्लहुकभावं दीपेन्तो वदति.

तिमिरपिङ्गलेनेव दीपेन्ति तस्स महाविप्फारभावतो. तेनाह ‘‘तस्स किरा’’तिआदि. पक्कुथतीति पक्कुथन्तं विय परिवत्तति परितो वत्तति. लक्खणवचनञ्हेतं. पिट्ठियं सकलिकअट्ठिका पिट्ठिपत्तं. कायूपपन्नस्साति महता कायेन उपेतस्स, महाकायस्साति अत्थो. पिञ्छ वट्टीति पिञ्छ कलापो. सुपण्णवातन्ति नागग्गहणादीसु पक्खपप्फोटनवसेन उप्पज्जनकवातं.

‘‘पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिया’’तिआदिना उद्दिट्ठकारणानि वित्थारतो विवरितुं ‘‘इतो किरा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इतोति इतो भद्दकप्पतो. सतसहस्सिमेति सतसहस्समे. हंसवती नाम नगरं अहोसि जातनगरं. धुरपत्तानीति बाहिरपत्तानि, यानि दीघतमानि.

कनिट्ठभाताति वेमातिकभाता कनिट्ठो यथा अम्हाकं भगवतो नन्दत्थेरो. बुद्धानञ्हि सहोदरा भातरो नाम न होन्ति. तत्थ जेट्ठा ताव नुप्पज्जन्ति, कनिट्ठानं पन असम्भवो एव. भोगन्ति विभवं. उपसन्तोति चोरजनितसङ्खोभवूपसमेन उपसन्तो जनपदो.

द्वे साटके निवासेत्वाति साटकद्वयमेव अत्तनो कायपरिहारियं कत्वा, इतरं सब्बसम्भारं अत्तना मोचेत्वा.

पत्तग्गहणत्थन्ति अन्तोपक्खित्तउण्हभोजनत्ता पत्तस्स अपरापरं हत्थे परिवत्तेन्तस्स सुखेन पत्तग्गहणत्थं. उत्तरिसाटकन्ति अत्तनो उत्तरियं साटकं. एतानि पाकटट्ठानानीति एतानि यथावुत्तानि भगवतो देसनाय पाकटानि बुद्धे बुद्धसावके च उद्दिस्स थेरस्स पुञ्ञकरणट्ठानानि, पच्चेकबुद्धं पन बोधिसत्तञ्च उद्दिस्स थेरस्स पुञ्ञकरणट्ठानानि बहूनियेव.

पटिसन्धिं गहेत्वाति अम्हाकं बोधिसत्तस्स पटिसन्धिग्गहणदिवसेयेव पटिसन्धिं गहेत्वा.

उग्गहनं पाळिया उग्गण्हनं, सवनं अत्थसवनं, परिपुच्छनं गण्ठिट्ठानेसु अत्थपरिपुच्छनं, धारणं पाळिया पाळिअत्थस्स च चित्ते ठपनं. सब्बञ्चेतं इध पटिच्चसमुप्पादवसेन वेदितब्बं, सब्बस्सपि बुद्धवचनस्स वसेनातिपि वट्टति. सोतापन्नानञ्च…पे… उपट्ठाति तत्थ सम्मोहविगमेन ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति अत्तपच्चक्खवसेन उपट्ठानतो. नामरूपपरिच्छेदोति सह पच्चयेन नामरूपस्स परिच्छिज्ज अवबोधो. चतूहीति धम्मगम्भीरादीहि चतूहि गम्भीरताहि सब्बापि गम्भीरता.

सावकेहि देसिता देसनापि पन सत्थु एव देसनाति आह ‘‘मया दिन्ननये ठत्वा’’ति. ‘‘सेक्खेन नाम निब्बानं सब्बाकारेन पटिविद्धं न होती’’ति न तस्स गम्भीरताति तस्स गम्भीरस्स उपादानस्स गम्भीरता विय सुट्ठु दिट्ठा नाम होति. तस्मा आह ‘‘इदं निब्बानमेव गम्भीरं, पच्चयाकारो पन उत्तानको जातो’’ति. निब्बानञ्हि सब्बेपि असेक्खा सब्बसो पटिविज्झन्ति निप्पदेसत्ता, पच्चयाकारं पन सम्मासम्बुद्धायेव अनवसेसतो पटिविज्झन्ति, न इतरे. तस्मा पच्चयवसेन ‘‘इदं अपरद्ध’’न्ति वुत्तं थेरं अपसादेन्तेन. तमेव हिस्स अनवसेसतो पटिवेधाभावं विभावेतुं ‘‘अथ कस्मा’’तिआदि वुत्तं. असतिपि धम्मतो भेदे संयोजनत्थअनुसयत्थवसेन पन तेसं लब्भमानभेदं गहेत्वा ‘‘इमे चत्तारो किलेसे’’ति वुत्तं. अञ्ञो हि तेसं बन्धनत्थो, अञ्ञो थामगमनट्ठोति. एस नयो सेसेसुपि. इति इमेसं किलेसानं अप्पहीनत्ता तथारूपं उपनिस्सयसम्पदं अभावयतोव अनुत्तानमेव धम्मं उत्तानन्ति न वत्तब्बमेवाति अधिप्पायो. चत्तारि अट्ठ सोळस वा असङ्ख्येय्यानीति इदं महाबोधिसत्तानं सन्ताने बोधिपरिपाचकधम्मानं तिक्खमज्झिममुदुभावसिद्धकालविसेसदस्सनं, तञ्च खो महाभिनीहारतो पट्ठायाति वदन्ति. एतेहीति यथावुत्तबुद्धसावकअग्गसावकपच्चेकबुद्धसम्मासम्बुद्धानं विसेसाधिगमेहि. पच्चनीकन्ति पटिक्कूलं विरुद्धं. सब्बथा पच्चयाकारपटिवेधो नाम सम्मासम्बोधियाधिगमो एवाति वुत्तं ‘‘पच्चयाकारं पटिविज्झितुं वायमन्तस्सेवा’’ति. नवहि आकारेहीति उप्पादादीहि नवहि पच्चयाकारेहि. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.४५) –

‘‘अविज्जासङ्खारानं उप्पादट्ठिति च पवत्तट्ठिति च निमित्तट्ठिति च आयूहनट्ठिति च संयोगट्ठिति च पलिबोधट्ठिति च समुदयट्ठिति च हेतुट्ठिति च पच्चयट्ठिति च, इमेहि नवहाकारेहि अविज्जा पच्चयो, सङ्खारा पच्चयसमुप्पन्ना’’तिआदि.

तत्थ नवहाकारेहीति नवहि पच्चयभावूपगमनेहि आकारेहि. उप्पज्जति एतस्मा फलन्ति उप्पादो, फलुप्पत्तिया कारणभावो. सति च अविज्जाय सङ्खारा उप्पज्जन्ति, नासति, तस्मा अविज्जा सङ्खारानं उप्पादो होति. तथा अविज्जाय सति सङ्खारा पवत्तन्ति च निमियन्ति च. यथा च भवादीसु खिपन्ति, एवं तेसं अविज्जा पच्चयो होति, तथा आयूहन्ति फलुप्पत्तिया घटेन्ति संयुज्जन्ति अत्तनो फलेन. यस्मिं सन्ताने सयं उप्पन्ना, तं पलिबुन्धन्ति पच्चयन्तरसमवाये उदयन्ति उप्पज्जन्ति, हिनोति च सङ्खारानं कारणभावं उपगच्छति. पटिच्च अविज्जं सङ्खारा अयन्ति पवत्तन्तीति एवं अविज्जाय सङ्खारानं कारणभावूपगमनविसेसा उप्पादादयो वेदितब्बाति. उप्पादट्ठितीति च तिट्ठति एतेनाति ठिति, कारणं. उप्पादो एव ठिति उप्पादठिति. एस नयो सेसेसुपि. इदञ्च पच्चयाकारदस्सनं यथा पुरिमेहि महाबोधिमूले पवत्तितं, तथा अम्हाकं भगवतापि पवत्तितन्ति अच्छरियवेगाभिहता दससहस्सिलोकधातु सङ्कम्पि सम्पकम्पीति दस्सेन्तो ‘‘दिट्ठमत्ते’’तिआदिमाह.

एतस्स धम्मस्साति एतस्स पटिच्चसमुप्पादसञ्ञितस्स धम्मस्स. सो पन यस्मा अत्थतो हेतुप्पभवानं हेतु. तेनाह ‘‘एतस्स पच्चयधम्मस्सा’’ति. जातिआदीनं जरामरणपच्चयतायाति अत्थो. नामरूपपरिच्छेदो तस्स च पच्चयपरिग्गहो न पठमाभिनिवेसमत्तेन होति, अथ खो तत्थ अपरापरं ञाणुप्पत्तिसञ्ञितेन अनु अनु बुज्झनेन. तदुभयभावं पन दस्सेन्तो ‘‘ञातपरिञ्ञावसेन अननुबुज्झना’’ति आह. निच्चसञ्ञादीनं पजहनवसेन पवत्तमाना विपस्सनाधम्मे पटिविज्झति एव नाम होति पटिपक्खविक्खम्भनेन तिक्खविसदभावापत्तितो, तदधिट्ठानभूता च तीरणपरिञ्ञा अरियमग्गो च परिञ्ञापहानाभिसमयवसेन पवत्तिया तीरणप्पहानपरिञ्ञासङ्गहो चाति तदुभयपटिवेधाभावं दस्सेन्तो ‘‘तीरणप्पहानपरिञ्ञावसेन अप्पटिविज्झना’’ति आह. तन्तं वुच्चति पटवीननत्थं तन्तवायेति तन्तं आवञ्छित्वा पसारितसुत्तवट्टितं नीयतीति कत्वा, तं पन तन्ताकुलताय निदस्सनभावेन आकुलमेव गहितन्ति आह ‘‘तन्तं विय आकुलजाता’’ति. सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘यथा नामा’’तिआदि वुत्तं. समानेतुन्ति पुब्बेनापरं समं कत्वा आनेतुं, अविसमं उजुं कातुन्ति अत्थो. तन्तमेव वा आकुलं तन्ताकुलं, तन्ताकुलं विय जाता भूता तन्ताकुलकजाता. मज्झिमं पटिपदं अनुपगन्त्वा अन्तद्वयपक्खन्देन पच्चयाकारे खलित्वा आकुलब्याकुला होन्ति, तेनेव अन्तद्वयपक्खन्देन तंतंदिट्ठिग्गाहवसेन परिब्भमन्ता उजुकं धम्मट्ठितितन्तं पटिविज्झितुं न जानन्ति. तेनाह ‘‘न सक्कोन्ति पच्चयाकारं उजुं कातु’’न्ति. द्वे बोधिसत्तेति पच्चेकबोधिसत्तमहाबोधिसत्ते. अत्तनो धम्मतायाति अत्तनो सभावेन, परोपदेसेन विनाति अत्थो. तत्थ तत्थ गुळकजातन्ति तस्मिं तस्मिं ठाने जातगुळकं पिण्डिसुत्तं. ततो एव गण्ठिबद्धन्ति वुत्तं. पच्चयेसु पक्खलित्वाति अनिच्चदुक्खानत्तादिसभावेसु पच्चयधम्मेसु निच्चादिभाववसेन पक्खलित्वा. पच्चये उजुं कातुं असक्कोन्तोति तस्सेव निच्चादिगाहस्स अविस्सज्जनतो पच्चयधम्मनिमित्तं अत्तनो दस्सनं उजुं कातुं असक्कोन्तो इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थवसेन गण्ठिकजाता होन्तीति आह ‘‘द्वासट्ठि…पे… गण्ठिबद्धा’’ति.

ये हि केचि समणा वा ब्राह्मणा वा सस्सतदिट्ठिआदि दिट्ठियो निस्सिता अल्लीना, विननतो कुलाति इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामस्स तन्तवायस्स गण्ठिकं नाम आकुलभावेन अग्गतो वा मूलतो वा दुविञ्ञेय्यावयवं खलितबन्धसुत्तन्ति आह ‘‘कुलागण्ठिकं वुच्चति पेसकारकञ्जियसुत्त’’न्ति. सकुणिकाति वट्टचाटकसकुणिका. सा हि रुक्खसाखासु ओलम्बनकुलावका होति. तञ्हि सा कुलावकं ततो ततो तिणहीरादिके आनेत्वा तथा तथा विनन्धति, यथा तेसं पेसकारकञ्जियसुत्तं विय अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं विवेचेतुं वा न सक्का. तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. तदुभयम्पीति कुलागण्ठिकन्ति वुत्तं कञ्जियसुत्तं कुलावकञ्च. पुरिमनयेनेवाति ‘‘एवमेव सत्ता’’तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेनेव.

कामं मुञ्जपब्बजतिणानि यथाजातानिपि दीघभावेन पतित्वा अरञ्ञट्ठाने अञ्ञमञ्ञं विनन्धित्वा आकुलानि हुत्वा तिट्ठन्ति, तानि पन तथा दुब्बिवेचियानि यथा रज्जुभूतानीति दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेव.

अपायोति अयेन सुखेन, सुखहेतुना वा विरहितो. दुक्खस्स गतिभावतोति अपायिकस्स दुक्खस्स पवत्तिट्ठानभावतो. सुखसमुस्सयतोति ‘‘अब्भुदयतो विनिपतितत्ता’’ति विरूपं निपतितत्ता यथा तेनत्तभावेन सुखसमुस्सयो न होति, एवं निपतितत्ता. इतरोति संसारो ननु ‘‘अपाय’’न्तिआदिना वुत्तोपि संसारो एवाति? सच्चमेतं, निरयादीनं पन अधिमत्तदुक्खभावदस्सनत्थं अपायादिग्गहणं गोबलिबद्दञायेन अयमत्थो वेदितब्बो. खन्धानञ्च पटिपाटीति पञ्चन्नं खन्धानं हेतुफलभावेन अपरापरुप्पत्ति. अब्भोच्छिन्नं वत्तमानाति अविच्छेदेन पवत्तमाना.

तं सब्बम्पीति तं ‘‘अपाय’’न्तिआदिना वुत्तं सब्बं अपायदुक्खञ्चेव वट्टदुक्खञ्च. महासमुद्दे वातक्खित्ता नावा वियाति इदं परिब्भमनट्ठानस्स महन्तभावदस्सनत्थञ्चेव परिब्भमनस्स अनवत्तितदस्सनत्थञ्च वेदितब्बं. सेसं वुत्तनयमेव.

निदानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुक्खवग्गवण्णना निट्ठिता.